از مجموعهٔ تصاویری از زندگی تابعین (مجموعه کامل شد)
· درس 33 از 37
تصاویری از زندگی فالوورها | د عبدالرحمن رأفت الباشا | قسمت (33) | رفیع بن مهران رحمه الله
صوت ترجمهشده برای این درس هنوز در دسترس نیست — ضبط اصلی عربی پخش میشود. متن زیر بهطور کامل ترجمه شده است.
0:000:00
متن کامل
ترجمهٔ ماشینی — ممکن است خطا داشته باشد
0:00
بسم الله الرحمن الرحیم
0:03
بهترین نسلها از نظر موضع و الگوبودن
0:08
هر کس که رسول الله را در رفتن یا گفتن پیروی کرد
0:13
جمعیت مودت
0:15
ارائه
0:17
نمونههایی از زندگی تابعین
0:21
از دکتر عبدالرحمن رأفت الباشا
0:26
رحمهالله
0:28
رفیع بن مهران
0:32
رحمهالله
0:43
رفیع بن مهران
0:45
مُکنّی به ابوالعالیه
0:47
از نشانههای مسلمانان
0:50
و از درخشانترین بزرگان قاریان و محدثان
0:54
او از دانشمندترین تابعین نسبت به کتاب الله بود
0:58
و آگاهترین آنان به حدیث رسول الله صلی الله علیه وسلم
1:02
و توانمندترین ایشان در فهم قرآن عزیز
1:05
و نفوذ در ژرفای آن
1:07
و ژرفترین آنان در درک مقاصد و اسرار آن
1:11
پس بیایید زندگی او را از آغازش آغاز کنیم
1:15
زیرا زندگی او سرشار از مواضع و صحنههای شگفت است
1:19
و پر از پندها و عبرتهای گرانبها
1:23
رفیع بن مهران در سرزمین فارس زاده شد
1:28
و بر خاک آن پرورش یافت و بزرگ شد
1:32
و چون مسلمانان به غزوه سرزمین فارس آغاز کردند
1:36
تا مردم آن را از تاریکیها به سوی نور بیرون آورند
1:39
این رفیع یکی از جوانان برده بود
1:43
که به دست مسلمانان مهربان افتادند
1:47
و به آغوش پربرکت و سازنده ایشان پناه بردند
1:51
سپس اندکی درنگ کرد، او و کسانی که با او بودند، بر بلندی اسلام آگاه شدند
1:56
و آن را با آنچه پیش از آن بر آن بودند، یعنی پرستش بتها، سنجیدند
2:01
پس دستهدسته در دین الله وارد شدند
2:05
سپس به کتاب الله روی آوردند
2:08
و شروع به فراگیری از حدیث رسول الله صلی الله علیه وسلم کردند
2:14
رفیع از آنچه بر آن بود و به آن رسید سخن گفت
2:18
گفت:
2:20
من و گروهی از قوم خویش در دست مجاهدان اسیر شدیم
2:25
سپس اندکی نگذشت که بردگان گروهی از مسلمانان در بصره شدیم
2:31
پس زمان درازی بر ما نگذشت که به الله ایمان آوردیم
2:36
و به حفظ کتاب الله دل بستیم
2:39
و برخی از ما باجهای خود را به مالکان میپرداختیم
2:43
و برخی دیگر به خدمت آنان میپرداختیم
2:46
و من یکی از اینها بودم
2:49
پس هر شب یک بار قرآن کریم را ختم میکردیم
2:54
و این بر ما دشوار آمد
2:56
پس آن را هر دو شب یک بار ختم کردیم
3:00
باز هم بر ما دشوار آمد
3:02
پس آن را هر سه شب یک بار ختم کردیم
3:05
باز هم بر ما دشوار آمد، زیرا از تلاش روز و بیداری شب رنج میبردیم
3:12
سپس با برخی از اصحاب رسول الله علیه الصلاة والسلام دیدار کردیم
3:16
و از بیداریای که در خواندن کتاب الله تحمل میکردیم به آنان شکایت بردیم
3:22
گفتند: آن را هر جمعه یک بار ختم کنید
3:26
پس به آنچه ما را راهنمایی کردند عمل کردیم
3:29
و قرآن را بخشی از شب میخواندیم
3:33
و بخش دیگری از آن را میخفتیم
3:36
پس از آن بر ما دشوار نیامد
3:39
و رفیع بن مهران نزد زنی از بنی تمیم خدمت میکرد
3:45
و این زن بانویی باوقار و باهوش بود
3:50
سرشار از تقوا و ایمان
3:53
او بخشی از روز را به خدمت او میپرداخت و در بخش دیگر آسایش مییافت
3:58
و در اوقات فراغت خواندن و نوشتن را به خوبی آموخت
4:02
و در خلال آن، بهرهای از علوم دین فراگرفت
4:06
بیآنکه این امر چیزی از حقوق آن زن بر او بکاهد
4:11
و در یکی از روزهای جمعه
4:15
رفیع وضو گرفت و نیکو وضو ساخت
4:18
سپس از بانوی خویش اجازه خروج خواست
4:21
گفت: ای رفیع، کجا میروی؟
4:24
گفت: مسجد را قصد دارم
4:27
گفت: کدام مسجد را میخواهی؟
4:31
گفت: مسجد جامع
4:34
گفت: بیا با هم برویم
4:37
سپس هر دو با هم رفتند
4:39
و او همراه وارد شوندگان به مسجد درآمد
4:42
در حالی که نمیدانست او چه میخواهد
4:45
پس چون مسجد جامع پر شد
4:47
و امام بر منبر بالا رفت
4:49
آن زن دست رفیع را گرفت و گفت:
4:53
ای گروه مسلمانان، گواه باشید
4:56
که این غلام خود را در راه ثواب الله و به امید بخشش و خشنودی او آزاد کردم
5:01
و به امید عفو و رضای او
5:04
و بر او هیچ کس را حق سلطهای نیست
5:07
مگر راه نیکی
5:09
سپس به او نگریست و گفت:
5:12
خدایا، من این را نزد تو ذخیره میکنم برای روزی
5:16
که مال در آن سودی نمیبخشد
5:18
و نه فرزندان
5:20
و چون نماز به پایان رسید
5:22
رفیع به راه خود رفت
5:25
و او نیز به راه خود رفت
5:29
رفیع بن مهران از آن روز
5:34
بر رفت و آمد به مدینه منوره پایدار ماند
5:38
پس دیدار صدیق رضوان الله علیه را دریافت
5:41
و آن نزدیک به وفات او بود
5:45
همچنین با اجتماع نزد امیرالمؤمنین
5:48
عمر بن خطاب، سعادتمند شد
5:50
و بر او قرآن خواند و پشت سر او نماز گزارد
5:53
و همچنین ابوالعالیه را بزرگ داشت
5:57
به سبب کتاب الله
5:59
زیرا به حدیث رسول الله صلی الله علیه وسلم دل بسته بود
6:04
و شروع به شنیدن روایت آن از تابعین کرد
6:07
کسانی که در بصره با آنان دیدار میکرد
6:10
اما او نیری نگذشت که نفسش به آرزوی بلندی برافراشته شد.
6:13
برای آنچه که از آن استوارتر است
6:16
او همچنان به سوی مدینه میرفت؛ گاهگاه و پیوسته.
6:20
تا آن را از زبان صحابهی رسول الله (ﷺ) بشنود
6:23
بر پیامبر (صلیاللهعلیهوسلم) و خودشان (درود و سلام بر او)
6:26
تا میان او و پیامبر (ﷺ)
6:29
درود و سلام بر او (ﷺ)
6:31
مگر یک شخص، که آن صحابی است
6:34
او از عبدالله بن مسعود (رضیاللهعنه) فرا گرفت
6:37
ابی بن کعب
6:39
و ابوایوب انصاری
6:41
و ابوهریره
6:43
و عبدالله بن عباس
6:45
و دیگران، و دیگران
6:47
رضیاللهعنهم اجمعین
6:50
ابوالعالیه تنها به این بسنده نکرد
6:52
بر راویان حدیث در مدینهٔ منوره
6:55
و همانا (او) حدیث را (با آن) میخواند.
6:58
پیامبر (صلیاللهعلیهوسلم)
7:00
در هر جا
7:02
هرگاه مردی به او به دانش توصیف شود
7:05
برای دیدار او شتران را به سوی او میراندند (کنایه از سفرهای طولانی)
7:07
هرچند خانهاش دور باشد
7:09
نائی المزار
7:11
و چون به آن برسد
7:13
بهسرعت پشت سر او نماز گزارد
7:15
پس هرگاه او را (یعنی آن شخص را) بیابد که نمازش را بهدرستی و با اتقان انجام نمیدهد
7:18
نیکوترین استواری (اتقان)
7:20
و آن را حقاش را کاملترین ادای ادا نمیکند
7:23
از او رویگردانید و با خود گفت
7:26
کسی که در نمازش سهلانگاری میکند
7:29
در غیر آن (کارها) سهلانگارتر خواهد بود
7:32
سپس عصایش را برمیدارد
7:34
و از همانجا که آمده بود، بازمیگردد
7:36
و همانا ابوالعالیه (به آنجا) رسید
7:40
منزلت در علم
7:42
او با این ویژگیها بر همهٔ همتایانش برتری یافت.
7:45
یکی از اصحاب او گفت
7:48
ابوالعالیه را دیدم که وضو میگرفت.
7:51
آب از صورت و دستانش میچکید.
7:54
و طهارت میدرخشد
7:56
بر هر یک از اعضای او
7:59
به او سلام دادم و گفتم
8:01
همانا الله توبهکنندگان را دوست میدارد
8:04
و [الله] پاکیزگان را دوست دارد.
8:06
ای برادرم،
8:08
پاکان
8:10
کسانی که با آب از آلودگی پاک میشوند
8:13
و همانا آنان کسانیاند که خود را پاک میدارند
8:16
با تقوا از گناهان
8:19
در تأمل در آنچه گفته شد
8:21
و دریافتم که او درست گفته و من اشتباه کردم
8:24
و گفتم: الله تو را به نیکی پاداش دهد.
8:27
و دانشت و فهمت را افزون گرداند
8:30
و همانا... «ابأب العالیه» بر تشویق/ترغیب...
8:33
مردم در طلب علماند
8:35
و شروع کرد به ترسیم راهها برای آنان
8:37
رسیدن به او
8:39
و گفت
8:41
خود را بر فراگیری علم تمرین دهید
8:44
و بسیار دربارهی او پرسش کنید
8:47
و بدانید که دانش بالهای خود را فرود نمیآورد
8:50
یا مستکبر یا متکبر
8:52
زیرا شخص شرمزده از روی حیای خود نمیپرسد
8:55
متکبر بهخاطر کبریای خود درخواست نمیکند
9:00
او شاگردانش را به فراگیری قرآن و نگهداری و مراقبت از آن ترغیب میکرد.
9:04
و چنگ زدن به آنچه در آن آمده است
9:07
از آنچه سخنپردازان به دروغ میگویند.
9:10
میگوید
9:11
آموختن قرآن
9:13
پس هرگاه آن را آموختید
9:15
پس نزد آن (نفْعجویی) مکنید
9:17
و بر شما باد راه مستقیم.
9:20
زیرا آن همان اسلام است
9:22
و از این هواها بپرهیزید.
9:25
زیرا آن (شراب و قمار) میان شما دشمنی و کینه میافکند.
9:29
و از آنچه بر آن بودید، روی برمتابید.
9:32
اصحاب رسول الله (صلیاللهعلیهوسلم)
9:36
پیش از آنکه پراکنده شوند
9:38
آن را به حسن بصری منتقل کردند
9:41
پس فرمود
9:43
ابوالعالیه بهخدا سوگند به شما اندرز داد و راست گفت.
9:47
همانگونه که برای طلاب علم ترسیم میکرد
9:50
بهترین راه برای حفظ قرآن
9:53
میگوید
9:54
پنج آیه از قرآن را فرا بگیرید
9:57
پنج آیه
9:58
زیرا این برای ذهنهای شما آسانتر است.
10:01
و بر فهمهای شما تأکید بیشتری میکنم
10:04
جبریل علیهالسلام
10:07
بر پیامبر (صلیاللهعلیهوسلم) نازل میشد
10:11
پنج آیه، پنج آیه
10:14
ابوالعالیه تنها یک معلم نبود
10:18
و همانا این نیز متوجه (خطاب) بود
10:21
این بدان سبب است که او عقلهای شاگردانش را پر میکرد
10:24
با معرفت سودمند
10:26
و دلهایشان را با اندرز نیکو غذا میدهد
10:30
و در بسیاری از موارد این دو امر را با هم جمع میکند.
10:34
از جمله آن، این سخن او به ایشان است
10:37
الله بر خود (نفس خود) حکم کرده است که
10:40
هر کس به او ایمان آورد، او را هدایت میکند؛
10:43
و گواه این سخن، فرمودهی خداوند عزّ وجل است:
10:46
«و هر کس به الله ایمان آورد، دلش را هدایت میکند»؛
10:50
و اینکه هر کس بر او توکل کند، او را کفایت میکند؛
10:53
و گواه این سخن، فرمودهی خداوند تبارک و تعالی است:
10:57
«و هر کس بر الله توکل کند، پس او برای وی کافی است»؛
11:01
و اینکه هر کس به او قرض دهد، پاداشش را میدهد؛
11:04
و گواه این سخن، فرمودهی خداوندِ عزّ من قائل است:
11:08
«کیست که به الله وامی نیکو دهد»؛
11:11
«پس آن را برای او چندین برابر بسیار افزون میگرداند»؛
11:15
و اینکه هر کس او را بخواند، پاسخش میدهد؛
11:18
و گواه این سخن، فرمودهی خداوندی است که کلمهاش بلند است:
11:22
«و چون بندگانم از من بپرسند»؛
11:25
«پس من نزدیکم، دعای دعاکننده را چون مرا بخواند اجابت میکنم»؛
11:30
و او به شاگردانش میفرمود:
11:33
به طاعت عمل کنید و به فرمانبرداران، به خاطر فرمانبرداریشان روی آورید؛
11:38
و از معصیت دوری کنید و گنهکاران را به خاطر گناهشان (از خود) دور کنید؛
11:43
سپس کار گنهکاران را به الله واگذارید؛
11:46
پس اگر بخواهد عذابشان میکند و اگر بخواهد بر آنان میبخشد؛
11:51
و چون شنیدید که مردی شأن خویش را بالا میبرد و میگوید:
11:56
«من در راه الله دوست میدارم و در راه الله نفرت میورزم»،
12:00
و «فلان کار را برای خشنودی الله برمیگزینم»،
12:03
و «فلان کار را از ترس الله رها میکنم»،
12:06
پس به او اعتنا نکنید.
12:09
ابوالعالیه تنها دانشمند و عامل نبود،
12:15
و تنها واعظ و راهنما هم نبود،
12:18
بلکه مجاهد نیز بود؛
12:21
او بخشی از وقتش را در میدانهای جهاد، همراه مجاهدان سپری میکرد،
12:27
یا با مرابطان بر مرزهای دشمنان پاسداری مینمود.
12:31
او دوست داشت که در جهاد، طلوع و غروب کند (تمام عمرش را در جهاد بگذراند)،
12:36
پس با رومیان در سرزمین شام جنگید،
12:39
و همچنان با ایرانیان در سرزمین ماوراءالنهر جنگید؛
12:43
و او نخستین کسی بود که در آن دیار اذان گفت.
12:48
و چون جنگ میان علی و معاویه، رضیاللهعنهما، درگرفت،
12:53
ابوالعالیه را در آن ماجرا موضعی بود که از آن چنین حکایت کرد و گفت:
12:58
«چون آنچه میان علی و معاویه واقع شد، واقع شد،
13:02
من سرشار از نشاط و شور بودم،
13:06
و جنگ نزد من محبوبتر بود از آب سرد در روز گرم تابستان،
13:11
پس خود را با سلاح آماده کردم و به سوی آنان رفتم،
13:15
ناگهان خود را در برابر صفین یافتم که دو طرفش را نمیشد تشخیص داد،
13:20
هرگاه اینها تکبیر میگفتند، آنها نیز تکبیر میگفتند،
13:24
و هرگاه اینها لا اله الا الله میگفتند، آنها نیز میگفتند،
13:28
پس به خویش بازگشتم و گفتم:
13:31
کدام یک از این دو گروه را کافر بشمارم و بر آن حمله کنم،
13:35
و کدام را مؤمن بدانم و با او جهاد کنم؟
13:39
سپس آن دو را رها کردم و بازگشتم.»
13:42
ابوالعالیه تمام عمرش از این امر به شدت اندوهگین بود،
13:50
زیرا دیدار رسول الله صلوات الله و سلامه علیه را درک نکرده بود،
13:56
و میکوشید این کمبود را با نزدیکی به صحابهی بزرگوار جبران کند،
14:02
آنان که پیوندشان با محمد رسول الله صلی الله علیه و سلم استوار بود،
14:08
پس آنان را بر خود مقدّم میداشت و دوستشان میداشت،
14:11
و آنان نیز او را مقدّم میداشتند و برتریاش میدادند.
14:14
و از نشانههای این امر آن است که انس، خادم رسول الله صلی الله علیه و سلم،
14:21
سیبی را که در دستش بود به او هدیه داد،
14:24
او آن را گرفت و شروع به بوسیدن آن کرد و میگفت:
14:29
«سیبی که دستی که دست رسول الله صلی الله علیه و سلم را لمس کرده، آن را لمس کرده است،
14:35
سیبی که دستی که به لمس دست رسول الله صلی الله علیه و سلم افتخار یافته، آن را لمس کرده است!»
14:43
و از همین قبیل است که یک بار بر عبدالله بن عباس وارد شد، و او در آن روز امارت بصره را از سوی علی بن ابی طالب بر عهده داشت.
14:56
عبدالله بن عباس با نهایت خوشآمدگویی از او استقبال کرد، او را بر تخت خود بالا برد و در سمت راستش نشانید.
15:05
در مجلس گروهی از بزرگان قریش حضور داشتند، پس به او نگریستند و با یکدیگر نجوا کردند.
15:12
برخی به برخی گفتند: «آیا دیدید که ابن عباس این بنده را چگونه بر تخت خود بالا برده است؟»
15:19
ابن عباس آنچه را که پشت سرش زمزمه میکردند دریافت، پس به آنان رو کرد و گفت: «علم، شرافت شریف را شرافتی افزون میبخشد،
15:29
و قدر اهل خود را میان مردم بالا میبرد، و بردگان را بر تختها مینشاند.»
15:36
و در یکی از سالها ابوالعالیه قصد جهاد در راه الله کرد، پس آمادهی آن کار شد و تصمیم قاطع گرفت تا همراه مجاهدان برود.
15:50
چون صبح بر او طلوع کرد، ناگهان در یکی از پاهایش درد شدیدی احساس کرد، سپس درد ساعت به ساعت شدت یافت.
16:01
چون پزشک به عیادتش آمد، به او گفت که مبتلا به «اَکِله» شده است. پرسید: «اکله چیست؟» گفت: «دردی است که عضوی را که به آن دچار شود میخورد،
16:14
سپس به بالای آن منتقل میشود تا تمام بدن را فرا گیرد.» آنگاه از او اجازه خواست که بیدرنگ ساقش را قطع کند، و او با کراهت اجازه داد.
16:26
پزشک ابزار نیشتر برای شکافتن گوشت و ارهها برای بریدن استخوان را آورد، سپس گفت: «آیا میخواهی جرعهای داروی بیحسکننده به تو بنوشانیم تا درد شکافتن و بریدن را احساس نکنی؟»
16:41
گفت: «بلکه چیزی بهتر از آن هست.» پزشک پرسید: «آن چیست؟» گفت: «قاریای را که کتاب الله را به خوبی بخواند نزد من بیاورید و به او بگویید هرچه از آیات روشن آن میسر است بر من بخواند.
17:00
پس هرگاه دیدید چهرهام سرخ شد و مردمکهای چشمم گشاد گشت و نگاهم به آسمان دوخته شد، آنچه میخواهید با من بکنید.» پس فرمانش را اجرا کردند و استخوانش را بریدند.
17:13
چون به هوش آمد، پزشک به او گفت: «گویی درد شکافتن و بریدن را احساس نکردی.» گفت: «سردی محبت الله و شیرینیِ آنچه از کتاب الله شنیدم، مرا از گرمای ارهها بازداشت.»
17:31
سپس پای خود را به دست گرفت، به آن نگریست و گفت: «اگر روز قیامت پروردگارم را ملاقات کنم و از من بپرسد که آیا در این چهل سال تو را به سوی حرامی بردهای یا به جایی غیرمجاز رساندهای، خواهم گفت: نه، و در آنچه میگویم، ان شاءالله راستگو هستم.»
17:53
و خلاصه آنکه پرهیزگاری ابوالعالیه و دلبستگیاش به روز آخرت و آمادگیاش برای دیدار پروردگارش به جایی رسیده بود که برای خود کفنی آماده کرده بود، و هر ماه یک بار آن را میپوشید، سپس به جای خود بازمیگرداند.
18:15
او در حالی که تندرست و سالم بود، هفده بار وصیت کرد، و برای هر وصیت مهلتی تعیین میکرد؛ چون زمان آن فرا میرسید، در آن مینگریست و یا آن را اصلاح میکرد، یا تغییر میداد، یا آن را اجرا میکرد.
18:34
در ماه شوال سال ۹۳ هجری، ابوالعالیه پاکدامن و پاکنفس، با اطمینان به رحمت پروردگارش و مشتاق دیدار پیامبرش، به سوی لقای پروردگارش رفت.
18:52
پس از صحابه، کسی داناتر از ابوالعالیه به قرآن نبود، و پس از او سعید بن جبیر، و سپس ابوبکر بن داود.
19:28
[یادشان گرامی باد]
19:31
[رفتند و در خاطر، پرسشی افکندند]
19:36
[آیا همانند آنان ستارهای چون ستارگان بلند بر تپهها درخشید؟]
19:41
[زندگی را با کردارشان آکنده از افتخار ساختند، و دنیای کسانی که ... به آنان زیبا گشت.]