از مجموعهٔ تصاویری از زندگی تابعین (مجموعه کامل شد)
· درس 18 از 37
تصاویری از زندگی فالوورها | د عبدالرحمن رأفت الباشا | قسمت (18) | محمد بن واسع الازدی رحمه الله (قسمت دوم)
صوت ترجمهشده برای این درس هنوز در دسترس نیست — ضبط اصلی عربی پخش میشود. متن زیر بهطور کامل ترجمه شده است.
0:000:00
متن کامل
ترجمهٔ ماشینی — ممکن است خطا داشته باشد
0:00
بسم الله الرحمن الرحیم
0:03
بهترین نسلها از نظر مواضع و الگو بودن
0:08
آن که پیرو رسول است؛ هرگاه بشتابد یا سخنی بگوید
0:13
جمعیت مودت
0:15
پیشرفت
0:17
نمونههایی از زندگی تابعین
0:21
نوشتهٔ دکتر عبدالرحمن رأفت الباشا
0:25
رحمهالله
0:27
محمد بن واسع ازدی رحمهالله
0:42
اکنون در سال هشتادوهفتم هجری هستیم
0:46
و این افتخار مسلمانان است
0:49
فرمانده فاتح قتیبة بن مسلم باهلی
0:53
با لشکر انبوه خود از شهر مرو حرکت میکند
0:57
در حالی که به سوی منطقهٔ بخاراء روی آورده است
1:00
زیرا تصمیم گرفته بود آنچه از سرزمین ماوراءالنهر باقی مانده را بگشاید
1:06
و اطراف چین را مورد هجوم قرار دهد
1:08
و بر مردمش جزیه مقرر کند
1:11
اما قتیبة بن مسلم هنوز به سختی از رود سیحون گذشته بود
1:17
که مردم بخاراء از آمدنش آگاه شدند
1:20
پس به هر سو طبلهای جنگ را کوبیدند
1:24
و به یاری خواستن اقوامی که پیرامونشان بودند پرداختند
1:28
از سغدیان و ترکان و چینیان و دیگران و دیگران
1:33
پس گروههای جنگجو از هر رنگ و نژاد
1:38
و زبان و آیین، بر آنان سرازیر شدند
1:40
تا آنجا که شمارشان چندین برابر لشکر مسلمانان در شمار و عدد شد
1:45
سپس شتاب کردند
1:47
و راههای ورود را به روی مسلمانان بستند
1:51
و گذرگاهها و راههای عبور را بر آنان بستند
1:54
تا آنجا که قتیبة بن مسلم
1:57
نتوانست حتی یک دسته کوچک از سپاهیانش را به سوی آنان بفرستد
2:02
تا از احوالشان جویا شود و خبرهایشان را برایش بیاورد
2:06
و هیچ یک از جاسوسان پراکندهاش در میانشان نتوانست به او برسد
2:14
قتیبة بن مسلم با لشکرش در نزدیکی شهر بیکند اردو زد
2:20
و در همان جا ماند؛ نه پیش میرفت و نه عقب مینشست
2:24
دشمن هر بامداد با دستهای از پیشتازانش به میدان میآمد
2:31
و تمام روز با لشکرش درگیر میشد
2:35
و چون شب فرا میرسید به پایگاههای استوار و امن خویش بازمیگشت
2:41
و این وضع دو ماه پیاپی ادامه یافت
2:46
و قتیبه در کار خود سرگردان بود
2:49
نمیدانست عقب بنشیند یا پیش برود
2:52
سپس خبر قتیبه و سپاهش به گوش مسلمانان در همه جا رسید
2:59
مردم به شدت بر آن لشکر بزرگ که شکست نخورده بود و بر آن فرمانده بزرگ که مغلوب نشده بود، سخت نگران شدند
3:04
(همچنان فرمانده بزرگی که شکست نخورده بود)
3:08
و دستورها به والیان شهرها صادر شد
3:11
که برای سپاهیان مسلمان که در ماوراءالنهر در کمین نشسته بودند، دعا شود
3:16
پس از هر نماز
3:18
مسجدهای مسلمانان به خاطر آنان با دعا به ناله درآمدند
3:23
و منارههایشان با تضرع و زاری طنینانداز شد
3:27
و پیشوایان نماز پیوسته در هر نماز برای آنان دعا میکردند
3:31
و گروه بسیاری برای یاری آن لشکر آماده شدند
3:35
و پیشاپیش آنان تابعی بزرگوار، محمد بن واسع ازدی بود
3:41
قتیبة بن مسلم باهلی جاسوسی از فرزندان عجم داشت
3:47
که به زیرکی و حکمت و دوراندیشی شناخته شده بود
3:51
او را تیذر مینامیدند
3:53
دشمنان او را به سوی خود جلب کردند
3:56
و مال فراوانی به او پیشنهاد دادند
3:58
و از او خواستند که حیله و هوشمندیاش را در تضعیف نیروهای مسلمانان به کار گیرد
4:04
و آنان را وادار کند که بدون جنگ سرزمین را ترک کنند
4:08
تیذر بر قتیبة بن مسلم باهلی وارد شد
4:12
و مجلس او مملو از فرماندهان بزرگ و سران سپاه بود
4:17
او در کنار وی جای گرفت
4:20
سپس به او خم شد و در گوشش زمزمه کرد
4:24
ای امیر، اگر بخواهی، مجلست را خلوت کن
4:28
قتیبة به حاضران اشاره کرد
4:31
همه رفتند جز ضرار بن حسین
4:35
زیرا قتیبة او را نگه داشت
4:38
در این هنگام
4:41
تیذر رو به قتیبة کرد و گفت
4:44
ای امیر، خبرهایی نزد من است
4:47
قتیبة با اشتیاق گفت: بگو
4:51
تیذر گفت:
4:53
امیرالمؤمنین در دمشق است
4:56
حجاج بن یوسف ثقفی را برکنار کرده است
4:59
و فرماندهانی را که از او پیروی میکنند نیز برکنار کرده است
5:02
و تو یکی از آنانی
5:04
و فرماندهان تازهای را بر لشکرها گماشته
5:07
و آنان را به کارهایشان فرستاده است
5:10
و جانشین تو تا شب و فردا به تو خواهد رسید
5:14
و رأی من این است
5:16
که با لشکرت از این دیار بازگردی
5:19
و به مرو برگردی
5:21
تا کار خود را دور از میدانهای جنگ سامان دهی
5:25
تیذر هنوز سخنش را تمام نکرده بود
5:28
که قتیبة غلام خود سیاه را فراخواند
5:32
و چون در برابرش ایستاد، به او گفت
5:35
گردن این خائن را بزن ای سیاه
5:38
سیاه گردنش را زد
5:40
و از همان راهی که آمده بود بازگشت
5:43
در اینجا قتیبة رو به ضرار بن حسین کرد
5:46
و گفت: در این زمین کسی جز من و تو این خبر را نشنیده است
5:49
(کسی جز من و تو این خبر را نشنیده است)
5:52
و به الله بلندمرتبه و بزرگ سوگند میخورم
5:56
که اگر این موضوع از کسی آشکار شود
5:58
پیش از آنکه این جنگ ما به پایان برسد
6:01
تو را به همان خائن ملحق خواهم کرد
6:04
و اگر در دل خود نیازی داری
6:07
زبانت را نگه دار
6:09
و بدان که پخش شدن این سخن
6:12
به بازوی سپاه آسیب میزند
6:14
و شکستی را بر ما نازل میکند که از آن انکار خواهد بود
6:17
سپس به مردم اجازه ورود داد و آنان بر او وارد شدند.
6:20
چون تیذر را دیدند که بر زمین افتاده و غرق در خون خویش است،
6:23
(مدهوش و غرق در خون)
6:25
ایستادند، در حالی که حیران و سر به زیر و هراسان بودند.
6:29
آنگاه قتیبه به ایشان گفت:
6:31
چه چیز شما را از کشتن مردی نیرنگباز و خائن هراسان کرده است؟
6:35
گفتند:
6:36
ما گمان میکردیم که او خیرخواه مسلمانان است.
6:40
فرمود:
6:41
بلکه او به آنان خیانت میکرد.
6:43
پس خداوند او را به گناهش گرفتار کرد.
6:45
سپس صدایش را بلند کرد و گفت:
6:48
اکنون،
6:49
به نبرد با دشمنتان بازگردید،
6:52
و با دلهایی غیر از آن دلهایی که پیش از این با آنان روبهرو میشدید، به دشمن حمله کنید.
6:54
همان (آیهای) که پیشتر بهوسیلهاش با آنها روبهرو میشدید
6:58
سپاهیان به فرمان فرماندهٔ خود لبیک گفتند،
7:01
قتیبه بن مسلم.
7:03
و از مرزها عبور کرده، برای دیدار با دشمن روانه شدند.
7:06
چون دو لشکر در برابر هم صفآرایی کردند،
7:09
مسلمانان از فزونی شمار دشمن
7:11
و وفور ساز و برگ و جنگافزارش،
7:14
چیزی دیدند که جانهایشان را از ترس او و هیبتش انباشت.
7:16
(...)
7:18
قتیبه بن مسلم دریافت
7:21
آنچه را که در دلهای سپاهیانش میجوشد.
7:24
پس میان دستههای لشکر به گردش درآمد
7:27
و همتها را برمیانگیخت و عزمها را استوار میکرد.
7:30
سپس به اطرافیانش رو کرد و گفت:
7:33
محمد بن واسع ازدی کجاست؟
7:36
گفتند:
7:37
ای امیر، او آنجا در جناح راست است.
7:41
فرمود:
7:42
او چه میکند؟
7:44
گفتند:
7:45
او بر نیزهٔ خویش تکیه داده است،
7:47
چشمهایش را به یک نقطه دوخته،
7:49
و انگشتش را به سوی آسمان تکان میدهد.
7:52
ای امیر، آیا او را برایت فرا بخوانیم؟
7:55
فرمود:
7:56
نه، او را رها کنید.
7:58
سپس بازگشت و گفت:
8:00
به خدا سوگند که آن انگشت (به سوی آسمان)
8:02
نزد من محبوبتر است از هزار شمشیر آخته
8:05
که هزار جوان نیرومند آنها را برافراشته باشند.
8:08
او را رها کنید تا دعا کند،
8:10
که ما او را جز مستجابالدعوه نشناختهایم.
8:14
لشکر مسلمانان و لشکر دشمنشان به هم نزدیک شدند،
8:19
همچون شیران درنده که به هم یورش میبرند.
8:22
و دو گروه با یکدیگر درآویختند،
8:24
همچون امواج خروشان دریا
8:27
در روزی طوفانی.
8:29
و خداوند آرامش را بر دلهای مسلمانان فرو فرستاد
8:33
و آنان را با روحی از جانب خود یاری داد.
8:36
پس تمام روز با دشمن خود میجنگیدند،
8:40
تا آنگاه که شب فرا رسید.
8:42
آنگاه خداوند گامهای مشرکان را لرزاند
8:45
و در دلهایشان ترس افکند
8:48
پس پشت به مسلمانان نمودند.
8:51
مجاهدان بر ایشان تاختند و آنان را کشتند، اسیر کردند و پراکنده ساختند.
8:55
در آن هنگام، از قتیبه درخواست صلح و فدیه کردند،
8:59
و او با ایشان صلح کرد.
9:02
در میان اسیران دشمن، مردی بود
9:04
با سرشتی پلید،
9:06
و شرّی گستردهدامنه،
9:08
و تأثیری شدید در برانگیختن قومش علیه مسلمانان.
9:12
او به قتیبه بن مسلم گفت:
9:15
ای امیر، من خود را فدیه میدهم.
9:18
به او گفته شد: چه مقدار میپردازی؟
9:21
گفت:
9:22
پنج هزار حریره (پارچهٔ ابریشمی) چینی،
9:25
که بهایش هزار هزار (یک میلیون) است.
9:27
قتیبه رو به بزرگان سپاه کرد
9:31
و گفت: شما چه میبینید؟
9:33
گفتند:
9:34
ما میبینیم که این مال بر غنایم مسلمانان خواهد افزود.
9:39
افزون بر این، پس از آنکه این پیروزی را به دست آوردیم،
9:42
دیگر از زور این مرد و همانندانش نمیهراسیم.
9:46
آنگاه قتیبه رو به محمد بن واسع ازدی کرد
9:50
و گفت:
9:51
ای ابو عبدالله، تو چه میگویی؟
9:54
گفت:
9:55
ای امیر،
9:57
مسلمانان از سرزمینهای خود بیرون نیامدند
10:00
برای گرد آوردن غنایم و انباشتن اموال،
10:03
بلکه برای خشنودی خدا بیرون آمدند
10:06
و برای گسترش دینش در زمین
10:08
و برای سرکوب دشمنانش.
10:10
قتیبه گفت:
10:12
خداوند به تو پاداش نیک دهد.
10:14
به خدا سوگند که پس از این ساعت، نمیگذارم او یک زن مسلمان را (با زهر و نیرنگ) بگریاند،
10:19
حتی اگر تمام مال دنیا را فدیهٔ جان خود کند.
10:23
سپس فرمان داد تا او را بکشند.
10:25
پیوند محمد بن واسع ازدی با امیران بنیامیه
10:30
تنها به یزید بن مهلب
10:32
و قتیبه بن مسلم باهلی محدود نمیشد،
10:34
بلکه به دیگر والیان و امیران نیز گسترش مییافت.
10:37
از برجستهترین کسانی که با او ارتباط داشت، والی بصره بود،
10:41
بلال بن ابی بُرده.
10:45
(...)
10:47
و در کنار این والی، موقفها و رویدادهای مشهور و نقلشدهای نیز داشت
10:50
که میان مردم دستبهدست میشد و شهرت داشت،
10:52
و خبرهای روایتشده و ماثوری که از او نقل شده است.
10:55
از جمله آن است که روزی بر والی وارد شد
10:59
در حالی که جامهای خشن از پشم بر تن داشت.
11:03
بلال به او گفت:
11:05
«ای ابا عبدالله، چه چیز تو را به پوشیدن این جامهی خشن واداشته است؟»
11:10
شیخ خود را به کاری مشغول نشان داد و به او پاسخ نداد.
11:13
پس به او نگریست و گفت:
11:15
«ای ابا عبدالله، چرا به من پاسخ نمیدهی؟»
11:18
گفت:
11:20
«خوش ندارم بگویم زهد،
11:22
که خود را ستوده باشم،
11:24
و خوش ندارم بگویم فقر،
11:26
که از پروردگارم شکایت کرده باشم،
11:28
و من نه این را میخواهم و نه آن را.»
11:31
به او گفت:
11:34
«ای ابا عبدالله، آیا نیازی داری که برآوریم؟»
11:38
گفت:
11:39
«اما من،
11:40
هیچ نیازی ندارم که از کسی از مردم بخواهم،
11:44
و تنها برای نیاز برادر مسلمانی نزد تو آمدهام.
11:48
اگر خداوند اجازه دهد که آن نیاز برآورده شود،
11:51
آن را برآورده خواهی کرد و ستوده خواهی بود،
11:54
و اگر اجازه نفرماید که برآورده شود،
11:56
آن را برنیاوری و عذر داشته باشی.»
11:59
گفت:
12:00
«بلکه به اذن خداوند آن را برمیآوریم.»
12:03
سپس والی به او رو کرد و گفت:
12:06
«دربارهی قضا و قدر چه میگویی، ای ابا عبدالله؟»
12:10
گفت:
12:11
«ای امیر،
12:13
خداوند عزّ و جلّ در روز قیامت بندگانش را از قضا و قدر نمیپرسد،
12:19
بلکه از کردارشان میپرسد.»
12:22
والی از او شرم کرد و سکوت را برگزید.
12:26
و در همان حال که نزد او نشسته بود،
12:28
هنگام ناهارش فرا رسید،
12:30
پس والی او را به غذایش فراخواند،
12:33
اما او نپذیرفت
12:35
و والی اصرار کرد،
12:37
پس او با بهانههای گوناگون طفره میرفت.
12:39
والی خشمگین شد و گفت:
12:42
«میبینم که دوست نداری از غذای ما چیزی بچشی، ای ابا عبدالله!»
12:47
به او گفت:
12:48
«ای امیر، چنین مگو،
12:51
که به خدا سوگند، بهترین شما ای گروه امیران،
12:55
نزد ما محبوبتر از فرزندان و خاندان ماست.»
12:59
و محمد بن واسع ازدی
13:04
بیش از یک بار برای تصدی منصب قضا دعوت شد،
13:07
اما او سختترین امتناع را ورزید،
13:10
و همین امتناعش او را در معرض آزار قرار داد.
13:14
از جمله آن است که محمد بن منذر،
13:17
صاحب شرطهی بصره، او را نزد خود خواند و گفت:
13:21
«امیر عراق از من خواسته که تو را برای تصدی قضا فراخوانم.»
13:26
گفت:
13:27
«مرا از این کار معاف دارید، خداوند شما را عافیت دهد.»
13:31
او چند بار و سه بار بر او اصرار ورزید،
13:33
اما او بر امتناع خود پافشاری کرد.
13:36
پس به او گفت:
13:37
«به خدا سوگند، یا تصدی قضا را بر عهده میگیری،
13:40
یا تو را سیصد تازیانه خواهم زد،
13:43
و عذرت را خواهم خواست.»
13:45
به او گفت:
13:46
«اگر چنین کنی، تو بر من مسلّطی،
13:49
و عذاب دنیا بهتر از عذاب آخرت است.»
13:53
پس [محمد بن منذر] از او شرمگین شد و با نیکی او را رها کرد.
13:56
مجلس محمد بن واسع در مسجد بصره بود،
14:03
پناهگاهی برای طالبان علم،
14:06
و سرچشمهای برای تشنگان حکمت و پند.
14:09
کتابهای تاریخ و سیره
14:12
از اخبار این مجالس پر است.
14:14
از جمله آن است که یکی از حاضران به او گفت:
14:17
«ای ابا عبدالله، به من سفارشی کن.»
14:19
گفت:
14:21
«تو را سفارش میکنم که در دنیا و آخرت پادشاه باشی.»
14:25
آن پرسنده حیران شد و گفت:
14:27
«ای ابا عبدالله، این چگونه برای من ممکن است؟»
14:31
گفت:
14:32
«نسبت به متاع دنیا زاهد باش،
14:34
تا اینجا با بینیازی از آنچه در دست مردم است، پادشاه باشی،
14:39
و آنجا با رستگاری به آنچه نزد خداوند از پاداش نیکوست، پادشاه باشی.»
14:44
و دیگری به او گفت:
14:46
«به راستی که تو را در راه خدا دوست دارم، ای ابا عبدالله.»
14:50
گفت:
14:51
«خداوند تو را دوست بدارد، همان که مرا به خاطر او دوست داشتی.»
14:55
سپس روی گرداند و میگفت:
14:57
«خدایا، من به تو پناه میبرم از اینکه در راه تو دوست داشته شوم،
15:01
در حالی که تو از من بیزاری.»
15:03
و هر گاه ستایش مردم را دربارهی خود میشنید،
15:06
و تمجید آنان را از تقوا و عبادتش،
15:09
به آنان میگفت:
15:11
«اگر گناهان بوی خوشی داشتند که میپراکند،
15:14
هیچیک از شما نمیتوانست به من نزدیک شود،
15:17
از آزار بویی که از من برمیخاست.»
15:21
و محمد بن واسع
15:24
همواره شاگردانش را به چنگ زدن به کتاب خداوند عزّ و جلّ و زیستن در پناه آن ترغیب میکرد و میگفت:
15:29
«قرآن باغ مؤمن است،
15:32
هر جا که از آن فرود آید، در گلستانش فرود آمده است.»
15:35
و همچنین آنان را به کمی خوراک سفارش میکرد و میگفت:
15:38
همانگونه که آنان را به کمخوردن سفارش میکرد و میگفت
15:43
کسی که خوراکش کم باشد، فهم او و توان درک او (بیشتر) است،
15:46
و دل او روشن و نرم میگردد.
15:48
زیرا پرخوری، همانا مرد را سنگین میکند
15:51
از بسیاری از آنچه میخواهد (انجام دهد).
15:54
و محمد بن واسع به مرتبهای بزرگ از پارسایی و پرهیزگاری رسیده بود،
15:57
به درجهای عظیم.
15:59
و دربارهی او اخبار فراوانی روایت شده است،
16:02
از جمله آنکه او را در بازار دیدند،
16:05
در حالی که الاغی از آنِ خود را برای فروش عرضه میکرد.
16:08
مردی از او پرسید:
16:10
ای شیخ، آیا آن را برای من میپسندی؟
16:13
پس (محمد بن واسع) گفت:
16:14
اگر آن را برای خودم میپسندیدم، آن را نمیفروختم.
16:17
و محمد بن واسع تمام عمرش را در بیم از گناهان خویش زیست،
16:24
و در نگرانی از عرضهشدن بر پروردگارش (به سر برد).
16:27
پس هرگاه به او گفته میشد:
16:29
ای ابا عبدالله، صبحت چگونه گذشت؟
16:32
در پاسخ میگفت:
16:34
صبح کردم در حالی که اجلم نزدیک است،
16:36
آرزویم دور است،
16:38
و عملم بد است.
16:40
و چون نشانهای از شگفتی در چهرهی پرسشکننده پدیدار میشد، میگفت:
16:45
گمان شما دربارهی مردی که هر روز منزلی از منازل آخرت را طی میکند چیست؟
16:51
و چون محمد بن واسع ازدی بیمار شد و بیماری مرگ به او رسید،
16:55
مردم بر عیادت او انبوه شدند،
16:58
تا آنکه خانهاش از واردشوندگان و خارجشوندگان،
17:02
و ایستادگان و نشستگان در آن، پر شد.
17:06
پس با یکی از نزدیکان خاص خود، به یک سو تکیه داد و گفت:
17:10
به من خبر بده که اینها چه سودی به حال من دارند،
17:14
آنگاه که فردا با موی پیشانی و پاها گرفته شویم،
17:18
و آنان چه سودی به من میرسانند، هنگامی که در آتش افکنده شوم؟
17:22
سپس رو به پروردگارش کرد و آغاز به گفتن نمود:
17:26
خدایا، از هر جایگاه بدی که ایستادم، از آمرزش تو میخواهم،
17:31
و از هر نشستگاه بدی که نشستم،
17:34
و از هر ورودگاه بدی که وارد شدم،
17:37
و از هر خروجگاه بدی که خارج شدم،
17:41
و از هر کار بدی که کردم،
17:44
و از هر سخن بدی که گفتم (آمرزش میطلبم).
17:47
خدایا، از همهی اینها از تو آمرزش میخواهم،
17:52
پس مرا بیامرز و از آن توبه میکنم،
17:55
پس بر من بازگرد (ببخشای) و سلامت را به سوی تو میافکنم،
17:59
پیش از آنکه (این) دین و وام بر گردنم لازم گردد.
18:02
سپس روحش بیرون رفت.
18:04
انگشت محمد بن واسع ازدی
18:12
نزد من محبوبتر است از هزار شمشیر معروف
18:16
که هزار جوان برومند آن را حمل میکنند؛
18:20
(این سخن) قتیبة بن مسلم است.
18:32
آنان در اینجا (در دوران زندگی ما) ابرِ بارانزای زندگی ما را سیراب میکردند،
18:37
پس یاد ایشان در میان ما بلند است.
18:42
رفتند و در تاریکی شب پرسشی افکندند:
18:47
آیا ستارهای بر آسمان و کوههایی (روشن) مانند ایشان هست؟
18:52
زندگی را با کردارشان از افتخار پر کردند،
18:58
و دنیا با ایشان شکوفا شد و درخشید.