وقایع و درس های ماه مبارک رمضان | قسمت (24) | وفات شاعر بزرگ احمد بن الحسین (المتنبی)

◉ 267 بازدید ⏱ 18:40 صدای اصلی (عربی)
صوت ترجمه‌شده برای این درس هنوز در دسترس نیست — ضبط اصلی عربی پخش می‌شود. متن زیر به‌طور کامل ترجمه شده است.
0:000:00

متن کامل

ترجمهٔ ماشینی — ممکن است خطا داشته باشد
0:00 بسم الله الرحمن الرحیم
0:05 خلاصه کتاب
0:07 رمضان: رویدادها و عبرت‌ها
0:11 درگذشت شاعر بزرگ
0:16 احمد بن حسین متنبی
0:21 زمان:
0:22 ماه رمضان
0:24 سال ۳۵۴ و ۳۰۰ هجری
0:28 شعر یکی از هنرهای انسانی است
0:35 که جان‌ها به‌طور طبیعی به آن گرایش دارند
0:38 و هنگام خواندنش آرامش می‌یابند
0:41 و در سایه خواندن و تأمل در آن لذت می‌برند
0:44 و گردن‌بند آن را دوست می‌دارند
0:47 و از تکرار و بازخوانی آن لذت می‌برند
0:50 پس وزن‌ها و آهنگ واژه‌هایش
0:53 احساس‌ها را با خود به رقص درمی‌آورد
0:56 و وجدان‌ها به آن پاسخ می‌دهند
0:58 بیش از نثر سخن، هرچند نیکو باشد
1:02 و شعر فصیح عربی
1:04 بهترین گونه شعر است
1:06 و ژرف‌ترین آن در تأثیر و والاترین آن در بیان است
1:10 و شیرین‌ترین آن در گفتار است
1:12 و از آن جز جان‌هایی نمی‌گریزند
1:14 که بهره‌شان از زبان عرب اندک است
1:17 و طبع‌هایشان دگرگون شده است
1:19 پس به زبان‌های عجم گرایش یافته‌اند
1:21 یا گفتار و شنیدنشان به درازا کشیده است
1:24 به گویش‌های عامیانه
1:26 پس شعر فصیح برای آنان بیگانه شده است
1:29 و از فرهنگشان دور افتاده است
1:32 و شعر در اسلام
1:34 نیکی‌اش همچون نیکی سخن است
1:36 و بدی‌اش همچون بدی سخن است
1:39 پس شعر نیکو هست
1:41 و شعر بد هست
1:44 نیکوی آن، همان است که به فضیلت‌ها رغبت دارد
1:47 و به حکمت و درستی مقصد آراسته است
1:51 و به شنونده بهره‌ای سودمند می‌بخشد
1:54 از دانش‌های عربی
1:56 از الفاظ و معانی
1:58 و ترکیب‌ها و جمله‌ها و تصویرها
2:01 و خیال‌های اثرگذار
2:03 و بد شعر آن است که به رذیلت‌ها برمی‌انگیزد
2:07 و به کجی از حق ستایش می‌کند
2:10 و آبروها را می‌خراشد
2:12 و به ذات‌های محفوظ طعنه می‌زند
2:14 و دروغ و نکوهش و هوس‌ها را مرکب خود می‌سازد
2:17 تا گوینده‌اش به منافع خویش برسد
2:21 یا به زیان دیگری
2:23 به راستی شعر در ترازوی عدل
2:27 به گوینده و محتوایش سنجیده می‌شود
2:29 و نه به یکی از این دو به‌تنهایی
2:31 پس قصیده یا بیت شعری
2:34 گاه در جامه‌ای نو و درخشان می‌آید
2:37 با الفاظ نیکو
2:39 و ترکیب‌های پسندیده
2:42 و در میان آن عبارت‌ها
2:44 معانی دلپسند
2:46 و مقصودهای جذاب نهفته است
2:48 این است شعر زیبا
2:51 آنگاه که میان دو نیکویی را گرد آورده
2:53 و بر دو فضیلت مشتمل باشد
2:56 فضیلت ساختار و فضیلت معنا
2:59 اما اگر ساختارش نیکو و معنایش زشت باشد
3:02 بهره‌اش نزد دوستدار شعر پاکیزه
3:05 در حد شنیدن و دیدن می‌ماند
3:08 و از آن فراتر به تأثیر نمی‌رسد
3:11 و زیبایی‌اش در جان نمی‌نشیند
3:13 و در شعر خوب
3:15 اهل سخن در نثر و نظم رقابت کرده‌اند
3:18 در فراخواندن به آن و ترغیب بر آن
3:21 راغب اصفهانی گفته است
3:24 و عمر بن خطاب رضی‌الله‌عنه فرموده است
3:27 شعر خشم را فرو می‌نشاند
3:30 و آتش کینه را خاموش می‌کند
3:32 و مردم بدان بهره می‌برند
3:34 و به وسیله آن به سائل بخشش می‌شود
3:36 و گفته است
3:38 چه هدیه‌ای است برای مرد بزرگوار
3:40 ابیاتی که پیش از نیاز پیش می‌فرستد
3:44 که به وسیله آن دل بزرگواران را به نرمی می‌کشاند
3:46 و به وسیله آن فرومایگان را به خواری وامی‌دارد
3:49 و عبدالملک گفته است
3:51 شعر بیاموزید
3:53 که در آن زیبایی‌هایی است که طلب می‌شود
3:56 و گفته است
3:58 اما بعد
4:00 همانا ادب از دیرباز محبوب بوده است
4:04 و اهل آن با تفاوت احوال، مقرب و مطلوب بوده‌اند
4:09 و از بزرگ‌ترین آداب عرب بوده است
4:12 شعر
4:13 که دیوان بیان آنان است
4:16 و گردآورنده نیکی‌هایشان
4:18 و ثبت‌کننده یاد روزگار و نسب‌هایشان
4:21 و نگاهدار ریشه‌ها و بهترین
4:24 پیوندها و تبارشان است
4:26 با بوی خوشش مجالس انس خود را معطر می‌ساختند
4:30 و به وسیله آن برتری روزگار امروزشان بر دیروزشان را می‌شناختند
4:34 و بر اهل عربیت پوشیده نیست
4:38 که این زبانی است که شاعران بزرگ آن را آراستند
4:42 آن‌ها در آن جاودان ماندند و آن‌ها را جاودانه کرد.
4:44 و با شعرشان به آن شأن بخشید،
4:47 پس شأن‌شان را بالا برد،
4:49 و بر پیشتازشان (قرار گرفت)،
4:51 متنبّی‌شان، ابوالطیب
4:53 که در ماه رمضان
4:56 در سال سیصد و پنجاه و چهار هجری
5:00 زمان رحلتش از این زندگی بود.
5:03 نام و نسب و زادگاهش
5:06 او شاعر مشهور و حکیم است
5:10 و یکی از مفاخر ادب عربی است.
5:13 احمد بن حسین بن حسن بن عبدالصمد
5:17 جعفی کوفی کندی
5:20 ابوالطیب متنبّی
5:23 که دنیا را پر کرد و مردم را مشغول خود ساخت.
5:26 در سال سیصد و سه هجری
5:30 در کوفه، در محله‌ای به نام کنده، (به دنیا) آمد،
5:34 و از این رو به آن (محله) نسبت داده شد،
5:36 و او از کنده نبود،
5:38 که قبیله‌ای است،
5:40 بلکه از قبیله جعفی بود.
5:42 او جعفی، فرزند سعد العشیره، از مذحج است.
5:46 علت نامیده شدنش به متنبّی:
5:51 لقب متنبّی به ابوالطیب چسبید
5:54 بیش‌تر از نام و کنیه‌اش
5:57 و به همین (لقب) میان خاصّ و عامّ شناخته شد.
6:00 و برای این وصف (لقب) داستانی بود:
6:03 علی بن منصور در نامه‌اش به معرّی یاد کرد
6:07 که متنبّی در وزارت
6:10 علی بن عیسی دستگیر و زندانی شد.
6:13 سپس او را احضار کرد و از او پرسید،
6:15 پس به ادعای نبوّت اعتراف کرد.
6:18 پس فرمان داد که او را سیلی زنند،
6:20 و پنجاه سیلی به او زدند.
6:22 و دوباره به زندان بازگردانده شد.
6:24 پس از آنچه بر او گذشت، آنچه گذشت (بر او گذشت)،
6:27 آنچه از او سر زد را
6:29 به سبکسری جوانی نسبت می‌داد.
6:31 سفرهای مدحی‌اش
6:35 نفس متنبّی
6:37 دوست نداشت با قناعت همنشین شود
6:39 و در سایه آن زندگی کند،
6:41 بلکه نفسش
6:43 بی‌حد به افق‌های امور چشم داشت،
6:47 همچنان که فراوانی بخشش‌ها
6:49 قبله‌ای برای او به شمار می‌رفت
6:51 که هرجا باشد به سوی آن روی می‌آورد.
6:54 از این رو میان پادشاهان می‌گشت
6:57 و نزد هیچ‌کس قرار نمی‌گرفت،
6:59 اگرچه بیش‌ترین مدّت ماندگاری‌اش با سیف‌الدوله بود،
7:03 و او محبوب‌ترین ممدوحانش نزد او بود،
7:06 و به مدح او شهرت یافت و (با او) با همه بدگویی‌ها (به او) نیز شهره شد،
7:09 و پادشاهان به او طمع بستند.
7:11 او از زمانی که به سیف‌الدوله پیوست،
7:15 ملازم درگاه سیف‌الدوله شد،
7:17 و از سال سیصد و سی و هفت هجری تا (مدّتی) (در خدمت او بود)،
7:21 و با قصاید ماندگار او را ستود،
7:24 و ابن حمدان دست بخشش‌ش را به سوی او گشود.
7:29 و چون نزد او به این جایگاه رسید،
7:32 بسیاری از شاعران به او حسد ورزیدند،
7:34 و (نیز) جلاس، (مقرّب) سیف‌الدوله،
7:37 پس میان آن دو دلخوری پدید آمد،
7:39 و پس از آن جدایی افتاد،
7:42 و از اسباب رحلت او از (حلب) این بود:
7:46 در مجلس سیف‌الدوله به او گفت:
7:49 اگر نادان نبودی،
7:51 راضی نمی‌شدی که متنبّی خوانده شوی،
7:54 و معنای متنبّی
7:56 دروغگو است،
7:58 و خردمند راضی نمی‌شود که دروغگو خوانده شود.
8:01 پس (متنبّی) پاسخ داد که من به این راضی نیستم
8:04 و نمی‌توانم جلوی کسی را که مرا به این (لقب) می‌خواند بگیرم.
8:08 و میانشان مشاجره ادامه یافت
8:11 تا آن‌که ابن خالویه را به خشم آورد،
8:13 پس با کلیدی که همراه داشت به صورتش زد،
8:16 و او را زخمی کرد،
8:18 و (متنبّی) بیرون رفت در حالی که خونش بر لباسش جاری بود،
8:21 پس خشمگین شد و از حلب به مصر رفت
8:25 در سال سیصد و چهل و شش هجری.
8:29 پس به کافور اخشیدی روی آورد
8:32 و او را با قصایدی ستود،
8:34 اما چون (کافور) از او خشنود نشد،
8:37 او را هجو کرد و در شب عید قربان از او جدا شد،
8:40 در سال سیصد و پنجاه هجری.
8:43 و کافور پشت سرش مرکب‌های تندرو فرستاد
8:46 به جهات گوناگون،
8:48 و (متنبّی) به او نرسید.
8:50 و کافور به او وعده داده بود
8:52 که ولایت برخی از کارهایش را به او بسپارد،
8:54 اما چون بلندپروازی‌اش را در شعرش دید،
8:57 و خودبزرگ‌بینی‌اش را (مشاهده کرد) ترسید،
9:00 و به خاطر آن سرزنش شد،
9:02 پس گفت:
9:03 ای قوم،
9:04 کسی که پس از محمد ادعای نبوّت کند،
9:07 درود خدا بر او و سلامش باد،
9:09 آیا ادعای پادشاهی (در برابر) کافور را نمی‌کند؟
9:12 پس شما را همین بس است.
9:14 و پس از مصر، قصد بغداد کرد،
9:17 و برخی از اهل آن (شهر) را ستود.
9:19 به کوفه رسید
9:21 و ابن العمید را ستود
9:23 از جانب او سی هزار دینار به او رسید
9:27 سپس به فارس رفت
9:29 و عضدالدوله بُنبوی را ستایش کرد
9:32 او نیز بخشش‌های فراوانی به او داد
9:35 نزدیک به دویست هزار درهم
9:38 و گفته شده است
9:40 بلکه از او حدود سی هزار دینار به او رسید
9:44 سپس کسی را نزد او فرستاد تا از او بپرسد
9:47 که بخشش‌های کدام‌یک نیکوتر است:
9:49 بخشش‌های عضدالدوله بُنبوی
9:52 یا بخشش‌های سیف‌الدوله بن حمدان؟
9:55 او پاسخ داد:
9:57 این یکی بزرگوارانه‌تر است
9:59 اما در آن تکلّف است
10:01 و آن یکی کم‌تر است
10:03 ولی از روی خوشدلی دهنده‌اش است
10:06 زیرا آن از سرشت است
10:08 و این از روی تکلّف است
10:10 شعر
10:14 شعر ابوالطیب بی‌گمان
10:16 در طبقهٔ بالای شعر شاعران محدث است
10:20 و شعرش آوازهٔ دور و دراز یافت
10:23 و زبان‌های مردم همه‌گان آن را نقل کردند
10:26 از پادشاهان و دانشمندان و عوام
10:29 حتی در بادیه‌ها نیز شور و شوقی برانگیخت
10:32 زیرا به شکوه و استواری ممتاز بود
10:36 که از لطافت و نیکویی تصویرگری خالی نیست
10:39 و گستردگی خیال و ژرفای اندیشه
10:42 و توانایی در رام کردن واژه‌ها و ترکیب‌ها
10:46 به هر گونه که می‌خواست
10:48 ابن کثیر گفت
10:50 او در میان شاعران محدث
10:53 همانند امرؤالقیس در میان متقدمان است
10:56 و ابن خلکان گفت
10:58 و اما شعر او، در پایان کار
11:01 متنبی دشمنان و حسودان بسیاری دارد
11:05 و دوستداران و بزرگداشت‌کنندگانی بیشتر
11:08 از این روست که گروهی او را ستودند تا آنجا که فراتر از قدرش بالایش بردند
11:13 و دیگرانی نکوهشش کردند تا آنجا که او را کم‌تر از آنچه سزاوارش است فرود آوردند
11:18 ابن خلکان گفت
11:20 و مردم در شعر او طبقات‌اند
11:23 برخی او را بر ابوتمام و پس از او ترجیح می‌دهند
11:28 و برخی ابوتمام را بر او ترجیح می‌دهند
11:32 و ابوالعباس گفت
11:35 احمد بن محمد نامی، شاعر
11:38 که از شعر گوشه‌ای باقی مانده بود
11:41 و متنبی بدان درآمد
11:43 و من آرزو داشتم که پیش از او به دو معنا دست یافته بودم
11:47 که او آن دو را گفت و کسی پیش از او بدان‌ها نرسیده بود
11:51 یکی از آن دو سخن اوست
11:53 روزگار مرا با مصیبت‌ها چنان زد که
11:56 دلم در پوششی از تیرهای من است
12:00 پس چون تیرها به من می‌رسید
12:03 پیکان‌ها بر پیکان‌ها می‌شکست
12:07 و دیگری سخن اوست
12:09 در سپاهی که گرد و غبارش را چشم‌ها می‌بینند
12:12 گویی با گوش‌ها می‌بینند
12:16 و چه کسی بهتر از ابن‌اثیر در مثل السائر درباره او داوری کرده است؟
12:19 آنجا که گفت:
12:22 گفت
12:24 چون شعر او را با چشم عدالت، دور از هوا نگریستم
12:29 و با چشم معرفتی که صاحبش گمراه و تباه نمی‌شود
12:34 آن را پنج بخش یافتم
12:37 پنج بخش در آن غایتی که او به تنهایی بدان دست یافت و دیگری نرسید
12:41 و پنج بخش از شعر نیکوی او که دیگران نیز در آن با او برابرند
12:46 و پنج بخش از شعر میانه
12:49 و پنج بخش فروتر از آن
12:51 و پنج بخش در غایت فروپاشیدگی
12:55 که به آن اعتنایی نمی‌شود
12:57 و نبودنش بهتر از بودنش است
13:00 اگر ابوالطیب آن را نمی‌گفت
13:03 خداوند او را از شرّش نگاه می‌داشت
13:05 زیرا همان است که او را جامهٔ سرزنش پوشاند
13:09 و آبرویش را نشانه‌ای برای تیرهای مردمان ساخت
13:14 داستان کشته شدنش
13:18 زندگی ابوالطیب چندان نپایید
13:21 زیرا غرور و لغزش‌های زبانش
13:24 و تکیه‌اش بر خودپسندی
13:27 همه عواملی بودند که گوری برایش می‌کندند
13:31 و او را با شتاب به سوی مرگش می‌راندند
13:35 رهایی‌اش از کافور در مصر
13:38 او را از نیرنگ ابن بویه نجات نداد
13:41 زیرا چون مرکب‌هایش را از عراق به سوی بلاد فارس روان کرد
13:46 به عضدالدوله بن بویه دیلمی رسید
13:50 و او را ستود
13:51 و عضدالدوله صله‌اش را فراوان کرد
13:54 و چون ابن بویه از حال او با سیف‌الدوله آگاه بود
13:59 از درازی همنشینی و بسیاری مدح‌ها
14:02 و بزرگی دوستی میانشان
14:05 کسی را نزد او فرستاد تا از او بپرسد
14:08 که بخشش‌های عضدالدوله بن بویه نیکوتر است
14:13 یا بخشش‌های سیف‌الدوله بن حمدان؟
14:16 او گفت
14:18 این یکی بزرگوارانه‌تر است و در آن تکلّف است
14:21 و آن یکی کم‌تر است
14:23 ولی از روی خوشدلی دهنده‌اش است
14:26 زیرا آن از سرشت است و این از روی تکلّف است
14:31 پس این سخن به عضدالدوله رسانده شد
14:33 پس (خون) بر او جاری شد
14:35 و گروهی از اعراب بادیه‌نشین را بر او کمین گذاشتند
14:38 پس در میانه راه، هنگامی که او به سوی بغداد بازمی‌گشت، بر سر راهش ایستادند
14:44 و گفته می‌شود
14:45 که او سرکرده‌شان، ابن فاتکِن اسدی را هجو کرده بود
14:50 و آنان راه‌زنی می‌کردند
14:53 از این رو عضدالدوله به ایشان دستور داد که متعرض او شوند و او را بکشند
14:59 و آنچه از اموال با خود داشت برایشان بگیرند
15:03 پس شصت سوارکار در روز چهارشنبه به او رسیدند
15:07 در حالی که از رمضان سه روز باقی مانده بود
15:11 و گفته شده است
15:12 بلکه در روز چهارشنبه، پنج روز مانده به پایان رمضان کشته شد
15:17 و گفته شده است
15:18 بلکه آن واقعه در شعبان بود
15:21 و او نزد چشمه‌ای زیر درخت آلوی وحشی فرود آمده بود
15:25 و سفره‌اش را برای ناهار گسترده بودند
15:28 و پسرش محسد همراهش بود
15:30 و پانزده غلام داشت
15:33 چون آنان را دید گفت
15:35 ای بزرگان عرب، آیا برای ناهار آمده‌اید؟
15:39 چون پاسخی ندادند، شر را احساس کرد
15:43 پس به سوی سلاح و اسبان خود برخاست
15:46 پس ساعتی با یکدیگر رویارو ایستادند
15:48 پس پسرش محسد و برخی از غلامانش کشته شدند
15:52 و او خواست بگریزد
15:55 پس غلامی از آن او به او گفت
15:57 کجا می‌گریزی، با آنکه تو خود گفته‌ای
16:00 اسب و شب و بیابان مرا می‌شناسند
16:04 و شمشیر و نیزه و کاغذ و قلم
16:08 پس به او گفت
16:10 وای بر تو، مرا کشتی
16:12 سپس بازگشت و حمله کرد
16:14 آنگاه سرکرده آن قوم
16:16 با نیزه‌ای به گردنش زد و او را کشت
16:19 سپس همگی بر او گرد آمدند
16:21 و با نیزه‌ها او را زدند
16:23 تا آنکه کشته شد و هرآنچه با خود داشت گرفتند
16:26 و این واقعه نزدیک نعمانیه رخ داد
16:29 در حالی که او به سوی بغداد بازمی‌گشت
16:32 و همان‌جا به خاک سپرده شد
16:34 و روایت دیگری درباره کشته شدنش وجود دارد
16:37 که شرح‌حال‌نویسانش آن را ذکر کرده‌اند
16:39 از آنچه از شعرش پسندیده است
16:43 برای ابوالطیب ابیات پسندیده بسیاری است
16:48 از جمله سخن اوست
16:50 و اگر زندگی برای کسی باقی می‌ماند
16:53 ما بی‌شک دلیرمردان را شمار می‌کردیم
16:57 و اگر از مرگ گریزی نباشد
17:00 پس ناتوانی است که انسان ترسو باشد
17:04 و سخن اوست
17:06 ستمکارترین ستمکاران آن کس است که حسودانه شب را به سر آورد
17:09 نسبت به کسی که در نعمت‌هایش غرق است
17:13 و سخن اوست
17:15 و در عیب‌های مردم چیزی ندیدم
17:18 همچون کمبود کسانی که توان کمال‌جویی دارند
17:22 و سخن اوست
17:24 خردمند در نعمت به سبب خردش رنج می‌برد
17:27 و برادر نادانی در بدبختی آسوده است
17:31 و سخن اوست
17:33 عزیزترین جای در دنیا زین اسب تیزتک است
17:38 و بهترین همنشین در روزگار کتاب است
17:42 و سخن اوست
17:44 و از سختی‌های دنیا بر آزاده آن است که ببیند
17:48 دشمنی که از دوستی او گریزی نیست
17:52 و سخن اوست
17:54 اگر در راه بزرگواری و آرزوی والای خود به خطر افتی
17:58 به کمتر از ستارگان قانع مشو
18:02 پس چشیدن مرگ در کاری حقیر
18:06 همانند چشیدن مرگ در کاری بزرگ است
18:09 و سخن اوست
18:11 آیا با نگاهی نیازمندانه به تو نگریستم، پس مرا خوار کردی و از نزد خود راندی
18:15 گناهکار نیستی، من گناهکارم که
18:19 آرزوهایم را به غیر آفریننده‌ام فرود آوردم
18:23 (این بیت ترجمه‌اش همین است)
18:27 رمضان، رخدادها و عبرت‌ها