از مجموعهٔ تصاویری از زندگی تابعین (مجموعه کامل شد)
· درس 1 از 37
تصاویری از زندگی فالوورها | د عبدالرحمن رأفت الباشا | قسمت (1) | عطا بن ابی رباح رحمه الله
صوت ترجمهشده برای این درس هنوز در دسترس نیست — ضبط اصلی عربی پخش میشود. متن زیر بهطور کامل ترجمه شده است.
0:000:00
متن کامل
ترجمهٔ ماشینی — ممکن است خطا داشته باشد
0:00
بسم الله الرحمن الرحیم
0:03
بهترین قرنها از نظر مواضع و الگو بودن،
0:08
قرنی است که پیروِ رسول بود، هرگاه میکوشید یا سخن میگفت،
0:13
انجمن «مودّت»
0:15
تقدیم میکند:
0:17
تصاویری از زندگی تابعین
0:21
اثر دکتر عبدالرحمن رأفت الباشا
0:26
رحمهالله
0:30
عطاء بن ابی رباح
0:32
رحمهالله
0:43
اینک ما در ده روز پایانی ماه ذیالحجه هستیم،
0:47
در سال نود و هفتم هجری،
0:50
و این خانهٔ کهن (کعبه) است
0:52
که مردم از هر راه دوردستی، به سوی الله روی میآورند،
0:56
پیاده و سواره،
0:58
پیران و جوانان،
1:00
مردان و زنان،
1:02
در میان ایشان سیاهپوست و سفیدپوست است،
1:05
عرب و عجم،
1:07
آقا و زیردست،
1:09
همگی بر پادشاه مردم، فروتنانه و لبیکگویان آمدهاند،
1:14
امیدوار و آرزومند،
1:16
و این سلیمان بن عبدالملک است،
1:19
خلیفهٔ مسلمانان،
1:21
و بزرگترین پادشاه روی زمین،
1:23
گرد خانهٔ کهن (کعبه) طواف میکند،
1:26
سر برهنه و پای برهنه،
1:29
جز یک ازار و ردا بر تن ندارد،
1:32
و در این امر، همانند دیگر رعیتهایش، از برادرانش در راه الله است،
1:38
و پسرانی که پشت سر او بودند،
1:41
دو نوجوان که از نظر زیبایی و شکوه، همچون ماه شب چهارده بودند،
1:45
و از نظر طراوت و خوشبویی، همچون غنچههای گل،
1:49
و چون طوافش به پایان رسید،
1:52
به یکی از نزدیکان خویش متمایل شد و گفت:
1:56
یار شما کجاست؟
1:58
گفت: او آنجاست و نماز میگزارد،
2:03
و به سوی ناحیهٔ غربی مسجد الحرام اشاره کرد.
2:07
خلیفه و پسرانش که پشت سرش بودند، به سوی جایی که به آن اشاره شده بود روی آوردند،
2:13
و افراد حاشیه (درباریان) که مأمور بودند خلیفه را دنبال کنند تا راه را برایش باز کنند،
2:18
و از او رنج ازدحام جمعیت را دور سازند،
2:21
او ایشان را از این کار بازداشت و گفت:
2:24
این جایگاهی است که در آن، پادشاهان و بازاریان برابرند،
2:28
و در آن، هیچکس بر دیگری برتری ندارد،
2:32
مگر به پذیرش (عمل) و تقوا.
2:35
چه بسا ژولیدهموی و غبارآلودی که بر الله وارد شود،
2:38
و او را بپذیرد، به آنچه پادشاهان را بدان نمیپذیرد.
2:42
سپس به سوی آن مرد رفت،
2:45
و دید که او هنوز در نماز خویش است،
2:49
غرق در رکوع و سجودش،
2:52
مردم پشت سرش نشستهاند و از راست و چپ او،
2:56
پس [خلیفه] همانجا نشست که مجلس به او رسید،
2:59
و دو پسرش را نیز با خود نشاند.
3:02
آن دو نوجوان قریشی آغاز کردند
3:05
به نگریستن در آن مردی که امیرالمؤمنین قصدش کرده بود،
3:10
و با عموم مردم نشستند و منتظر پایان نمازش ماندند،
3:15
که ناگاه او پیرمردی حبشی بود،
3:18
سیاهچهره، با موی مجعد،
3:21
پهنبینی،
3:23
آنگاه که نشست، همانند کلاغ سیاه بود،
3:26
و چون آن مرد از نمازش فارغ شد،
3:31
با نیمهٔ بدنش به سوی جهتی که خلیفه در آن بود متمایل شد،
3:35
و سلیمان بن عبدالملک به او سلام داد،
3:38
و او نیز با همانند آن پاسخ داد.
3:41
در اینجا خلیفه به او روی آورد
3:44
و شروع کرد به پرسیدن از مناسک حج، مرحله به مرحله،
3:48
و او در پاسخ هر پرسش سرازیر میشد،
3:52
و سخن را به تفصیلی میگفت که راهی برای خواهان افزونی باقی نمیگذاشت،
3:58
و هر سخنی را که میگفت، به رسول الله (صلیاللهعلیهوسلم) مستند میکرد.
4:04
و چون خلیفه از پرسشش فارغ شد،
4:07
او را جزای خیر داد
4:09
و به دو پسرش گفت: برخیزید،
4:12
پس برخاستند،
4:13
و هر سه به سوی مسعی رفتند،
4:16
و در حالی که در راه سعی میان صفا و مروه بودند،
4:21
آن دو نوجوان ندادهندگانی را شنیدند که ندا میدادند:
4:24
ای گروه مسلمانان!
4:26
در این مقام، کسی برای مردم فتوا نمیدهد
4:29
جز عطاء بن ابی رباح،
4:32
و اگر او یافت نشد،
4:34
پس عبدالله بن ابی نجیح.
4:36
آنگاه یکی از دو نوجوان به پدرش توجه کرد و گفت:
4:40
چگونه کارگزار امیرالمؤمنین، مردم را فرمان میدهد که از کسی فتوا نخواهند
4:46
جز عطاء بن ابی رباح و یارش،
4:49
سپس ما آمدهایم تا از این مرد فتوا بخواهیم،
4:52
کسی که به خلیفه اعتنا نکرد،
4:55
و حق بزرگداشت او را ادا ننمود؟
4:58
سلیمان به فرزندش گفت:
5:01
این که دیدی ای پسرکم،
5:04
و دیدی که ذلت ما در برابر او بود،
5:06
او عطاء بن ابی رباح است،
5:09
صاحب فتوا در مسجد الحرام،
5:12
و وارث عبدالله بن عباس
5:14
در این منصب بزرگ.
5:17
سپس [پدر] ادامه داد و گفت:
5:19
ای پسرکم،
5:20
علم بیاموز،
5:22
که با علم، فرومایه شرافت مییابد،
5:24
و گمنام آوازه میگیرد،
5:26
و بندگان بر مراتب پادشاهان برتری مییابند.
5:30
سلیمان بن عبدالملک در آنچه به پسرش درباره علم گفت، مبالغهگو نبود.
5:39
زیرا عطاء پسر ابی رباح در کودکی بندهای مملوک زنی از اهل مکه بود.
5:43
او بندهای مملوک برای زنی از اهل مکه بود.
5:46
با این حال، الله جل و عز آن نوجوان حبشی را گرامی داشت
5:51
به این که از همان آغاز کودکیاش گام در راه علم نهاد.
5:56
پس وقت خود را به سه بخش تقسیم کرد.
5:59
بخشی را به خدمت بانوی خود اختصاص داد
6:02
که در آن بهترین و نیکوترین خدمت را به او میکرد
6:05
و حقوقی را که بر عهدهاش بود، به کاملترین شکل ادا مینمود.
6:10
و بخشی را به پروردگارش اختصاص داد
6:13
که در آن خالصترین و پاکترین عبادت را برای الله عز و جل به جا میآورد.
6:20
و بخشی را به طلب علم اختصاص داد،
6:23
و به سراغ کسانی از اصحاب رسول الله (ﷺ) رفت که هنوز در قید حیات بودند.
6:30
و از چشمههای زلال آنان سیراب میشد
6:34
پس از ابوهریره آموخت،
6:37
و از عبدالله بن عمر،
6:39
و عبدالله بن عباس،
6:41
و عبدالله بن زبیر،
6:43
و دیگر صحابهی بزرگوار، رضوان الله علیهم، بهره برد.
6:48
تا آنکه سینهاش از علم و فقه سرشار گشت
6:51
و از رسول الله (ﷺ) روایت کرد.
6:57
و هنگامی که آن بانوی مکی
7:00
دید که غلامش خود را برای الله فروخته
7:03
و زندگیاش را وقف طلب علم کرده است،
7:06
از حق خود بر او چشم پوشید
7:08
و برای تقرب به الله عز و جل، او را آزاد کرد،
7:12
تا شاید الله به وسیلهی او به اسلام و مسلمانان سود رساند.
7:16
و از آن روز به بعد،
7:19
عطاء بن ابی رباح بیت الحرام را جایگاه اقامت خود قرار داد،
7:24
آن را خانهای ساخت که به آن پناه میبرد،
7:27
و مدرسهای که در آن میآموخت،
7:30
و محراب و نمازگاهی که در آن با تقوا و طاعت به الله تقرب میجست.
7:36
تا آنجا که مورخان گفتهاند:
7:38
نزدیک به بیست سال، مسجد در مکان عطاء بن ابی رباح بود.
7:45
و این تابعی بزرگوار، عطاء بن ابی رباح، در علم به مرتبهای رسید
7:52
که هر اندازهگیری را ناتوان ساخت،
7:54
و به جایگاهی ارتقا یافت که جز گروه اندکی از معاصرانش بدان دست نیافتند.
8:00
روایت شده که عبدالله بن عمر رضیاللهعنه و عن أبیه
8:05
هنگامی که به عنوان معتمر به مکه آمد،
8:07
مردم به سوی او روی آوردند و از او پرسش کردند و فتوا خواستند.
8:11
پس فرمود:
8:13
ای اهل مکه، از شما در شگفتم!
8:16
آیا مسائل را برای من جمع میکنید تا از من بپرسید، در حالی که عطاء بن ابی رباح میان شماست؟
8:22
عطاء بن ابی رباح به آن مرتبهای از درجه در دین و علم رسید که به آن رسیده است
8:31
به واسطهی دو خصلت.
8:33
نخست اینکه بر نفس خویش سلطهی استوار داشت،
8:38
پس راهی برای آن باقی نگذاشت که در آنچه سودی ندارد به چرا برود.
8:42
و دوم اینکه بر وقت خود تسلط داشت،
8:47
پس آن را در سخنان بیهوده و کارهای زائد تباه نمیساخت.
8:51
محمد بن سوقه برای گروهی از دیدارکنندگان خود حدیث گفت و فرمود:
8:56
آیا برایتان حدیثی نگویم که شاید شما را سود رساند، چنانکه مرا سود رساند؟
9:01
گفتند: آری.
9:03
فرمود: عطاء بن ابی رباح روزی به من پند داد و گفت:
9:07
ای پسر برادرم،
9:10
کسانی که پیش از ما بودند، سخنان بیهوده را ناپسند میداشتند.
9:15
گفتم: سخن بیهوده نزد ایشان چیست؟
9:19
گفت: ایشان هر سخنی را جز اینها بیهوده میشمردند:
9:24
آنچه دربارهی کتاب الله عز و جل است که خوانده و فهمیده شود،
9:28
و حدیث رسول الله (ﷺ) که روایت و درک شود،
9:34
یا امر به معروف و نهی از منکر،
9:37
یا علمی که به واسطهی آن به الله تعالی تقرب جسته شود،
9:41
یا اینکه نیازمندی و معیشت خود را که ناگزیر از آن هستی، بیان کنی.
9:47
سپس به چهرهام خیره شد و فرمود:
9:50
آیا انکار میکنید که بر شما نگهبانانی بزرگوار و نویسندگانی هستند،
9:55
و اینکه با هر یک از شما دو فرشته همراه است:
9:58
از راست و از چپ نشستهای است.
10:01
هیچ سخنی بر زبان نمیآورد، مگر اینکه نزد او نگهبانی آماده است.
10:06
سپس فرمود: آیا یکی از ما شرم نمیکند
10:10
اگر نامهی اعمالش را که در طول روز نوشته شده، بر او بگشایند؟
10:15
و در آن بیشتر چیزهایی را بیابد که نه از امر دینش است و نه از امر دنیایش.
10:21
و الله عز و جل
10:25
به واسطهی علم عطاء بن ابی رباح
10:27
گروههای بسیاری از مردم را سود رساند،
10:30
از جمله اهل علم متخصص،
10:33
و صاحبان حرفههای هنری و صنعتی،
10:36
و دیگران.
10:38
امام ابوحنیفه نعمان از خود نقل کرد و فرمود:
10:43
در پنج باب از مناسک در مکه دچار خطا شدم،
10:48
و آن را حجامی به من آموخت.
10:50
ماجرا این بود که خواستم سرم را بتراشم تا از احرام خارج شوم،
10:55
پس نزد سلمانیای رفتم و گفتم:
10:58
سرم را به چه مبلغی میتراشی؟
11:00
گفت: الله تو را هدایت کند،
11:03
در عبادت (نُسُک) چانهزنی نمیشود.
11:06
بنشین و هر آنچه برایت آسان است بپرداز.
11:09
خجالت کشیدم و نشستم،
11:11
اما در حالی که از قبله منحرف بودم نشستم.
11:15
پس با اشاره به من گفت: رو به قبله کن.
11:18
انجام دادم و خجالتم بر خجالتم افزوده شد.
11:22
سپس سرم را از سمت چپ به او دادم تا بتراشد.
11:26
گفت: سمت راست سرت را بچرخان.
11:30
آن را چرخاندم و او شروع به تراشیدن سرم کرد،
11:33
و من ساکت بودم، به او نگاه میکردم و از او در شگفت بودم.
11:37
گفت: چرا تو را ساکت میبینم؟
11:41
بگو الله اکبر. پس گفتم: الله اکبر،
11:44
تا آنکه برخاستم که بروم.
11:47
گفت: کجا میخواهی بروی؟
11:50
گفتم: میخواهم به منزلم بروم.
11:54
گفت: دو رکعت نماز بخوان،
11:57
سپس هر جا که خواستی برو.
12:00
پس دو رکعت نماز خواندم.
12:03
و با خود گفتم:
12:05
سزاوار نیست که چنین کاری از یک حجام سر بزند،
12:08
مگر آنکه او دانشمند باشد.
12:11
به او گفتم:
12:13
این احکام مناسک را که به من آموختی، از کجا آموختهای؟
12:16
گفت: به الله سوگند، تو...
12:19
عطاء بن ابی رباح را دیدم که اینگونه عمل میکرد،
12:23
پس از او آموختم،
12:25
و مردم را به سوی او راهنمایی کردم.
12:28
و دنیا به عطاء بن ابی رباح روی آورد،
12:33
اما او با شدت تمام از آن روی گرداند
12:36
و سختترین امتناع را از آن نشان داد.
12:39
و تمام عمرش جامهای میپوشید
12:42
که بهایش از پنج درهم فزون نمیشد.
12:46
خلفا او را به همنشینی با خود فراخواندند،
12:50
اما او دعوتشان را نپذیرفت،
12:52
زیرا از آن میترسید که دینش را در برابر دنیای آنان از دست بدهد.
12:55
با این همه، گاه به نزد ایشان میرفت،
12:59
هرگاه در آن برای مسلمانان سودی یا برای اسلام خیری مییافت.
13:04
از جمله آن است آنچه عثمان بن عطاء خراسانی روایت کرد و گفت:
13:10
با پدرم رهسپار شدیم تا به نزد شام بن عبدالملک برویم.
13:14
چون بامدادان نزدیک دمشق رسیدیم،
13:17
ناگاه پیرمردی را دیدیم بر الاغی سیاه،
13:21
جامهای ستبر و جبهای کهنه بر تن داشت
13:25
و کلاهی چسبیده بر سرش بود،
13:29
و رکابهایش از چوب بود.
13:31
من از او خندهام گرفت و به پدرم گفتم: این کیست؟
13:36
گفت: خاموش باش، این سرور فقیهان حجاز است،
13:41
عطاء بن ابی رباح.
13:44
چون به ما نزدیک شد،
13:46
پدرم از قاطرش فرود آمد
13:48
و او نیز از الاغش فرود آمد،
13:50
پس یکدیگر را در آغوش گرفتند و با هم گفتوگو کردند.
13:53
سپس بازگشتند و سوار شدند،
13:55
و رفتند تا آنکه در برابر کاخ شام بن عبدالملک ایستادند.
14:00
هنوز آن دو ننشسته بودند
14:03
که به آنان اجازه ورود داده شد.
14:05
چون پدرم بیرون آمد، به او گفتم:
14:08
آنچه میان شما دو نفر گذشت، برایم بازگو.
14:11
گفت:
14:12
چون شام دانست که عطاء بن ابی رباح بر در است،
14:17
شتابان به او اجازه ورود داد.
14:19
و به خدا سوگند که من جز به سبب او داخل نشدم.
14:22
چون شام او را دید، گفت:
14:25
خوش آمدی، خوش آمدی!
14:27
اینجا، اینجا!
14:29
و پیوسته به او میگفت:
14:31
اینجا، اینجا!
14:33
تا آنکه او را بر تخت خود کنار خویش نشاند
14:36
و زانوی خود را به زانوی او رساند.
14:39
در آن مجلس بزرگان مردم حضور داشتند،
14:42
و آنان به گفتوگو مشغول بودند،
14:44
پس خاموش شدند.
14:45
سپس شام رو به او کرد و گفت:
14:48
ای ابا محمد، نیازت چیست؟
14:51
گفت:
14:52
ای امیر مؤمنان،
14:54
اهل دو حرم،
14:56
مردمان الله و همسایگان پیامبرش ﷺ،
15:01
بهرهها و مقرریهایشان را برایشان مقرر فرمای.
15:05
گفت: آری.
15:06
ای غلام،
15:08
برای اهل مکه و مدینه به مقرریها و روزیهایشان برای یک سال بنویس.
15:13
سپس گفت:
15:16
ای ابا محمد، آیا جز این نیازی داری؟
15:19
گفت: آری، ای امیر مؤمنان:
15:22
اهل حجاز و اهل نجد،
15:25
ریشه عرب و پیشوایان اسلاماند،
15:28
زکاتهای اضافی آنان به خودشان بازگردانده شود.
15:31
گفت: آری.
15:33
ای غلام،
15:35
بنویس که زکاتهای اضافی آنان به خودشان بازگردانده شود.
15:39
آیا جز آن نیازی داری، ای ابا محمد؟
15:43
گفت: آری، ای امیر مؤمنان:
15:46
اهل مرزها،
15:48
که در برابر دشمنانتان ایستادهاند
15:50
و مسلمانان را در برابر آنان پاسداری میکنند،
15:54
روزیهایی بر آنان جاری کن که به سویشان سرازیر شود،
15:58
زیرا اگر آنان تباه شوند، مرزها ضایع خواهد شد.
16:01
گفت: آری.
16:03
ای غلام،
16:04
بنویس که روزیهایشان به سویشان حمل شود.
16:07
آیا جز آن نیازی داری، ای ابا محمد؟
16:11
گفت: آری، ای امیر مؤمنان:
16:14
اهل ذمهتان،
16:16
بیش از توانشان بر آنان تکلیف مکن،
16:19
زیرا آنچه از ایشان میگیری، کمکی است برای تو در برابر دشمنت.
16:24
پس گفت:
16:26
ای غلام،
16:27
برای اهل ذمه بنویس که بیش از توانشان به ایشان تکلیف نشود.
16:32
آیا جز آن نیازی داری، ای ابا محمد؟
16:36
گفت: آری.
16:38
ای امیر مؤمنان، درباره خویشتن از الله پروا کن،
16:42
و بدان که تنها آفریده شدی،
16:45
و تنها میمیری،
16:47
و تنها برانگیخته میشوی،
16:49
و تنها حسابت میکنند.
16:51
و به الله سوگند، با تو از میان آنان که میبینی، هیچکس نیست.
16:55
پس شام به خاک افتاد و انگشت بر زمین میکشید و میگریست.
16:59
پس عطا برخاست
17:01
با او برخاستم
17:03
چون به در رسیدیم
17:05
ناگاه مردی کیسهای را که نمیدانم در آن چیست، به دنبال او آورد
17:10
و به او گفت:
17:11
امیرالمؤمنین این را برای شما فرستاده است.
17:15
پس [عطاء] گفت:
17:16
هیهات!
17:18
و من از شما بر این (رسالت) مزدی نمیخواهم،
17:20
مزد من جز بر پروردگار جهانیان نیست.
17:24
به خدا سوگند که او بر خلیفه وارد شد
17:28
و از نزد او بیرون آمد،
17:30
در حالی که حتی یک قطره آب هم ننوشیده بود.
17:33
اما بعد:
17:35
عطاء بن ابی رباح عمری را سپری کرد
17:38
تا به صد سال رسید،
17:40
آن را از علم و عمل پر کرد
17:43
و با نیکی و پرهیزگاری لبریز ساخت،
17:45
و با زهد نسبت به آنچه در دست مردم است، و رغبت به آنچه نزد الله است، آن را پاک گردانید.
17:49
(بخشهایی از این بند به ترجمه نیاز دارد)
17:52
چون یقین [مرگ] به سراغش آمد،
17:54
او را سبکبار از سنگینیهای دنیا یافت،
17:58
پرتوشهاش از عمل آخرت فراوان بود،
18:01
و افزون بر آن،
18:03
هفتاد حج با خود داشت،
18:05
که در خلال آنها هفتاد بار در عرفات ایستاد،
18:09
و در آنجا از الله تعالی خشنودی و بهشت را میطلبید،
18:13
و از خشم او و از دوزخ به او پناه میبرد.
18:17
ندیدهام کسی را که علم را برای رضای الله عز وجل بخواهد،
18:24
جز این سه تن،
18:26
عطاء و طاووس و مجاهد،
18:30
و سلمة بن کهیل.
18:59
آیا همانندِ ایشان ستارهای است که درخشید و تابید؟
19:04
زندگی را با افتخار به [یاری] رعایتشان آکندند،
19:09
و سرزمینها با ایشان زیبا و شکوفا شد.