از مجموعهٔ شش امام صاحبان سنن (مجموعه کامل شد)
· درس 2 از 7
شرح حال ائمه که کتابهای شش گانه را نوشته اند | قسمت (1) | امام بخاری رحمه الله
صوت ترجمهشده برای این درس هنوز در دسترس نیست — ضبط اصلی عربی پخش میشود. متن زیر بهطور کامل ترجمه شده است.
0:000:00
متن کامل
ترجمهٔ ماشینی — ممکن است خطا داشته باشد
0:00
بسم الله الرحمن الرحیم
0:03
ای کسی که قول پیامبر را تلاوت کردی و
0:09
صدایت را برای الله با هدایت زیبا ساختی، چه نیکوست
0:15
زندگینامههای اصحاب کتب ستة
0:18
شش زندگینامهٔ پربار از زیبایی و جلال
0:23
که با دقت از کتاب بینظیر و بزرگ خلاصه شدهاند
0:29
زندگینامههای اعلام النبلاء
0:32
از امام ذهبی، رحمهالله
0:37
به تدوین شیخ محمد المهنی، حفظهالله
0:53
امام بخاری، رحمهالله
0:56
ابو عبدالله بخاری
1:00
محمد بن اسماعیل بن ابراهیم بن مغیره بن بردزبه
1:05
و «بردزبه» واژهای بخاری است به معنای کشاورز
1:10
جدش مغیره به دست یمان جعفی، والی بخارا، اسلام آورد
1:15
و پدرش اسماعیل بن ابراهیم طلب علم کرد
1:19
اسحاق بن احمد بن خلف گفت:
1:22
شنیدم که بخاری میگفت:
1:24
پدرم از مالک بن انس شنید
1:27
و حماد بن زید را دید
1:29
و با ابن مبارک با هر دو دست دست داد
1:32
ابو عبدالله در ماه شوال سال یکصد و نود و چهار متولد شد
1:37
ابن ابی حاتم گفت:
1:39
از ابو عبدالله پرسیدم:
1:41
آغاز کار تو چگونه بود؟
1:43
گفت:
1:44
حفظ حدیث به من الهام شد در حالی که در کتاتیب بودم
1:48
پرسیدم: سنت در آن زمان چند بود؟
1:50
گفت:
1:51
ده سال یا کمتر
1:54
سپس پس از ده سالگی از کتاتیب بیرون آمدم
1:58
و به درس داخلی و دیگران رفتوآمد کردم
2:01
روزی داخلی گفت:
2:04
سفیان از ابو الزبیر از ابراهیم برای ما حدیث گفت
2:08
به او گفتم:
2:09
ابو الزبیر از ابراهیم روایت نکرده است
2:12
او مرا سرزنش کرد
2:14
به او گفتم:
2:15
به اصل کتاب مراجعه کن
2:17
او داخل شد و در آن نگریست
2:19
سپس بیرون آمد و به من گفت:
2:21
ای پسر، این حدیث چگونه است؟
2:23
گفتم:
2:24
این زبیر بن عدی از ابراهیم است
2:27
گفت: راست گفتی
2:29
به بخاری گفته شد:
2:31
وقتی بر او رد کردی چند ساله بودی؟
2:34
گفت:
2:35
یازده ساله
2:38
گفت:
2:39
و چون به شانزده سالگی رسیدم
2:42
کتابهای ابن مبارک و وکیع را حفظ کرده بودم
2:46
و سخن اینها را شناخته بودم
2:48
سپس با مادرم و برادرم احمد به مکه رفتم
2:52
و چون حج گزاردم
2:54
برادرم با مادرم بازگشت
2:56
و من برای طلب حدیث در آنجا ماندم
3:01
ذکر نام استادان و یارانش
3:05
بخاری پیش از آنکه سفر کند، در بخارا شنید
3:09
از عبدالله بن محمد بن عبدالله جعفی
3:13
و محمد بن سلام بیکندی
3:16
و گروهی که از بزرگان استادانش نبودند
3:19
سپس در بلخ از مکی بن ابراهیم شنید
3:23
و او از استادان عالیسند او بود
3:25
و در نیشابور از یحیی بن یحیی و گروهی
3:29
و در بغداد
3:31
زیرا در آخر سال دویست و ده به عراق آمد
3:34
از محمد بن عیسی بن الطباع
3:37
و سریج بن نعمان و عفان
3:41
و در بصره از ابو عاصم نبیل و انصاری
3:45
و حجاج بن منهال و جمعی دیگر
3:48
و در کوفه از عبیدالله بن موسی و ابو نعیم
3:52
و خالد بن مخلد و طلق بن غنام
3:55
و در مکه از حسان بن حسان بصری
3:59
و ابو الولید ازرقی و حمیدی
4:02
و در مدینه از عبدالعزیز اویسی
4:05
و ایوب بن سلیمان بن بلال
4:08
و اسماعیل بن ابی اویس
4:11
و در مصر سعید بن ابی مریم
4:14
و عبدالله بن یوسف
4:16
و اصبغ و جمعی دیگر
4:18
و در شام ابو الیمان
4:21
و آدم بن ابی ایاس
4:23
و علی بن عیاش
4:25
و از ابو المغیره عبدالقدوس نیز شنید
4:28
و احمد بن خالد وهبی
4:31
و محمد بن یوسف فریابی
4:34
و ابو مسهر و دیگرانی غیر از اینان
4:37
وراق او محمد بن ابی حاتم گفت:
4:40
شنیدم که میگفت:
4:42
به بلخ وارد شدم
4:44
از من خواستند که برای هر کس که از او حدیث نوشتهام، حدیثی املا کنم
4:49
پس برای هزار مرد از کسانی که از ایشان نوشته بودم، هزار حدیث املا کردم
4:54
گفت: و شنیدم که یک ماه پیش از مرگش میگفت:
4:59
از هزار و هشتاد مرد نوشتم
5:02
که در میان ایشان جز صاحب حدیث نبود
5:05
همه آنان میگفتند:
5:07
ایمان گفتار و کردار است؛ افزوده و کاسته میشود
5:12
و گفت: شنیدم که بخاری میگفت:
5:15
هشت بار آخرین بار به بغداد وارد شدم
5:18
و در هر بار با احمد بن حنبل همنشین بودم
5:22
او در آخرین دیداری که با من کرد، به من گفت:
5:25
«ای ابا عبدالله!»
5:27
«علم را دعوت میکنی و مردم را، و به خراسان میروی.»
5:31
از او خلق بسیاری روایت کردند،
5:34
از جمله ابو عیسی ترمذی،
5:36
و ابو حاتم،
5:37
و ابراهیم حربی،
5:39
و ابن ابیالدنیا،
5:41
و ابن ابیعاصم،
5:42
و ابن خزیمه،
5:44
و محمد بن یوسف فربری،
5:46
راوی صحیح (بخاری)،
5:48
و امتهای بیشماری.
5:50
و مسلم در غیر صحیح (از او) روایت کرده است.
5:53
و استادمان ابوالحجاج مزی،
5:57
شیوخ بخاری و یارانش را طبق معجم خود، چنانکه عادتش بود، مرتب کرده است،
6:01
و گروهی از ایشان را یاد کرده است.
6:03
(او) سفر و طلب حدیث و تصانیف او را یاد کرده است.
6:11
محمد بن ابی حاتم گفت:
6:13
از ابو عبدالله
6:15
محمد بن اسماعیل بخاری شنیدم که میگفت:
6:18
من و برادرم و مادرم حج گزاردیم،
6:21
و برادرم با مادرم بازگشت،
6:23
و من در طلب حدیث ماندم.
6:26
پس چون به هجده سالگی رسیدم،
6:29
شروع کردم به تألیف قضایای صحابه و تابعین و آرای ایشان،
6:34
و کتاب «التاریخ» را تألیف کردم،
6:36
آنهم نزد قبر رسول الله (ﷺ)،
6:40
در شبهای مهتابی.
6:42
و هیچ نامی در تاریخ (نیست)
6:44
مگر آنکه داستانی دارد،
6:46
جز آنکه از درازی کتاب کراهت داشتم.
6:49
و در کودکی به نزد فقیهان مرو رفتوآمد میکردم،
6:53
و چون میآمدم، از سلام کردن بر ایشان شرم داشتم.
6:57
پس مؤدبی از اهل آنجا به من گفت:
7:00
«امروز چند (حدیث) نوشتی؟»
7:02
گفتم: «دو.»
7:04
و منظورم دو حدیث بود.
7:06
پس حاضران مجلس خندیدند.
7:09
آنگاه پیری از ایشان گفت:
7:11
«مخند،
7:12
شاید روزی او از شما بخندد.»
7:15
و در هجدهسالگی بر حمیدی وارد شدم،
7:20
و میان او و مردی دیگر در حدیثی اختلاف بود.
7:24
چون حمیدی را دید، گفت:
7:27
«کسی آمده که میان ما داوری کند.»
7:30
پس (موضوع را) بر من عرضه کردند،
7:31
و من به نفع حمیدی بر آنکه با او مخالف بود حکم کردم.
7:35
ابوبکر اعین گفت:
7:37
نزد بخاری رفتیم و از او نوشتیم،
7:40
و حتی یک موی (ریش) بر چهرهاش نبود.
7:42
و به او گفتیم:
7:44
«چند سالهای؟»
7:45
گفت:
7:46
«هفده ساله.»
7:49
بخاری گفت:
7:50
هرگاه از کسی حدیث مینوشتم،
7:53
از نام و کنیهاش میپرسیدم،
7:55
و نسبت و حامل حدیث بودنش را (میپرسیدم).
7:58
اگر مرد فهیم بود (چنین بود)،
8:00
و اگر فهیم نبود (چنین نبود)،
8:02
از او میخواستم که اصل (نوشته) خود را برایم بیاورد.
8:05
عباس دوری گفت:
8:07
ندیدم کسی را که در طلب حدیث همچون محمد بن اسماعیل نیکو باشد؛
8:10
هیچ استاد و شاگردی را فرو نمیگذاشت
8:12
مگر آنکه (او را) برمیکند و میجست (تا از او بشنود).
8:15
(این تکرار حفظ نشد)
8:17
بخاری گفت:
8:18
نزد اسحاق بن راهویه بودم
8:21
که یکی از یارانمان گفت:
8:23
«اگر کتابی مختصر از سنن پیامبر (ﷺ) گرد آورید،
8:26
(خوب بود).»
8:29
این سخن در دلم افتاد،
8:31
و به جمعآوری این کتاب پرداختم.
8:34
فربری گفت:
8:36
محمد بن اسماعیل بخاری به من گفت:
8:39
«هیچ حدیثی را در کتاب صحیح ننهادم
8:42
مگر آنکه پیش از آن غسل کردم
8:45
و دو رکعت نماز گزاردم.»
8:47
ابراهیم بن معقل گفت:
8:49
از بخاری شنیدم که میگفت:
8:52
«در این کتاب جز آنچه صحیح بود نیاوردم،
8:54
و (بسیاری از) صحاح را ترک کردم،
8:56
تا کتاب به درازا نکشد.»
8:58
محمد بن یوسف گفت:
9:00
با محمد بن اسماعیل بخاری
9:02
در منزلش در شبی
9:05
همراه بودم، و شمردم که برخاست و چراغ افروخت
9:07
تا چیزهایی را که (در ذهن) داشت، به یاد آورد و یادداشت کند،
9:10
و این کار در یک شب هجده بار (تکرار شد).
9:13
(این تکرار حفظ نشد)
9:16
محمد بن ابی حاتم وراق گفت:
9:20
ابوعبدالله
9:22
هرگاه در سفری با او بودم،
9:24
همه ما در یک خانه گرد میآمدیم،
9:26
و میدیدم که در یک شب
9:29
پانزده تا بیست بار برمیخاست،
9:33
و در هر بار چخماق برمیداشت،
9:36
آتش میافروخت و چراغ روشن میکرد،
9:38
سپس حدیثهایی را بیرون میآورد و بر آنها نشانه میگذاشت.
9:42
«بخاری» گفته است:
9:44
«صحیح» را در شانزده سال تألیف کردم،
9:47
و آن را میان خود و الله تعالی حجت قرار دادم.
9:52
«نجم بن فضیل» گفته است:
9:54
پیامبر (ﷺ) را
9:57
در خواب دیدم که گویی راه میرفت،
9:59
و محمد بن اسماعیل پشت سر او راه میرفت.
10:02
هرگاه پیامبر (ﷺ)
10:05
پایش را بلند میکرد، محمد بن اسماعیل بخاری
10:09
پای خود را در همان جایی میگذاشت که پیامبر (ﷺ)
10:12
پای خود را از آن برداشته بود.
10:15
(این بخشی است) در یادکرد حافظه، وسعت دانش و هوش او.
10:22
«عبدالرحمن بن محمد بخاری» گفته است:
10:26
از محمد بن اسماعیل بخاری شنیدم
10:29
که میگفت: با بیش از هزار مرد
10:33
از اهل حجاز و عراق و شام و مصر دیدار کردم.
10:37
با آنان چندین بار دیدار کردم:
10:39
با اهل شام و مصر و جزیره دو بار،
10:42
و با اهل بصره چهار بار،
10:45
و در حجاز شش سال (بودم).
10:48
و نمیشمارم که چند بار به کوفه و بغداد وارد شدم.
10:51
سپس گفت:
10:53
«من هیچیک از آنان را ندیدم که در این امور اختلاف داشته باشد:
10:57
که دین، گفتار و کردار است،
11:00
و اینکه قرآن کلام الله است.»
11:03
«محمد بن ابی حاتم وراق» گفته است:
11:06
از حاشد بن اسماعیل و دیگری شنیدم که میگفتند:
11:10
ابوعبدالله بخاری همراه ما میآمد
11:13
نزد مشایخ بصره، در حالی که نوجوان بود،
11:16
اما نمینوشت،
11:18
تا آنکه روزهایی بر این گذشت.
11:21
پس به او میگفتیم:
11:23
تو همراه ما میآیی ولی نمینویسی،
11:26
چه میکنی؟
11:28
روزی پس از شانزده روز به ما گفت:
11:31
شما دو نفر بر من زیاد اصرار کردید و پافشاری نمودید،
11:35
پس آنچه را نوشتهاید بر من عرضه کنید.
11:38
ما آنچه را نزد ما بود نزد او آوردیم.
11:41
او همه را از حفظ خواند.
11:44
سپس گفت:
11:46
آیا میپندارید که من بیهوده (به نوشتن) مشغول شده و روزهایم را تباه میکنم؟
11:50
پس دانستیم که هیچکس بر او پیشی نمیگیرد.
11:53
(ادامه) گفت:
11:55
و شنیدم که آن دو میگفتند:
11:57
اهل معرفت از بصریان
12:00
در پی او در طلب حدیث میدویدند، با آنکه جوان بود،
12:03
تا آنکه بر او چیره میشدند
12:06
و او را در برخی راهها مینشاندند،
12:09
پس هزاران نفر گرد او جمع میشدند،
12:11
که بیشترشان از او حدیث مینوشتند،
12:13
و او جوانی بود که هنوز مویی بر چهرهاش نرُسته بود.
12:17
«ابواحمد عبدالله بن عدی حافظ» گفته است:
12:21
از چند شیخ شنیدم که نقل میکردند
12:24
که محمد بن اسماعیل بخاری به بغداد آمد،
12:28
و اهل حدیث از او باخبر شدند،
12:31
پس گرد آمدند و به صد حدیث روی آوردند
12:34
و متنها و اسنادهای آنها را جابهجا کردند،
12:37
و متن این سند را به آن سند،
12:40
و سند این متن را به آن متن نسبت دادند،
12:43
و به هر یک از آنان ده حدیث دادند
12:46
تا در مجلس بر بخاری عرضه کنند.
12:49
مردم گرد آمدند،
12:51
و یکی از آنان برخاست
12:53
و از بخاری درباره حدیثی از دهتای خود پرسید.
12:56
گفت: آن را نمیشناسم.
12:59
و از دیگری پرسید،
13:01
گفت: آن را نمیشناسم.
13:03
و همینگونه تا آنکه از دهتای خود فارغ شد.
13:06
فقها به یکدیگر نگاه میکردند
13:09
و میگفتند: این مرد فهیم است،
13:12
و هر که نمیدانست، بر بخاری حکم به ناتوانی میکرد.
13:17
سپس دیگری برخاست
13:19
و همان کاری را کرد که اولی کرد،
13:21
و بخاری میگفت: آن را نمیشناسم.
13:24
سپس سومی،
13:26
تا آنکه ده حدیث تمام شد،
13:28
و او جز «آن را نمیشناسم» به ایشان چیزی نمیگفت.
13:31
چون دانست که ایشان فارغ شدهاند،
13:34
به نخستین آنان روی کرد و گفت:
13:37
اما حدیث اول تو، چنین است؛
13:39
و دومی چنان است؛
13:41
و سومی چنین است،
13:43
تا به ده (حدیث).
13:45
پس هر متنی را به سند آن بازگرداند،
13:47
و با دیگران نیز همینگونه رفتار کرد.
13:50
پس مردم به حفظ او اعتراف کردند.
13:53
و محمد بن خمیرویه (گفته است):
13:55
از محمد بن اسماعیل بخاری شنیدم که میگفت:
13:59
صد هزار حدیث صحیح را حفظ دارم
14:02
و دویست هزار حدیث غیرصحیح را.
14:09
(بخش) یادکرد ستایش پیشوایان بر او:
14:12
«سلیم بن مجاهد» گفته است:
14:15
نزد محمد بن سلام بیکندی وارد شدم،
14:18
پس گفت:
14:20
اگر پیشتر آمده بودی،
14:21
کودکی را میدیدی که هفتاد هزار حدیث را حفظ دارد.
14:25
(ادامه) گفت:
14:26
پس در طلب او بیرون آمدم تا به او رسیدم
14:29
و به او گفتم:
14:30
آیا تو همان کسی هستی که میگویی…
14:32
من هفتاد هزار حدیث حفظ دارم.
14:35
گفت: بله، و بیشتر.
14:37
و نزد تو حدیثی از صحابه و تابعین نمیآورم
14:41
مگر آنکه تو تاریخ تولد بیشتر ایشان و وفاتشان و محل سکونتشان را میشناختی
14:47
و یحیی بن جعفر گفت
14:49
و او البیکندی
14:51
و اگر میتوانستم از عمر خودم به عمر محمد بن اسماعیل بخاری بیفزایم، این کار را میکردم.
14:57
مرگ من، مرگ یک مرد است.
15:00
مرگ او (عالم) به معنای از میان رفتن علم است.
15:03
از قتیبه درباره طلاق کسی که مست است پرسیده شد.
15:06
به آن پرسنده گفت
15:08
این احمد بن حنبل است
15:10
و ابن مدینی و ابن راهویه
15:13
خداوند آنان را به سوی تو رانده است
15:15
و به محمد بن اسماعیل بخاری اشاره کرد
15:19
نعیم بن حماد گفت
15:22
محمد بن اسماعیل، فقیه این امت
15:25
فربری گفت
15:27
از بخاری شنیدم که میگوید
15:29
هرگز از کسی یاری نخواستم (کمک نطلبیدم).
15:32
جز نزد علی بن المدینی
15:35
ابن عبدالسلام گفت:
15:37
گفتیم سخن محمد بن اسماعیل بخاری
15:40
علی بن المدینی
15:43
یعنی قولِ او
15:47
علی بن مدینی گفت: این را رها کنید، زیرا محمد بن اسماعیل مانند خودش را ندیده است.
15:55
عمر بن علی الفلاس گفته است: این حدیثی است که محمد بن اسماعیل آن را نمیشناسد؛ (پس) حدیث نیست.
16:03
علی بن حجر گفت: خراسان سه تن را پرورانده است: ابو زرعه، و محمد بن اسماعیل بخاری.
16:13
و عبدالله بن عبدالرحمن الدارمی و محمد بن اسماعیل، نزد من بیناترین و داناترین و فقیهترین ایشاناند.
16:22
عبدالله بن احمد بن حنبل گفت: از پدرم شنیدم که میگفت: خراسان مانند محمد بن اسماعیل (بخاری) را بیرون نداده است.
16:31
محمود بن النضر الشافعی گفت: به بصره و شام و حجاز و کوفه وارد شدم
16:39
و دیدم که علمای آن (سرزمین) هرگاه نام محمد بن اسماعیل به میان میآمد، او را بر خودشان برتری میدادند.
16:47
محمد بن بشار گفت: حافظان دنیا چهار نفرند: ابو زرعه در ری، و دارمی در سمرقند.
16:56
و محمد بن اسماعیل در بخارا و مسلم بن حجاج در نیشابور
17:02
عبدالله بن احمد بن حنبل گفت: از پدرم شنیدم که میگفت: حفظ (حدیث) به چهار نفر از اهل خراسان ختم شد.
17:12
ابوزرعهٔ رازی و محمد بن اسماعیل بخاری و عبدالله بن عبدالرحمن سمرقندی
17:20
و حسن بن شجاع بلخی گفت: ابن اشعث (چنین) گفت؛ پس این را برای محمد بن عقیل بلخی حکایت کردم.
17:29
ذکر ابن شجاع را ستود، پس به او گفتم: چرا (او) شهرت نیافت؟ گفت: زیرا از عمر (طولانی) بهرهمند نشد.
17:38
عبدالله بن عبدالرحمن دارمی گفته است: محمد، یعنی بخاری، زیرکترین مخلوق الله است.
17:47
او از الله آنچه را که در کتابش و بر زبان پیامبرش به آن امر کرده و از آن نهی نموده، از جانب الله درک کرده است.
17:54
هرگاه محمد قرآن را بخواند، دلش و چشمش و گوشش به آن مشغول میشود، در مَثَلهای آن میاندیشد و حلال و حرام آن را میشناسد.
18:05
قتیبه گفت: اگر محمد بن اسماعیل در میان صحابه میبود، نشانهای (از الله) بود.
18:12
از قتیبه درباره محمد بن اسماعیل بخاری پرسیده شد، پس سرش را فرو انداخت، سپس آن را به سوی آسمان بالا برد.
18:21
در حدیث نگریستم و در رأی نگریستم، و با فقها و زاهدان و عابدان نشستم.
18:28
از روزی که خرد یافتم، همانندِ محمد بن اسماعیل ندیدم.
18:33
و ابن خزیمه گفت: زیر آسمان، هیچکس را ندیدم که از حدیث رسول الله (صلیاللهعلیهوسلم) داناتر باشد.
18:41
و از او از محمد بن اسماعیل حفظتر هستم.
18:45
محمد بن یعقوب حافظ گفت: از پدرم شنیدم که میگفت: مسلم بن حجاج را دیدم
18:53
صاحب «الصحیح» در برابر بخاری نشسته و مانند یک کودک از او پرسش میکند
18:59
ابوحامد احمد بن حمدون القصار گفت: مسلم بن الحجاج نزد بخاری آمد.
19:06
پس میان دو چشمش را بوسید و گفت: بگذار پاهایت را ببوسم، ای استاد استادان.
19:13
و سید المحدثین و طبیب الحدیث
19:17
ترمذی گفت: در عراق و خراسان ندیدم (کسی را که...)
19:22
در معنای علل و تاریخ و شناخت اسانید، از محمد بن اسماعیل داناتر بود.
19:29
یادکرد عبادت، فضیلت، پارسایی و صلاح او
19:39
مسبح بن سعید گفت: محمد بن اسماعیل در ماه رمضان در روز هر روز یک ختم (قرآن) میکرد.
19:47
و پس از نماز تراویح، هر سه شب یکبار ختم آن را (قرآن را) برپا میداشت.
19:52
بکر بن منیر گفت: از ابو عبدالله بخاری شنیدم که میگفت:
19:58
امیدوارم که الله را ملاقات کنم و او مرا بابت اینکه کسی را غیبت کرده باشم، مورد بازخواست قرار ندهد.
20:03
گفتم: راست گفت، خداوند او را رحمت کند؛ و هرکس در سخنان او دربارهی جرح و تعدیل بنگرد
20:09
علمی که در سخن گفتن با مردم به کار میرود، و اگر با کسی که او را ضعیف میداند همراه شود...
20:15
زیرا بیشترین چیزی که منکر حدیث میگوید این است: «دربارهاش سکوت کردهاند»، «در آن نظر است»، و مانند این.
20:24
کم پیش میآید که کسی بگوید فلانی دروغگو است یا حدیث جعل میکرد.
20:29
تا آنجا که گفته است: هرگاه بگویم «فلان در حدیثش نظر است»، پس او متهم و سست است.
20:37
و این معنای سخن اوست: الله مرا حساب نخواهد کرد که کسی را غیبت کرده باشم.
20:43
و این، به خدا سوگند، اوج پارسایی و تقواست. محمد بن ابی حاتم از وراق گفته است
20:50
ابو عبدالله، یعنی بخاری، در وقت سحر سیزده رکعت نماز میخواند.
20:57
او هر بار که (به نماز شب) برمیخاست، مرا بیدار نمیکرد. گفتم: «میبینم که بر خودت سخت میگیری و مرا بیدار نکردی.»
21:05
یعنی چرا مرا بیدار نکردی تا با آوردن آب وضو و مانند آن به تو خدمت کنم
21:11
او گفت: تو جوانی و نمیخواهم خواب تو را خراب کنم
21:17
او گفت: «ام لا» (مادرم) روزی برای من حدیثهای زیادی بیان کرد، پس ترسید که من خسته شوم، پس گفت: «خاطرجمع باش».
21:26
پس اهل لهو و سرگرمیها در سرگرمیهایشان، و اهل حرفهها در حرفههایشان (هستند).
21:32
و تجارت در تجارتهایشان، و تو با پیامبر (صلیاللهعلیهوسلم) و اصحابش
21:39
محمد بن ابی حاتم گفت: محمد بن اسماعیل بخاری به باغ یکی از یارانش دعوت شد
21:48
وقتی پیامبر (صلیاللهعلیهوسلم) نماز ظهر را با مردم خواند، برخاست تا نماز نافله بگزارد؛ و چون از نمازش فارغ شد، دامن پیراهنش را بالا زد.
21:57
به برخی از همراهانش گفت: نگاه کن، آیا زیر پیراهنم چیزی میبینی؟
22:03
ناگهان زنبوری او را نیش زد؛ یعنی گزیده بود و بدنش بر اثر آن ورم کرده بود.
22:10
یکی از حاضران به او گفت: چگونه است که وقتی (در رکعت) نخست به زانو درآمدی، از نماز بیرون نرفتی؟
22:16
گفت: من در سورهای بودم، پس دوست داشتم آن را تمام کنم.
22:22
عبدالله بن سعید گفت: از علمای بصره شنیدم که میگفتند
22:28
در دنیا همانند محمد بن اسماعیل در دانش و صلاح، کسی نیست.
22:33
محمد بن ابی حاتم گفت: از بخاری شنیدم که میگفت
22:38
هرگز تره (کُرّاث) نخوردم. گفتم: و به همین دلیل
22:43
فرمود: «دوست نداشتم کسانی را که با من هستند آزار دهم.» گفتم: «و همچنین پیاز خام.»
22:50
گفت: آری.
22:52
محمد بن عباس فربری گفت
22:55
در مسجد با بخاری نشسته بودم که از ریشش خاشاکی به اندازهی یک دانهی ذرت برداشتم.
23:02
میخواستم آن را در مسجد بیندازم، پس فرمود: آن را بیرون از مسجد بینداز.
23:09
ذکر کرم و بخشندگی او و سخاوت او و صفات او و غیر آن
23:17
محمد بن ابی حاتم گفت: او قطعه زمینی داشت که هر سال آن را به هفتصد درهم اجاره میداد.
23:26
آن خریدار گاهی از آنها به نزد ابوعبدالله دو سه خیار (قثاء) میبرد.
23:34
زیرا ابوعبدالله به خیار رسیده شگفتزده و علاقهمند بود.
23:38
او هر ساله به مردی صد درهم میبخشید، بهخاطر اینکه گاهی خیار را برایش میآورد.
23:46
گفت: و ما در فربر بودیم
23:49
ابو عبدالله ربَاطی میساخت که در جهت بخارا قرار داشت.
23:54
بشر بسیاری گرد آمدند تا او را در این کار یاری دهند، و او مغز (هسته) را منتقل میکرد.
24:00
به او میگفتم: ای ابا عبدالله، تو کفایت میکنی.
24:05
او میگوید: این همان چیزی است که به ما سود میرساند.
24:09
سپس شروع کرد به بردن فنرها همراه خود
24:12
«زنبرات» یعنی همان زنابیل، یعنی ظرفهایی که خاک و بقایای کَندن و ساختمانسازی در آن جمع میشود.
24:19
و برای ایشان گاوی ذبح شد.
24:22
چون دیگها به پختگی رسید، مردم را به طعام فراخواند.
24:28
ما نانی همراه او بیرون آورده بودیم؛ آن را پیش روی ایشان انداختیم.
24:33
همهٔ حاضران خوردند و چند قرص نان سالم زیاد آمد.
24:38
گفت: ابو عبدالله گاه روزی بر او میگذشت
24:44
و در آن روز حتی یک قرص نان نازک نمیخورد.
24:47
او گاهی فقط دو یا سه بادام میخورد.
24:51
گفت: او بسیار صدقه میداد.
24:55
صاحب نیازی از اهل حدیث را با دست خود میگرفت
24:59
و به او بین بیست تا سی (دینار) میداد،
25:02
کم یا زیاد، بیآنکه کسی از آن آگاه شود.
25:07
کیسهٔ او هرگز از او جدا نبود.
25:10
دیدم که بارها به مردی
25:13
کیسهای که در آن سیصد درهم بود داد.
25:16
آن مرد بعدها مقدار آنچه در آن بود را برایم گفت،
25:21
و خواست برای او دعا کند،
25:23
اما ابو عبدالله به او گفت: آرام باش،
25:27
و به سخن دیگری پرداخت تا کسی از این موضوع آگاه نشود.
25:33
حسن بن حسین بزّاز گفت:
25:36
محمد بن اسماعیل را دیدم
25:39
پیرمردی لاغراندام،
25:41
نه بلندقامت و نه کوتاهقد.
25:46
یاد کرد وفات او.
25:48
عبدالقدوس بن عبدالجبار سمرقندی گفت:
25:52
محمد بن اسماعیل به خرتنگ آمد،
25:55
که روستایی در فرسخی سمرقند است.
25:59
او در آنجا خویشاوندانی داشت،
26:02
پس نزد آنان فرود آمد.
26:04
شبی شنیدم که پس از فراغت از نماز شب دعا میکرد:
26:08
«خدایا، زمین با وسعتش بر من تنگ شده، پس مرا به سوی خود برگیر.»
26:13
— (ادامه) —
26:15
ماه تمام نشد که درگذشت،
26:18
و قبرش در خرتنگ است.
26:20
سبب آن این بود که به دشمنی برخی از معاصرانش مبتلا شد؛
26:26
محمد بن یحیی ذهلی و برخی شاگردانش با او دشمنی کردند،
26:30
سپس خالد بن احمد، امیر بخارا، با او دشمنی ورزید
26:34
و او را آزمود تا آنکه از بخارا بیرون رانده شد.
26:37
پس با اندوه به سوی خرتنگ، در حومهٔ سمرقند، روی آورد
26:40
و در همانجا درگذشت.
26:42
حسن بن حسین بزّاز گفت:
26:44
بخاری شب شنبه، شب عید فطر، درگذشت
26:47
در سال ۲۵۶ (هجری)
26:50
و در حالی که ۶۲ سال و ۱۳ روز زندگی کرده بود.
26:52
کاروانهای کتابها (یادگاران او) شنبه (روزگار او را) ...
26:55
پس گاهی اندوهگین و گاهی لبخندزن شدی،
26:58
و گاه تسلی یافتی، سپس فقر و بیچارگی بر تو آشکار شد.
27:01
گاهی به سنت احمد (پیامبر) فخر میکردی،
27:20
و گاهی با نفسی آرام به عبادت میپرداختی.
27:29
بخوان؛ جانم فدای تو باد، ای کاش
27:35
تو همهٔ صدای خود را در (خواندن) حدیث به کار میبردی.
27:41
رگهای خود را برای حدیث و اهلش به کار گرفتم،
27:47
پس صحاح خود را بگشا و با عنعنه مرا سیراب کن.
27:53
و بگو: «قال» و «عن» و «حدثنا» و «ثنا»،
27:59
و جوامع کلم فصیح و پاک.
28:05
به خاطر سخن او، بر من هیبتی است،
28:11
و بر سخن او، سلطنتی فراتر از کلام است.
28:17
و بر او نوری است که با آرامش درخشان است،
28:23
پس در جان من روان شد و باقی ماند.
28:29
...
28:35
...
28:41
...