از مجموعهٔ رویدادها و دروس ماه مبارک رمضان (مجموعه کامل شد)
· درس 24 از 31
وقایع و درس های ماه مبارک رمضان | قسمت (24) | وفات شاعر بزرگ احمد بن الحسین (المتنبی)
صوت ترجمهشده برای این درس هنوز در دسترس نیست — ضبط اصلی عربی پخش میشود. متن زیر بهطور کامل ترجمه شده است.
0:000:00
متن کامل
ترجمهٔ ماشینی — ممکن است خطا داشته باشد
0:00
بسم الله الرحمن الرحیم
0:05
خلاصه کتاب
0:07
رمضان: رویدادها و عبرتها
0:11
درگذشت شاعر بزرگ
0:16
احمد بن حسین متنبی
0:21
زمان:
0:22
ماه رمضان
0:24
سال ۳۵۴ و ۳۰۰ هجری
0:28
شعر یکی از هنرهای انسانی است
0:35
که جانها بهطور طبیعی به آن گرایش دارند
0:38
و هنگام خواندنش آرامش مییابند
0:41
و در سایه خواندن و تأمل در آن لذت میبرند
0:44
و گردنبند آن را دوست میدارند
0:47
و از تکرار و بازخوانی آن لذت میبرند
0:50
پس وزنها و آهنگ واژههایش
0:53
احساسها را با خود به رقص درمیآورد
0:56
و وجدانها به آن پاسخ میدهند
0:58
بیش از نثر سخن، هرچند نیکو باشد
1:02
و شعر فصیح عربی
1:04
بهترین گونه شعر است
1:06
و ژرفترین آن در تأثیر و والاترین آن در بیان است
1:10
و شیرینترین آن در گفتار است
1:12
و از آن جز جانهایی نمیگریزند
1:14
که بهرهشان از زبان عرب اندک است
1:17
و طبعهایشان دگرگون شده است
1:19
پس به زبانهای عجم گرایش یافتهاند
1:21
یا گفتار و شنیدنشان به درازا کشیده است
1:24
به گویشهای عامیانه
1:26
پس شعر فصیح برای آنان بیگانه شده است
1:29
و از فرهنگشان دور افتاده است
1:32
و شعر در اسلام
1:34
نیکیاش همچون نیکی سخن است
1:36
و بدیاش همچون بدی سخن است
1:39
پس شعر نیکو هست
1:41
و شعر بد هست
1:44
نیکوی آن، همان است که به فضیلتها رغبت دارد
1:47
و به حکمت و درستی مقصد آراسته است
1:51
و به شنونده بهرهای سودمند میبخشد
1:54
از دانشهای عربی
1:56
از الفاظ و معانی
1:58
و ترکیبها و جملهها و تصویرها
2:01
و خیالهای اثرگذار
2:03
و بد شعر آن است که به رذیلتها برمیانگیزد
2:07
و به کجی از حق ستایش میکند
2:10
و آبروها را میخراشد
2:12
و به ذاتهای محفوظ طعنه میزند
2:14
و دروغ و نکوهش و هوسها را مرکب خود میسازد
2:17
تا گویندهاش به منافع خویش برسد
2:21
یا به زیان دیگری
2:23
به راستی شعر در ترازوی عدل
2:27
به گوینده و محتوایش سنجیده میشود
2:29
و نه به یکی از این دو بهتنهایی
2:31
پس قصیده یا بیت شعری
2:34
گاه در جامهای نو و درخشان میآید
2:37
با الفاظ نیکو
2:39
و ترکیبهای پسندیده
2:42
و در میان آن عبارتها
2:44
معانی دلپسند
2:46
و مقصودهای جذاب نهفته است
2:48
این است شعر زیبا
2:51
آنگاه که میان دو نیکویی را گرد آورده
2:53
و بر دو فضیلت مشتمل باشد
2:56
فضیلت ساختار و فضیلت معنا
2:59
اما اگر ساختارش نیکو و معنایش زشت باشد
3:02
بهرهاش نزد دوستدار شعر پاکیزه
3:05
در حد شنیدن و دیدن میماند
3:08
و از آن فراتر به تأثیر نمیرسد
3:11
و زیباییاش در جان نمینشیند
3:13
و در شعر خوب
3:15
اهل سخن در نثر و نظم رقابت کردهاند
3:18
در فراخواندن به آن و ترغیب بر آن
3:21
راغب اصفهانی گفته است
3:24
و عمر بن خطاب رضیاللهعنه فرموده است
3:27
شعر خشم را فرو مینشاند
3:30
و آتش کینه را خاموش میکند
3:32
و مردم بدان بهره میبرند
3:34
و به وسیله آن به سائل بخشش میشود
3:36
و گفته است
3:38
چه هدیهای است برای مرد بزرگوار
3:40
ابیاتی که پیش از نیاز پیش میفرستد
3:44
که به وسیله آن دل بزرگواران را به نرمی میکشاند
3:46
و به وسیله آن فرومایگان را به خواری وامیدارد
3:49
و عبدالملک گفته است
3:51
شعر بیاموزید
3:53
که در آن زیباییهایی است که طلب میشود
3:56
و گفته است
3:58
اما بعد
4:00
همانا ادب از دیرباز محبوب بوده است
4:04
و اهل آن با تفاوت احوال، مقرب و مطلوب بودهاند
4:09
و از بزرگترین آداب عرب بوده است
4:12
شعر
4:13
که دیوان بیان آنان است
4:16
و گردآورنده نیکیهایشان
4:18
و ثبتکننده یاد روزگار و نسبهایشان
4:21
و نگاهدار ریشهها و بهترین
4:24
پیوندها و تبارشان است
4:26
با بوی خوشش مجالس انس خود را معطر میساختند
4:30
و به وسیله آن برتری روزگار امروزشان بر دیروزشان را میشناختند
4:34
و بر اهل عربیت پوشیده نیست
4:38
که این زبانی است که شاعران بزرگ آن را آراستند
4:42
آنها در آن جاودان ماندند و آنها را جاودانه کرد.
4:44
و با شعرشان به آن شأن بخشید،
4:47
پس شأنشان را بالا برد،
4:49
و بر پیشتازشان (قرار گرفت)،
4:51
متنبّیشان، ابوالطیب
4:53
که در ماه رمضان
4:56
در سال سیصد و پنجاه و چهار هجری
5:00
زمان رحلتش از این زندگی بود.
5:03
نام و نسب و زادگاهش
5:06
او شاعر مشهور و حکیم است
5:10
و یکی از مفاخر ادب عربی است.
5:13
احمد بن حسین بن حسن بن عبدالصمد
5:17
جعفی کوفی کندی
5:20
ابوالطیب متنبّی
5:23
که دنیا را پر کرد و مردم را مشغول خود ساخت.
5:26
در سال سیصد و سه هجری
5:30
در کوفه، در محلهای به نام کنده، (به دنیا) آمد،
5:34
و از این رو به آن (محله) نسبت داده شد،
5:36
و او از کنده نبود،
5:38
که قبیلهای است،
5:40
بلکه از قبیله جعفی بود.
5:42
او جعفی، فرزند سعد العشیره، از مذحج است.
5:46
علت نامیده شدنش به متنبّی:
5:51
لقب متنبّی به ابوالطیب چسبید
5:54
بیشتر از نام و کنیهاش
5:57
و به همین (لقب) میان خاصّ و عامّ شناخته شد.
6:00
و برای این وصف (لقب) داستانی بود:
6:03
علی بن منصور در نامهاش به معرّی یاد کرد
6:07
که متنبّی در وزارت
6:10
علی بن عیسی دستگیر و زندانی شد.
6:13
سپس او را احضار کرد و از او پرسید،
6:15
پس به ادعای نبوّت اعتراف کرد.
6:18
پس فرمان داد که او را سیلی زنند،
6:20
و پنجاه سیلی به او زدند.
6:22
و دوباره به زندان بازگردانده شد.
6:24
پس از آنچه بر او گذشت، آنچه گذشت (بر او گذشت)،
6:27
آنچه از او سر زد را
6:29
به سبکسری جوانی نسبت میداد.
6:31
سفرهای مدحیاش
6:35
نفس متنبّی
6:37
دوست نداشت با قناعت همنشین شود
6:39
و در سایه آن زندگی کند،
6:41
بلکه نفسش
6:43
بیحد به افقهای امور چشم داشت،
6:47
همچنان که فراوانی بخششها
6:49
قبلهای برای او به شمار میرفت
6:51
که هرجا باشد به سوی آن روی میآورد.
6:54
از این رو میان پادشاهان میگشت
6:57
و نزد هیچکس قرار نمیگرفت،
6:59
اگرچه بیشترین مدّت ماندگاریاش با سیفالدوله بود،
7:03
و او محبوبترین ممدوحانش نزد او بود،
7:06
و به مدح او شهرت یافت و (با او) با همه بدگوییها (به او) نیز شهره شد،
7:09
و پادشاهان به او طمع بستند.
7:11
او از زمانی که به سیفالدوله پیوست،
7:15
ملازم درگاه سیفالدوله شد،
7:17
و از سال سیصد و سی و هفت هجری تا (مدّتی) (در خدمت او بود)،
7:21
و با قصاید ماندگار او را ستود،
7:24
و ابن حمدان دست بخششش را به سوی او گشود.
7:29
و چون نزد او به این جایگاه رسید،
7:32
بسیاری از شاعران به او حسد ورزیدند،
7:34
و (نیز) جلاس، (مقرّب) سیفالدوله،
7:37
پس میان آن دو دلخوری پدید آمد،
7:39
و پس از آن جدایی افتاد،
7:42
و از اسباب رحلت او از (حلب) این بود:
7:46
در مجلس سیفالدوله به او گفت:
7:49
اگر نادان نبودی،
7:51
راضی نمیشدی که متنبّی خوانده شوی،
7:54
و معنای متنبّی
7:56
دروغگو است،
7:58
و خردمند راضی نمیشود که دروغگو خوانده شود.
8:01
پس (متنبّی) پاسخ داد که من به این راضی نیستم
8:04
و نمیتوانم جلوی کسی را که مرا به این (لقب) میخواند بگیرم.
8:08
و میانشان مشاجره ادامه یافت
8:11
تا آنکه ابن خالویه را به خشم آورد،
8:13
پس با کلیدی که همراه داشت به صورتش زد،
8:16
و او را زخمی کرد،
8:18
و (متنبّی) بیرون رفت در حالی که خونش بر لباسش جاری بود،
8:21
پس خشمگین شد و از حلب به مصر رفت
8:25
در سال سیصد و چهل و شش هجری.
8:29
پس به کافور اخشیدی روی آورد
8:32
و او را با قصایدی ستود،
8:34
اما چون (کافور) از او خشنود نشد،
8:37
او را هجو کرد و در شب عید قربان از او جدا شد،
8:40
در سال سیصد و پنجاه هجری.
8:43
و کافور پشت سرش مرکبهای تندرو فرستاد
8:46
به جهات گوناگون،
8:48
و (متنبّی) به او نرسید.
8:50
و کافور به او وعده داده بود
8:52
که ولایت برخی از کارهایش را به او بسپارد،
8:54
اما چون بلندپروازیاش را در شعرش دید،
8:57
و خودبزرگبینیاش را (مشاهده کرد) ترسید،
9:00
و به خاطر آن سرزنش شد،
9:02
پس گفت:
9:03
ای قوم،
9:04
کسی که پس از محمد ادعای نبوّت کند،
9:07
درود خدا بر او و سلامش باد،
9:09
آیا ادعای پادشاهی (در برابر) کافور را نمیکند؟
9:12
پس شما را همین بس است.
9:14
و پس از مصر، قصد بغداد کرد،
9:17
و برخی از اهل آن (شهر) را ستود.
9:19
به کوفه رسید
9:21
و ابن العمید را ستود
9:23
از جانب او سی هزار دینار به او رسید
9:27
سپس به فارس رفت
9:29
و عضدالدوله بُنبوی را ستایش کرد
9:32
او نیز بخششهای فراوانی به او داد
9:35
نزدیک به دویست هزار درهم
9:38
و گفته شده است
9:40
بلکه از او حدود سی هزار دینار به او رسید
9:44
سپس کسی را نزد او فرستاد تا از او بپرسد
9:47
که بخششهای کدامیک نیکوتر است:
9:49
بخششهای عضدالدوله بُنبوی
9:52
یا بخششهای سیفالدوله بن حمدان؟
9:55
او پاسخ داد:
9:57
این یکی بزرگوارانهتر است
9:59
اما در آن تکلّف است
10:01
و آن یکی کمتر است
10:03
ولی از روی خوشدلی دهندهاش است
10:06
زیرا آن از سرشت است
10:08
و این از روی تکلّف است
10:10
شعر
10:14
شعر ابوالطیب بیگمان
10:16
در طبقهٔ بالای شعر شاعران محدث است
10:20
و شعرش آوازهٔ دور و دراز یافت
10:23
و زبانهای مردم همهگان آن را نقل کردند
10:26
از پادشاهان و دانشمندان و عوام
10:29
حتی در بادیهها نیز شور و شوقی برانگیخت
10:32
زیرا به شکوه و استواری ممتاز بود
10:36
که از لطافت و نیکویی تصویرگری خالی نیست
10:39
و گستردگی خیال و ژرفای اندیشه
10:42
و توانایی در رام کردن واژهها و ترکیبها
10:46
به هر گونه که میخواست
10:48
ابن کثیر گفت
10:50
او در میان شاعران محدث
10:53
همانند امرؤالقیس در میان متقدمان است
10:56
و ابن خلکان گفت
10:58
و اما شعر او، در پایان کار
11:01
متنبی دشمنان و حسودان بسیاری دارد
11:05
و دوستداران و بزرگداشتکنندگانی بیشتر
11:08
از این روست که گروهی او را ستودند تا آنجا که فراتر از قدرش بالایش بردند
11:13
و دیگرانی نکوهشش کردند تا آنجا که او را کمتر از آنچه سزاوارش است فرود آوردند
11:18
ابن خلکان گفت
11:20
و مردم در شعر او طبقاتاند
11:23
برخی او را بر ابوتمام و پس از او ترجیح میدهند
11:28
و برخی ابوتمام را بر او ترجیح میدهند
11:32
و ابوالعباس گفت
11:35
احمد بن محمد نامی، شاعر
11:38
که از شعر گوشهای باقی مانده بود
11:41
و متنبی بدان درآمد
11:43
و من آرزو داشتم که پیش از او به دو معنا دست یافته بودم
11:47
که او آن دو را گفت و کسی پیش از او بدانها نرسیده بود
11:51
یکی از آن دو سخن اوست
11:53
روزگار مرا با مصیبتها چنان زد که
11:56
دلم در پوششی از تیرهای من است
12:00
پس چون تیرها به من میرسید
12:03
پیکانها بر پیکانها میشکست
12:07
و دیگری سخن اوست
12:09
در سپاهی که گرد و غبارش را چشمها میبینند
12:12
گویی با گوشها میبینند
12:16
و چه کسی بهتر از ابناثیر در مثل السائر درباره او داوری کرده است؟
12:19
آنجا که گفت:
12:22
گفت
12:24
چون شعر او را با چشم عدالت، دور از هوا نگریستم
12:29
و با چشم معرفتی که صاحبش گمراه و تباه نمیشود
12:34
آن را پنج بخش یافتم
12:37
پنج بخش در آن غایتی که او به تنهایی بدان دست یافت و دیگری نرسید
12:41
و پنج بخش از شعر نیکوی او که دیگران نیز در آن با او برابرند
12:46
و پنج بخش از شعر میانه
12:49
و پنج بخش فروتر از آن
12:51
و پنج بخش در غایت فروپاشیدگی
12:55
که به آن اعتنایی نمیشود
12:57
و نبودنش بهتر از بودنش است
13:00
اگر ابوالطیب آن را نمیگفت
13:03
خداوند او را از شرّش نگاه میداشت
13:05
زیرا همان است که او را جامهٔ سرزنش پوشاند
13:09
و آبرویش را نشانهای برای تیرهای مردمان ساخت
13:14
داستان کشته شدنش
13:18
زندگی ابوالطیب چندان نپایید
13:21
زیرا غرور و لغزشهای زبانش
13:24
و تکیهاش بر خودپسندی
13:27
همه عواملی بودند که گوری برایش میکندند
13:31
و او را با شتاب به سوی مرگش میراندند
13:35
رهاییاش از کافور در مصر
13:38
او را از نیرنگ ابن بویه نجات نداد
13:41
زیرا چون مرکبهایش را از عراق به سوی بلاد فارس روان کرد
13:46
به عضدالدوله بن بویه دیلمی رسید
13:50
و او را ستود
13:51
و عضدالدوله صلهاش را فراوان کرد
13:54
و چون ابن بویه از حال او با سیفالدوله آگاه بود
13:59
از درازی همنشینی و بسیاری مدحها
14:02
و بزرگی دوستی میانشان
14:05
کسی را نزد او فرستاد تا از او بپرسد
14:08
که بخششهای عضدالدوله بن بویه نیکوتر است
14:13
یا بخششهای سیفالدوله بن حمدان؟
14:16
او گفت
14:18
این یکی بزرگوارانهتر است و در آن تکلّف است
14:21
و آن یکی کمتر است
14:23
ولی از روی خوشدلی دهندهاش است
14:26
زیرا آن از سرشت است و این از روی تکلّف است
14:31
پس این سخن به عضدالدوله رسانده شد
14:33
پس (خون) بر او جاری شد
14:35
و گروهی از اعراب بادیهنشین را بر او کمین گذاشتند
14:38
پس در میانه راه، هنگامی که او به سوی بغداد بازمیگشت، بر سر راهش ایستادند
14:44
و گفته میشود
14:45
که او سرکردهشان، ابن فاتکِن اسدی را هجو کرده بود
14:50
و آنان راهزنی میکردند
14:53
از این رو عضدالدوله به ایشان دستور داد که متعرض او شوند و او را بکشند
14:59
و آنچه از اموال با خود داشت برایشان بگیرند
15:03
پس شصت سوارکار در روز چهارشنبه به او رسیدند
15:07
در حالی که از رمضان سه روز باقی مانده بود
15:11
و گفته شده است
15:12
بلکه در روز چهارشنبه، پنج روز مانده به پایان رمضان کشته شد
15:17
و گفته شده است
15:18
بلکه آن واقعه در شعبان بود
15:21
و او نزد چشمهای زیر درخت آلوی وحشی فرود آمده بود
15:25
و سفرهاش را برای ناهار گسترده بودند
15:28
و پسرش محسد همراهش بود
15:30
و پانزده غلام داشت
15:33
چون آنان را دید گفت
15:35
ای بزرگان عرب، آیا برای ناهار آمدهاید؟
15:39
چون پاسخی ندادند، شر را احساس کرد
15:43
پس به سوی سلاح و اسبان خود برخاست
15:46
پس ساعتی با یکدیگر رویارو ایستادند
15:48
پس پسرش محسد و برخی از غلامانش کشته شدند
15:52
و او خواست بگریزد
15:55
پس غلامی از آن او به او گفت
15:57
کجا میگریزی، با آنکه تو خود گفتهای
16:00
اسب و شب و بیابان مرا میشناسند
16:04
و شمشیر و نیزه و کاغذ و قلم
16:08
پس به او گفت
16:10
وای بر تو، مرا کشتی
16:12
سپس بازگشت و حمله کرد
16:14
آنگاه سرکرده آن قوم
16:16
با نیزهای به گردنش زد و او را کشت
16:19
سپس همگی بر او گرد آمدند
16:21
و با نیزهها او را زدند
16:23
تا آنکه کشته شد و هرآنچه با خود داشت گرفتند
16:26
و این واقعه نزدیک نعمانیه رخ داد
16:29
در حالی که او به سوی بغداد بازمیگشت
16:32
و همانجا به خاک سپرده شد
16:34
و روایت دیگری درباره کشته شدنش وجود دارد
16:37
که شرححالنویسانش آن را ذکر کردهاند
16:39
از آنچه از شعرش پسندیده است
16:43
برای ابوالطیب ابیات پسندیده بسیاری است
16:48
از جمله سخن اوست
16:50
و اگر زندگی برای کسی باقی میماند
16:53
ما بیشک دلیرمردان را شمار میکردیم
16:57
و اگر از مرگ گریزی نباشد
17:00
پس ناتوانی است که انسان ترسو باشد
17:04
و سخن اوست
17:06
ستمکارترین ستمکاران آن کس است که حسودانه شب را به سر آورد
17:09
نسبت به کسی که در نعمتهایش غرق است
17:13
و سخن اوست
17:15
و در عیبهای مردم چیزی ندیدم
17:18
همچون کمبود کسانی که توان کمالجویی دارند
17:22
و سخن اوست
17:24
خردمند در نعمت به سبب خردش رنج میبرد
17:27
و برادر نادانی در بدبختی آسوده است
17:31
و سخن اوست
17:33
عزیزترین جای در دنیا زین اسب تیزتک است
17:38
و بهترین همنشین در روزگار کتاب است
17:42
و سخن اوست
17:44
و از سختیهای دنیا بر آزاده آن است که ببیند
17:48
دشمنی که از دوستی او گریزی نیست
17:52
و سخن اوست
17:54
اگر در راه بزرگواری و آرزوی والای خود به خطر افتی
17:58
به کمتر از ستارگان قانع مشو
18:02
پس چشیدن مرگ در کاری حقیر
18:06
همانند چشیدن مرگ در کاری بزرگ است
18:09
و سخن اوست
18:11
آیا با نگاهی نیازمندانه به تو نگریستم، پس مرا خوار کردی و از نزد خود راندی
18:15
گناهکار نیستی، من گناهکارم که
18:19
آرزوهایم را به غیر آفرینندهام فرود آوردم
18:23
(این بیت ترجمهاش همین است)
18:27
رمضان، رخدادها و عبرتها