شرح حال ائمه که کتابهای شش گانه را نوشته اند | قسمت (1) | امام بخاری رحمه الله

◉ 7580 بازدید ⏱ 28:51 صدای اصلی (عربی)
صوت ترجمه‌شده برای این درس هنوز در دسترس نیست — ضبط اصلی عربی پخش می‌شود. متن زیر به‌طور کامل ترجمه شده است.
0:000:00

متن کامل

ترجمهٔ ماشینی — ممکن است خطا داشته باشد
0:00 بسم الله الرحمن الرحیم
0:03 ای کسی که قول پیامبر را تلاوت کردی و
0:09 صدایت را برای الله با هدایت زیبا ساختی، چه نیکوست
0:15 زندگی‌نامه‌های اصحاب کتب ستة
0:18 شش زندگی‌نامهٔ پربار از زیبایی و جلال
0:23 که با دقت از کتاب بی‌نظیر و بزرگ خلاصه شده‌اند
0:29 زندگی‌نامه‌های اعلام النبلاء
0:32 از امام ذهبی، رحمه‌الله
0:37 به تدوین شیخ محمد المهنی، حفظه‌الله
0:53 امام بخاری، رحمه‌الله
0:56 ابو عبدالله بخاری
1:00 محمد بن اسماعیل بن ابراهیم بن مغیره بن بردزبه
1:05 و «بردزبه» واژه‌ای بخاری است به معنای کشاورز
1:10 جدش مغیره به دست یمان جعفی، والی بخارا، اسلام آورد
1:15 و پدرش اسماعیل بن ابراهیم طلب علم کرد
1:19 اسحاق بن احمد بن خلف گفت:
1:22 شنیدم که بخاری می‌گفت:
1:24 پدرم از مالک بن انس شنید
1:27 و حماد بن زید را دید
1:29 و با ابن مبارک با هر دو دست دست داد
1:32 ابو عبدالله در ماه شوال سال یکصد و نود و چهار متولد شد
1:37 ابن ابی حاتم گفت:
1:39 از ابو عبدالله پرسیدم:
1:41 آغاز کار تو چگونه بود؟
1:43 گفت:
1:44 حفظ حدیث به من الهام شد در حالی که در کتاتیب بودم
1:48 پرسیدم: سنت در آن زمان چند بود؟
1:50 گفت:
1:51 ده سال یا کمتر
1:54 سپس پس از ده سالگی از کتاتیب بیرون آمدم
1:58 و به درس داخلی و دیگران رفت‌وآمد کردم
2:01 روزی داخلی گفت:
2:04 سفیان از ابو الزبیر از ابراهیم برای ما حدیث گفت
2:08 به او گفتم:
2:09 ابو الزبیر از ابراهیم روایت نکرده است
2:12 او مرا سرزنش کرد
2:14 به او گفتم:
2:15 به اصل کتاب مراجعه کن
2:17 او داخل شد و در آن نگریست
2:19 سپس بیرون آمد و به من گفت:
2:21 ای پسر، این حدیث چگونه است؟
2:23 گفتم:
2:24 این زبیر بن عدی از ابراهیم است
2:27 گفت: راست گفتی
2:29 به بخاری گفته شد:
2:31 وقتی بر او رد کردی چند ساله بودی؟
2:34 گفت:
2:35 یازده ساله
2:38 گفت:
2:39 و چون به شانزده سالگی رسیدم
2:42 کتاب‌های ابن مبارک و وکیع را حفظ کرده بودم
2:46 و سخن این‌ها را شناخته بودم
2:48 سپس با مادرم و برادرم احمد به مکه رفتم
2:52 و چون حج گزاردم
2:54 برادرم با مادرم بازگشت
2:56 و من برای طلب حدیث در آنجا ماندم
3:01 ذکر نام استادان و یارانش
3:05 بخاری پیش از آنکه سفر کند، در بخارا شنید
3:09 از عبدالله بن محمد بن عبدالله جعفی
3:13 و محمد بن سلام بیکندی
3:16 و گروهی که از بزرگان استادانش نبودند
3:19 سپس در بلخ از مکی بن ابراهیم شنید
3:23 و او از استادان عالی‌سند او بود
3:25 و در نیشابور از یحیی بن یحیی و گروهی
3:29 و در بغداد
3:31 زیرا در آخر سال دویست و ده به عراق آمد
3:34 از محمد بن عیسی بن الطباع
3:37 و سریج بن نعمان و عفان
3:41 و در بصره از ابو عاصم نبیل و انصاری
3:45 و حجاج بن منهال و جمعی دیگر
3:48 و در کوفه از عبیدالله بن موسی و ابو نعیم
3:52 و خالد بن مخلد و طلق بن غنام
3:55 و در مکه از حسان بن حسان بصری
3:59 و ابو الولید ازرقی و حمیدی
4:02 و در مدینه از عبدالعزیز اویسی
4:05 و ایوب بن سلیمان بن بلال
4:08 و اسماعیل بن ابی اویس
4:11 و در مصر سعید بن ابی مریم
4:14 و عبدالله بن یوسف
4:16 و اصبغ و جمعی دیگر
4:18 و در شام ابو الیمان
4:21 و آدم بن ابی ایاس
4:23 و علی بن عیاش
4:25 و از ابو المغیره عبدالقدوس نیز شنید
4:28 و احمد بن خالد وهبی
4:31 و محمد بن یوسف فریابی
4:34 و ابو مسهر و دیگرانی غیر از اینان
4:37 وراق او محمد بن ابی حاتم گفت:
4:40 شنیدم که می‌گفت:
4:42 به بلخ وارد شدم
4:44 از من خواستند که برای هر کس که از او حدیث نوشته‌ام، حدیثی املا کنم
4:49 پس برای هزار مرد از کسانی که از ایشان نوشته بودم، هزار حدیث املا کردم
4:54 گفت: و شنیدم که یک ماه پیش از مرگش می‌گفت:
4:59 از هزار و هشتاد مرد نوشتم
5:02 که در میان ایشان جز صاحب حدیث نبود
5:05 همه آنان می‌گفتند:
5:07 ایمان گفتار و کردار است؛ افزوده و کاسته می‌شود
5:12 و گفت: شنیدم که بخاری می‌گفت:
5:15 هشت بار آخرین بار به بغداد وارد شدم
5:18 و در هر بار با احمد بن حنبل همنشین بودم
5:22 او در آخرین دیداری که با من کرد، به من گفت:
5:25 «ای ابا عبدالله!»
5:27 «علم را دعوت می‌کنی و مردم را، و به خراسان می‌روی.»
5:31 از او خلق بسیاری روایت کردند،
5:34 از جمله ابو عیسی ترمذی،
5:36 و ابو حاتم،
5:37 و ابراهیم حربی،
5:39 و ابن ابی‌الدنیا،
5:41 و ابن ابی‌عاصم،
5:42 و ابن خزیمه،
5:44 و محمد بن یوسف فربری،
5:46 راوی صحیح (بخاری)،
5:48 و امت‌های بی‌شماری.
5:50 و مسلم در غیر صحیح (از او) روایت کرده است.
5:53 و استادمان ابوالحجاج مزی،
5:57 شیوخ بخاری و یارانش را طبق معجم خود، چنان‌که عادتش بود، مرتب کرده است،
6:01 و گروهی از ایشان را یاد کرده است.
6:03 (او) سفر و طلب حدیث و تصانیف او را یاد کرده است.
6:11 محمد بن ابی حاتم گفت:
6:13 از ابو عبدالله
6:15 محمد بن اسماعیل بخاری شنیدم که می‌گفت:
6:18 من و برادرم و مادرم حج گزاردیم،
6:21 و برادرم با مادرم بازگشت،
6:23 و من در طلب حدیث ماندم.
6:26 پس چون به هجده سالگی رسیدم،
6:29 شروع کردم به تألیف قضایای صحابه و تابعین و آرای ایشان،
6:34 و کتاب «التاریخ» را تألیف کردم،
6:36 آن‌هم نزد قبر رسول الله (ﷺ)،
6:40 در شب‌های مهتابی.
6:42 و هیچ نامی در تاریخ (نیست)
6:44 مگر آنکه داستانی دارد،
6:46 جز آنکه از درازی کتاب کراهت داشتم.
6:49 و در کودکی به نزد فقیهان مرو رفت‌وآمد می‌کردم،
6:53 و چون می‌آمدم، از سلام کردن بر ایشان شرم داشتم.
6:57 پس مؤدبی از اهل آنجا به من گفت:
7:00 «امروز چند (حدیث) نوشتی؟»
7:02 گفتم: «دو.»
7:04 و منظورم دو حدیث بود.
7:06 پس حاضران مجلس خندیدند.
7:09 آنگاه پیری از ایشان گفت:
7:11 «مخند،
7:12 شاید روزی او از شما بخندد.»
7:15 و در هجده‌سالگی بر حمیدی وارد شدم،
7:20 و میان او و مردی دیگر در حدیثی اختلاف بود.
7:24 چون حمیدی را دید، گفت:
7:27 «کسی آمده که میان ما داوری کند.»
7:30 پس (موضوع را) بر من عرضه کردند،
7:31 و من به نفع حمیدی بر آنکه با او مخالف بود حکم کردم.
7:35 ابوبکر اعین گفت:
7:37 نزد بخاری رفتیم و از او نوشتیم،
7:40 و حتی یک موی (ریش) بر چهره‌اش نبود.
7:42 و به او گفتیم:
7:44 «چند ساله‌ای؟»
7:45 گفت:
7:46 «هفده ساله.»
7:49 بخاری گفت:
7:50 هرگاه از کسی حدیث می‌نوشتم،
7:53 از نام و کنیه‌اش می‌پرسیدم،
7:55 و نسبت و حامل حدیث بودنش را (می‌پرسیدم).
7:58 اگر مرد فهیم بود (چنین بود)،
8:00 و اگر فهیم نبود (چنین نبود)،
8:02 از او می‌خواستم که اصل (نوشته) خود را برایم بیاورد.
8:05 عباس دوری گفت:
8:07 ندیدم کسی را که در طلب حدیث همچون محمد بن اسماعیل نیکو باشد؛
8:10 هیچ استاد و شاگردی را فرو نمی‌گذاشت
8:12 مگر آنکه (او را) برمی‌کند و می‌جست (تا از او بشنود).
8:15 (این تکرار حفظ نشد)
8:17 بخاری گفت:
8:18 نزد اسحاق بن راهویه بودم
8:21 که یکی از یارانمان گفت:
8:23 «اگر کتابی مختصر از سنن پیامبر (ﷺ) گرد آورید،
8:26 (خوب بود).»
8:29 این سخن در دلم افتاد،
8:31 و به جمع‌آوری این کتاب پرداختم.
8:34 فربری گفت:
8:36 محمد بن اسماعیل بخاری به من گفت:
8:39 «هیچ حدیثی را در کتاب صحیح ننهادم
8:42 مگر آنکه پیش از آن غسل کردم
8:45 و دو رکعت نماز گزاردم.»
8:47 ابراهیم بن معقل گفت:
8:49 از بخاری شنیدم که می‌گفت:
8:52 «در این کتاب جز آنچه صحیح بود نیاوردم،
8:54 و (بسیاری از) صحاح را ترک کردم،
8:56 تا کتاب به درازا نکشد.»
8:58 محمد بن یوسف گفت:
9:00 با محمد بن اسماعیل بخاری
9:02 در منزلش در شبی
9:05 همراه بودم، و شمردم که برخاست و چراغ افروخت
9:07 تا چیزهایی را که (در ذهن) داشت، به یاد آورد و یادداشت کند،
9:10 و این کار در یک شب هجده بار (تکرار شد).
9:13 (این تکرار حفظ نشد)
9:16 محمد بن ابی حاتم وراق گفت:
9:20 ابوعبدالله
9:22 هرگاه در سفری با او بودم،
9:24 همه ما در یک خانه گرد می‌آمدیم،
9:26 و می‌دیدم که در یک شب
9:29 پانزده تا بیست بار برمی‌خاست،
9:33 و در هر بار چخماق برمی‌داشت،
9:36 آتش می‌افروخت و چراغ روشن می‌کرد،
9:38 سپس حدیث‌هایی را بیرون می‌آورد و بر آن‌ها نشانه می‌گذاشت.
9:42 «بخاری» گفته است:
9:44 «صحیح» را در شانزده سال تألیف کردم،
9:47 و آن را میان خود و الله تعالی حجت قرار دادم.
9:52 «نجم بن فضیل» گفته است:
9:54 پیامبر (ﷺ) را
9:57 در خواب دیدم که گویی راه می‌رفت،
9:59 و محمد بن اسماعیل پشت سر او راه می‌رفت.
10:02 هرگاه پیامبر (ﷺ)
10:05 پایش را بلند می‌کرد، محمد بن اسماعیل بخاری
10:09 پای خود را در همان جایی می‌گذاشت که پیامبر (ﷺ)
10:12 پای خود را از آن برداشته بود.
10:15 (این بخشی است) در یادکرد حافظه، وسعت دانش و هوش او.
10:22 «عبدالرحمن بن محمد بخاری» گفته است:
10:26 از محمد بن اسماعیل بخاری شنیدم
10:29 که می‌گفت: با بیش از هزار مرد
10:33 از اهل حجاز و عراق و شام و مصر دیدار کردم.
10:37 با آنان چندین بار دیدار کردم:
10:39 با اهل شام و مصر و جزیره دو بار،
10:42 و با اهل بصره چهار بار،
10:45 و در حجاز شش سال (بودم).
10:48 و نمی‌شمارم که چند بار به کوفه و بغداد وارد شدم.
10:51 سپس گفت:
10:53 «من هیچ‌یک از آنان را ندیدم که در این امور اختلاف داشته باشد:
10:57 که دین، گفتار و کردار است،
11:00 و اینکه قرآن کلام الله است.»
11:03 «محمد بن ابی حاتم وراق» گفته است:
11:06 از حاشد بن اسماعیل و دیگری شنیدم که می‌گفتند:
11:10 ابوعبدالله بخاری همراه ما می‌آمد
11:13 نزد مشایخ بصره، در حالی که نوجوان بود،
11:16 اما نمی‌نوشت،
11:18 تا آنکه روزهایی بر این گذشت.
11:21 پس به او می‌گفتیم:
11:23 تو همراه ما می‌آیی ولی نمی‌نویسی،
11:26 چه می‌کنی؟
11:28 روزی پس از شانزده روز به ما گفت:
11:31 شما دو نفر بر من زیاد اصرار کردید و پافشاری نمودید،
11:35 پس آنچه را نوشته‌اید بر من عرضه کنید.
11:38 ما آنچه را نزد ما بود نزد او آوردیم.
11:41 او همه را از حفظ خواند.
11:44 سپس گفت:
11:46 آیا می‌پندارید که من بیهوده (به نوشتن) مشغول شده و روزهایم را تباه می‌کنم؟
11:50 پس دانستیم که هیچ‌کس بر او پیشی نمی‌گیرد.
11:53 (ادامه) گفت:
11:55 و شنیدم که آن دو می‌گفتند:
11:57 اهل معرفت از بصریان
12:00 در پی او در طلب حدیث می‌دویدند، با آنکه جوان بود،
12:03 تا آنکه بر او چیره می‌شدند
12:06 و او را در برخی راه‌ها می‌نشاندند،
12:09 پس هزاران نفر گرد او جمع می‌شدند،
12:11 که بیشترشان از او حدیث می‌نوشتند،
12:13 و او جوانی بود که هنوز مویی بر چهره‌اش نرُسته بود.
12:17 «ابواحمد عبدالله بن عدی حافظ» گفته است:
12:21 از چند شیخ شنیدم که نقل می‌کردند
12:24 که محمد بن اسماعیل بخاری به بغداد آمد،
12:28 و اهل حدیث از او باخبر شدند،
12:31 پس گرد آمدند و به صد حدیث روی آوردند
12:34 و متن‌ها و اسنادهای آنها را جابه‌جا کردند،
12:37 و متن این سند را به آن سند،
12:40 و سند این متن را به آن متن نسبت دادند،
12:43 و به هر یک از آنان ده حدیث دادند
12:46 تا در مجلس بر بخاری عرضه کنند.
12:49 مردم گرد آمدند،
12:51 و یکی از آنان برخاست
12:53 و از بخاری درباره حدیثی از ده‌تای خود پرسید.
12:56 گفت: آن را نمی‌شناسم.
12:59 و از دیگری پرسید،
13:01 گفت: آن را نمی‌شناسم.
13:03 و همین‌گونه تا آنکه از ده‌تای خود فارغ شد.
13:06 فقها به یکدیگر نگاه می‌کردند
13:09 و می‌گفتند: این مرد فهیم است،
13:12 و هر که نمی‌دانست، بر بخاری حکم به ناتوانی می‌کرد.
13:17 سپس دیگری برخاست
13:19 و همان کاری را کرد که اولی کرد،
13:21 و بخاری می‌گفت: آن را نمی‌شناسم.
13:24 سپس سومی،
13:26 تا آنکه ده حدیث تمام شد،
13:28 و او جز «آن را نمی‌شناسم» به ایشان چیزی نمی‌گفت.
13:31 چون دانست که ایشان فارغ شده‌اند،
13:34 به نخستین آنان روی کرد و گفت:
13:37 اما حدیث اول تو، چنین است؛
13:39 و دومی چنان است؛
13:41 و سومی چنین است،
13:43 تا به ده (حدیث).
13:45 پس هر متنی را به سند آن بازگرداند،
13:47 و با دیگران نیز همین‌گونه رفتار کرد.
13:50 پس مردم به حفظ او اعتراف کردند.
13:53 و محمد بن خمیرویه (گفته است):
13:55 از محمد بن اسماعیل بخاری شنیدم که می‌گفت:
13:59 صد هزار حدیث صحیح را حفظ دارم
14:02 و دویست هزار حدیث غیرصحیح را.
14:09 (بخش) یادکرد ستایش پیشوایان بر او:
14:12 «سلیم بن مجاهد» گفته است:
14:15 نزد محمد بن سلام بیکندی وارد شدم،
14:18 پس گفت:
14:20 اگر پیش‌تر آمده بودی،
14:21 کودکی را می‌دیدی که هفتاد هزار حدیث را حفظ دارد.
14:25 (ادامه) گفت:
14:26 پس در طلب او بیرون آمدم تا به او رسیدم
14:29 و به او گفتم:
14:30 آیا تو همان کسی هستی که می‌گویی…
14:32 من هفتاد هزار حدیث حفظ دارم.
14:35 گفت: بله، و بیشتر.
14:37 و نزد تو حدیثی از صحابه و تابعین نمی‌آورم
14:41 مگر آن‌که تو تاریخ تولد بیشتر ایشان و وفاتشان و محل سکونتشان را می‌شناختی
14:47 و یحیی بن جعفر گفت
14:49 و او البیکندی
14:51 و اگر می‌توانستم از عمر خودم به عمر محمد بن اسماعیل بخاری بیفزایم، این کار را می‌کردم.
14:57 مرگ من، مرگ یک مرد است.
15:00 مرگ او (عالم) به معنای از میان رفتن علم است.
15:03 از قتیبه درباره طلاق کسی که مست است پرسیده شد.
15:06 به آن پرسنده گفت
15:08 این احمد بن حنبل است
15:10 و ابن مدینی و ابن راهویه
15:13 خداوند آنان را به سوی تو رانده است
15:15 و به محمد بن اسماعیل بخاری اشاره کرد
15:19 نعیم بن حماد گفت
15:22 محمد بن اسماعیل، فقیه این امت
15:25 فربری گفت
15:27 از بخاری شنیدم که می‌گوید
15:29 هرگز از کسی یاری نخواستم (کمک نطلبیدم).
15:32 جز نزد علی بن المدینی
15:35 ابن عبدالسلام گفت:
15:37 گفتیم سخن محمد بن اسماعیل بخاری
15:40 علی بن المدینی
15:43 یعنی قولِ او
15:47 علی بن مدینی گفت: این را رها کنید، زیرا محمد بن اسماعیل مانند خودش را ندیده است.
15:55 عمر بن علی الفلاس گفته است: این حدیثی است که محمد بن اسماعیل آن را نمی‌شناسد؛ (پس) حدیث نیست.
16:03 علی بن حجر گفت: خراسان سه تن را پرورانده است: ابو زرعه، و محمد بن اسماعیل بخاری.
16:13 و عبدالله بن عبدالرحمن الدارمی و محمد بن اسماعیل، نزد من بینا‌ترین و داناترین و فقیه‌ترین ایشان‌اند.
16:22 عبدالله بن احمد بن حنبل گفت: از پدرم شنیدم که می‌گفت: خراسان مانند محمد بن اسماعیل (بخاری) را بیرون نداده است.
16:31 محمود بن النضر الشافعی گفت: به بصره و شام و حجاز و کوفه وارد شدم
16:39 و دیدم که علمای آن (سرزمین) هرگاه نام محمد بن اسماعیل به میان می‌آمد، او را بر خودشان برتری می‌دادند.
16:47 محمد بن بشار گفت: حافظان دنیا چهار نفرند: ابو زرعه در ری، و دارمی در سمرقند.
16:56 و محمد بن اسماعیل در بخارا و مسلم بن حجاج در نیشابور
17:02 عبدالله بن احمد بن حنبل گفت: از پدرم شنیدم که می‌گفت: حفظ (حدیث) به چهار نفر از اهل خراسان ختم شد.
17:12 ابوزرعهٔ رازی و محمد بن اسماعیل بخاری و عبدالله بن عبدالرحمن سمرقندی
17:20 و حسن بن شجاع بلخی گفت: ابن اشعث (چنین) گفت؛ پس این را برای محمد بن عقیل بلخی حکایت کردم.
17:29 ذکر ابن شجاع را ستود، پس به او گفتم: چرا (او) شهرت نیافت؟ گفت: زیرا از عمر (طولانی) بهره‌مند نشد.
17:38 عبدالله بن عبدالرحمن دارمی گفته است: محمد، یعنی بخاری، زیرک‌ترین مخلوق الله است.
17:47 او از الله آنچه را که در کتابش و بر زبان پیامبرش به آن امر کرده و از آن نهی نموده، از جانب الله درک کرده است.
17:54 هرگاه محمد قرآن را بخواند، دلش و چشمش و گوشش به آن مشغول می‌شود، در مَثَل‌های آن می‌اندیشد و حلال و حرام آن را می‌شناسد.
18:05 قتیبه گفت: اگر محمد بن اسماعیل در میان صحابه می‌بود، نشانه‌ای (از الله) بود.
18:12 از قتیبه درباره محمد بن اسماعیل بخاری پرسیده شد، پس سرش را فرو انداخت، سپس آن را به سوی آسمان بالا برد.
18:21 در حدیث نگریستم و در رأی نگریستم، و با فقها و زاهدان و عابدان نشستم.
18:28 از روزی که خرد یافتم، همانندِ محمد بن اسماعیل ندیدم.
18:33 و ابن خزیمه گفت: زیر آسمان، هیچ‌کس را ندیدم که از حدیث رسول الله (صلی‌الله‌علیه‌وسلم) داناتر باشد.
18:41 و از او از محمد بن اسماعیل حفظ‌تر هستم.
18:45 محمد بن یعقوب حافظ گفت: از پدرم شنیدم که می‌گفت: مسلم بن حجاج را دیدم
18:53 صاحب «الصحیح» در برابر بخاری نشسته و مانند یک کودک از او پرسش می‌کند
18:59 ابوحامد احمد بن حمدون القصار گفت: مسلم بن الحجاج نزد بخاری آمد.
19:06 پس میان دو چشمش را بوسید و گفت: بگذار پاهایت را ببوسم، ای استاد استادان.
19:13 و سید المحدثین و طبیب الحدیث
19:17 ترمذی گفت: در عراق و خراسان ندیدم (کسی را که...)
19:22 در معنای علل و تاریخ و شناخت اسانید، از محمد بن اسماعیل داناتر بود.
19:29 یادکرد عبادت، فضیلت، پارسایی و صلاح او
19:39 مسبح بن سعید گفت: محمد بن اسماعیل در ماه رمضان در روز هر روز یک ختم (قرآن) می‌کرد.
19:47 و پس از نماز تراویح، هر سه شب یک‌بار ختم آن را (قرآن را) برپا می‌داشت.
19:52 بکر بن منیر گفت: از ابو عبدالله بخاری شنیدم که می‌گفت:
19:58 امیدوارم که الله را ملاقات کنم و او مرا بابت اینکه کسی را غیبت کرده باشم، مورد بازخواست قرار ندهد.
20:03 گفتم: راست گفت، خداوند او را رحمت کند؛ و هرکس در سخنان او درباره‌ی جرح و تعدیل بنگرد
20:09 علمی که در سخن گفتن با مردم به کار می‌رود، و اگر با کسی که او را ضعیف می‌داند همراه شود...
20:15 زیرا بیشترین چیزی که منکر حدیث می‌گوید این است: «درباره‌اش سکوت کرده‌اند»، «در آن نظر است»، و مانند این.
20:24 کم پیش می‌آید که کسی بگوید فلانی دروغگو است یا حدیث جعل می‌کرد.
20:29 تا آنجا که گفته است: هرگاه بگویم «فلان در حدیثش نظر است»، پس او متهم و سست است.
20:37 و این معنای سخن اوست: الله مرا حساب نخواهد کرد که کسی را غیبت کرده باشم.
20:43 و این، به خدا سوگند، اوج پارسایی و تقواست. محمد بن ابی حاتم از وراق گفته است
20:50 ابو عبدالله، یعنی بخاری، در وقت سحر سیزده رکعت نماز می‌خواند.
20:57 او هر بار که (به نماز شب) برمی‌خاست، مرا بیدار نمی‌کرد. گفتم: «می‌بینم که بر خودت سخت می‌گیری و مرا بیدار نکردی.»
21:05 یعنی چرا مرا بیدار نکردی تا با آوردن آب وضو و مانند آن به تو خدمت کنم
21:11 او گفت: تو جوانی و نمی‌خواهم خواب تو را خراب کنم
21:17 او گفت: «ام لا» (مادرم) روزی برای من حدیث‌های زیادی بیان کرد، پس ترسید که من خسته شوم، پس گفت: «خاطرجمع باش».
21:26 پس اهل لهو و سرگرمی‌ها در سرگرمی‌هایشان، و اهل حرفه‌ها در حرفه‌هایشان (هستند).
21:32 و تجارت در تجارت‌هایشان، و تو با پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌وسلم) و اصحابش
21:39 محمد بن ابی حاتم گفت: محمد بن اسماعیل بخاری به باغ یکی از یارانش دعوت شد
21:48 وقتی پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌وسلم) نماز ظهر را با مردم خواند، برخاست تا نماز نافله بگزارد؛ و چون از نمازش فارغ شد، دامن پیراهنش را بالا زد.
21:57 به برخی از همراهانش گفت: نگاه کن، آیا زیر پیراهنم چیزی می‌بینی؟
22:03 ناگهان زنبوری او را نیش زد؛ یعنی گزیده بود و بدنش بر اثر آن ورم کرده بود.
22:10 یکی از حاضران به او گفت: چگونه است که وقتی (در رکعت) نخست به زانو درآمدی، از نماز بیرون نرفتی؟
22:16 گفت: من در سوره‌ای بودم، پس دوست داشتم آن را تمام کنم.
22:22 عبدالله بن سعید گفت: از علمای بصره شنیدم که می‌گفتند
22:28 در دنیا همانند محمد بن اسماعیل در دانش و صلاح، کسی نیست.
22:33 محمد بن ابی حاتم گفت: از بخاری شنیدم که می‌گفت
22:38 هرگز تره (کُرّاث) نخوردم. گفتم: و به همین دلیل
22:43 فرمود: «دوست نداشتم کسانی را که با من هستند آزار دهم.» گفتم: «و همچنین پیاز خام.»
22:50 گفت: آری.
22:52 محمد بن عباس فربری گفت
22:55 در مسجد با بخاری نشسته بودم که از ریشش خاشاکی به اندازه‌ی یک دانه‌ی ذرت برداشتم.
23:02 میخواستم آن را در مسجد بیندازم، پس فرمود: آن را بیرون از مسجد بینداز.
23:09 ذکر کرم و بخشندگی او و سخاوت او و صفات او و غیر آن
23:17 محمد بن ابی حاتم گفت: او قطعه زمینی داشت که هر سال آن را به هفتصد درهم اجاره می‌داد.
23:26 آن خریدار گاهی از آن‌ها به نزد ابوعبدالله دو سه خیار (قثاء) می‌برد.
23:34 زیرا ابوعبدالله به خیار رسیده شگفت‌زده و علاقه‌مند بود.
23:38 او هر ساله به مردی صد درهم می‌بخشید، به‌خاطر اینکه گاهی خیار را برایش می‌آورد.
23:46 گفت: و ما در فربر بودیم
23:49 ابو عبدالله ربَاطی می‌ساخت که در جهت بخارا قرار داشت.
23:54 بشر بسیاری گرد آمدند تا او را در این کار یاری دهند، و او مغز (هسته) را منتقل می‌کرد.
24:00 به او می‌گفتم: ای ابا عبدالله، تو کفایت می‌کنی.
24:05 او می‌گوید: این همان چیزی است که به ما سود می‌رساند.
24:09 سپس شروع کرد به بردن فنرها همراه خود
24:12 «زنبرات» یعنی همان زنابیل، یعنی ظرف‌هایی که خاک و بقایای کَندن و ساختمان‌سازی در آن جمع می‌شود.
24:19 و برای ایشان گاوی ذبح شد.
24:22 چون دیگ‌ها به پختگی رسید، مردم را به طعام فراخواند.
24:28 ما نانی همراه او بیرون آورده بودیم؛ آن را پیش روی ایشان انداختیم.
24:33 همهٔ حاضران خوردند و چند قرص نان سالم زیاد آمد.
24:38 گفت: ابو عبدالله گاه روزی بر او می‌گذشت
24:44 و در آن روز حتی یک قرص نان نازک نمی‌خورد.
24:47 او گاهی فقط دو یا سه بادام می‌خورد.
24:51 گفت: او بسیار صدقه می‌داد.
24:55 صاحب نیازی از اهل حدیث را با دست خود می‌گرفت
24:59 و به او بین بیست تا سی (دینار) می‌داد،
25:02 کم یا زیاد، بی‌آنکه کسی از آن آگاه شود.
25:07 کیسهٔ او هرگز از او جدا نبود.
25:10 دیدم که بارها به مردی
25:13 کیسه‌ای که در آن سیصد درهم بود داد.
25:16 آن مرد بعدها مقدار آنچه در آن بود را برایم گفت،
25:21 و خواست برای او دعا کند،
25:23 اما ابو عبدالله به او گفت: آرام باش،
25:27 و به سخن دیگری پرداخت تا کسی از این موضوع آگاه نشود.
25:33 حسن بن حسین بزّاز گفت:
25:36 محمد بن اسماعیل را دیدم
25:39 پیرمردی لاغراندام،
25:41 نه بلندقامت و نه کوتاه‌قد.
25:46 یاد کرد وفات او.
25:48 عبدالقدوس بن عبدالجبار سمرقندی گفت:
25:52 محمد بن اسماعیل به خرتنگ آمد،
25:55 که روستایی در فرسخی سمرقند است.
25:59 او در آنجا خویشاوندانی داشت،
26:02 پس نزد آنان فرود آمد.
26:04 شبی شنیدم که پس از فراغت از نماز شب دعا می‌کرد:
26:08 «خدایا، زمین با وسعتش بر من تنگ شده، پس مرا به سوی خود برگیر.»
26:13 — (ادامه) —
26:15 ماه تمام نشد که درگذشت،
26:18 و قبرش در خرتنگ است.
26:20 سبب آن این بود که به دشمنی برخی از معاصرانش مبتلا شد؛
26:26 محمد بن یحیی ذهلی و برخی شاگردانش با او دشمنی کردند،
26:30 سپس خالد بن احمد، امیر بخارا، با او دشمنی ورزید
26:34 و او را آزمود تا آنکه از بخارا بیرون رانده شد.
26:37 پس با اندوه به سوی خرتنگ، در حومهٔ سمرقند، روی آورد
26:40 و در همان‌جا درگذشت.
26:42 حسن بن حسین بزّاز گفت:
26:44 بخاری شب شنبه، شب عید فطر، درگذشت
26:47 در سال ۲۵۶ (هجری)
26:50 و در حالی که ۶۲ سال و ۱۳ روز زندگی کرده بود.
26:52 کاروان‌های کتاب‌ها (یادگاران او) شنبه (روزگار او را) ...
26:55 پس گاهی اندوهگین و گاهی لبخندزن شدی،
26:58 و گاه تسلی یافتی، سپس فقر و بیچارگی بر تو آشکار شد.
27:01 گاهی به سنت احمد (پیامبر) فخر می‌کردی،
27:20 و گاهی با نفسی آرام به عبادت می‌پرداختی.
27:29 بخوان؛ جانم فدای تو باد، ای کاش
27:35 تو همهٔ صدای خود را در (خواندن) حدیث به کار می‌بردی.
27:41 رگ‌های خود را برای حدیث و اهلش به کار گرفتم،
27:47 پس صحاح خود را بگشا و با عنعنه مرا سیراب کن.
27:53 و بگو: «قال» و «عن» و «حدثنا» و «ثنا»،
27:59 و جوامع کلم فصیح و پاک.
28:05 به خاطر سخن او، بر من هیبتی است،
28:11 و بر سخن او، سلطنتی فراتر از کلام است.
28:17 و بر او نوری است که با آرامش درخشان است،
28:23 پس در جان من روان شد و باقی ماند.
28:29 ...
28:35 ...
28:41 ...