از مجموعهٔ الشمعیل المحمدیه (سریال کامل شد)
· درس 21 از 40
الشمال المحمدیه | قسمت (21) | باب آنچه در ذات رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم ذکر شد
0:000:00
متن کامل
ترجمهٔ ماشینی — ممکن است خطا داشته باشد
0:00
بسم الله الرحمن الرحیم
0:07
با قلمهای خار
0:09
و مرکب عشق
0:11
سطرهایی مینگاریم که از طلا گرانبهاتر است
0:15
در وصف سرور آفریدگان
0:17
صلیاللهعلیهوسلم
0:20
شمائل محمدیه
0:30
باب آنچه دربارهی شیوهی شوخی رسول الله صلیاللهعلیهوسلم آمده است
0:38
مزاح یعنی مهربانی، همدمی و شوخی محبتآمیز
0:43
و هدف از آن شادمان ساختن دلهاست
0:46
و افزایش الفت و محبت
0:49
و دیگر معانی بزرگ از این دست
0:52
از همین رو پیامبر صلیاللهعلیهوسلم با یارانش شوخی میکرد
0:57
و به اندازهی نیاز با آنان مزاح میفرمود
0:59
و جز سخن حق نمیگفت
1:04
از انس بن مالک رضیاللهعنه روایت است
1:07
که پیامبر صلیاللهعلیهوسلم به او فرمود
1:10
ای صاحب دو گوش
1:12
ابو اسامه گفت
1:14
و او یکی از راویان است
1:16
یعنی با او شوخی میکرد
1:19
در این حدیث
1:21
که پیامبر صلیاللهعلیهوسلم
1:23
با انس بن مالک رضیاللهعنه مزاح فرمود
1:26
و به او گفت: ای صاحب دو گوش
1:29
و این مزاحی است که دروغ در آن راه ندارد
1:32
زیرا هر انسانی دو گوش دارد
1:35
پس در این توصیف راستگو است
1:38
و این هم مانع نیست که در این سخن
1:42
نوعی ستایش و تمجید برای انس رضیاللهعنه باشد
1:46
به این معنا که او دو گوش دارد
1:48
میشنود و اطاعت میکند
1:50
و آنچه به او گفته میشود را درک میکند
1:52
سپس انس رضیاللهعنه
1:56
خدمتگزار رسول الله صلیاللهعلیهوسلم بود
1:59
و این امر، پیامبر صلیاللهعلیهوسلم را
2:03
از شوخی با او باز نمیداشت
2:05
در حالی که برخی مردم از شوخی با خدمتکار یا رانندهی خود ابا دارند
2:10
و میپندارند که این کار از مقام و منزلت ایشان میکاهد
2:14
و این خلاف سیرهی پیامبر صلیاللهعلیهوسلم است
2:18
و خلاف فروتنیای است که شایستهی مسلمان است
2:24
و از انس بن مالک رضیاللهعنه روایت است که گفت:
2:29
رسول الله صلیاللهعلیهوسلم
2:33
با ما معاشرت میکرد
2:35
تا جایی که به برادر کوچک من میفرمود:
2:38
ای ابا عمیر
2:40
نغیر چه کرد؟
2:42
ابو عیسی گفت:
2:44
و فقه این حدیث
2:46
آن است که پیامبر صلیاللهعلیهوسلم شوخی میفرمود
2:50
و در آن آمده که ما کودک کوچکی بودیم
2:53
پس به او فرمود: ای ابا عمیر
2:56
و در آن آمده که اشکالی ندارد که به کودک پرنده داده شود تا با آن بازی کند
3:01
و پیامبر صلیاللهعلیهوسلم به او گفت
3:05
ای ابا عمیر
3:07
نغیر چه کرد؟
3:09
زیرا او پرندهای به نام نغیر داشت که با آن بازی میکرد
3:12
پس آن پرنده مرد
3:13
و کودک بر آن اندوهگین شد
3:15
پیامبر صلیاللهعلیهوسلم با او شوخی فرمود و گفت:
3:19
ای ابا عمیر
3:21
نغیر چه کرد؟
3:25
در این حدیث
3:27
انس بن مالک رضیاللهعنه خبر میدهد
3:30
که پیامبر صلیاللهعلیهوسلم با آنان معاشرت داشت
3:34
و از معانی معاشرت
3:36
شوخی کردن است
3:38
یعنی پیامبر صلیاللهعلیهوسلم با آنان مزاح میفرمود
3:43
تا آنجا که به برادر کوچک انس فرمود
3:47
ای ابا عمیر
3:49
نغیر چه کرد؟
3:51
و ابو عمیر برادر مادری انس بود
3:54
او پرندهی کوچکی داشت که با آن بازی میکرد
3:57
که به آن نغیر میگفتند
3:59
و آن پرندهای شبیه گنجشک بود
4:01
با منقار سرخ
4:03
پس پرندهی ابو عمیر مرد
4:05
و او بر آن اندوهگین شد
4:07
پیامبر صلیاللهعلیهوسلم خواست با او همدمی کند و اندوه را از دلش بزداید
4:13
پس به شیوهی شوخی به او فرمود
4:16
ای ابا عمیر
4:18
نغیر چه کرد؟
4:20
و برای تکمیل فایده
4:22
برادر مادری انس که پیامبر صلیاللهعلیهوسلم او را ابو عمیر کنیه داد
4:28
نامش حفص بود
4:30
او در زمان حیات پیامبر صلیاللهعلیهوسلم درگذشت
4:34
و او همان کسی است که در داستان مشهور ابو طلحه آمده است
4:38
که در صحیحین آمده است
4:40
و در آن آمده که پسری از ابو طلحه بیمار شد
4:44
و آن پسر مرد در حالی که ابو طلحه بیرون بود
4:47
چون همسرش دید که او مرده است
4:50
چیزی آماده کرد و آن را در گوشهی خانه نهاد
4:54
چون ابو طلحه آمد
4:57
پرسید: حال پسر چگونه است؟
4:59
گفت: آرامش یافته است
5:02
و امیدوارم که آسوده شده باشد
5:05
ابو طلحه گمان کرد که او راست میگوید
5:08
گفت: پس شب را گذراند
5:10
چون صبح شد غسل کرد
5:13
چون خواست بیرون رود
5:15
آیا به او اطلاع دادی که او مرده است؟
5:18
با پیامبر (صلیاللهعلیهوسلم) نماز خواند
5:21
سپس پیامبر (صلیاللهعلیهوسلم) خبر داد
5:24
به آنچه از آن دو صادر شده بود
5:26
پیامبر (صلیاللهعلیهوسلم) فرمود:
5:30
امید است الله در آن شب شما دو تن را برکت دهد
5:34
مردی از انصار گفت
5:37
و دیدم که برای آن دو، نه فرزند داشت.
5:39
همهشان قرآن را خوانده بودند
5:42
حافظ، رحمهالله، گفته است
5:45
ابوطلحه گفت: پسرِ ابوطلحه بیمار شد.
5:48
پسرِ مذکور همان ابو عمیر است
5:51
همان کسی که پیامبر (صلیاللهعلیهوسلم) با او شوخی میکرد
5:55
و به او میگوید: ای ابا عمیر
5:58
ما فعل النغیر
6:00
و در این حدیث، جواز کُنیهگذاری برای کودک (خردسال) دیده میشود.
6:03
و این را دروغ به شمار نمیآورد.
6:06
و جواز بازی کردن با پرنده
6:08
اگر در آن آزار و زیانی به او نباشد
6:12
در این بخش، بیانی است از فروتنی پیامبر (صلیاللهعلیهوسلم).
6:16
و کمال خلقت او
6:18
و مهربانی و ملاطفت او با کودکان
6:20
و همدمی و انس گرفتن با آنان
6:22
و شاد کردن دلهای ایشان
6:25
و از ابوهریره رضیاللهعنه روایت است که گفت
6:30
گفتند: ای رسول الله (ﷺ)، تو با ما شوخی میکنی.
6:35
گفت: بله، جز اینکه جز حق نمیگویم.
6:40
در این حدیث
6:44
صحابه رضیاللهعنهم گفتند
6:47
ای رسول الله (ﷺ)، تو با ما شوخی میکنی.
6:50
یعنی با ما شوخی میکند
6:52
و سبب این شگفتی و این پرسش
6:55
یا بهخاطر آن است که بعید میدانند شوخی از پیامبر (صلیاللهعلیهوسلم) سر بزند
7:00
بهسبب جایگاه بزرگ و مرتبهٔ عظیم او
7:03
گویی از او درباره حکمتش پرسیدند
7:06
یا اینکه پرسش آنان دربارهٔ همین شوخی بوده است
7:10
آیا این (ویژگی) از خواص او (پیامبر) است، پس آن را به زبان نمیآورند؟
7:14
پس برای ایشان روشن کرد که این ویژگی از خصایص او نیست.
7:17
و اینکه جواز آن منوط به گفتن حق است.
7:21
و سخن او که: «من جز حق نمیگویم»
7:25
یعنی با عدل و صدق
7:27
در این حدیث، جواز شوخی و مزاح (با دیگران) بیان شده است.
7:31
بلکه ممکن است سنت باشد، اگر با آن قصد جلب دلها و خیر (در نظر گرفته شده) باشد.
7:36
و فاحش (زشتگو/ناسزاگو) نبود.
7:38
به ابن عیینه گفته شد
7:40
شوخی (مزاح) سبب (زمینهساز) است
7:42
گفت: بلکه سنت است برای کسی که آن را نیکو انجام دهد.
7:46
از انس بن مالک رضیاللهعنه
7:50
مردی از پیامبر (صلیاللهعلیهوسلم) درخواست حمل (سواری) کرد.
7:55
فرمود: «من تو را بر بچهشتری سوار خواهم کرد.»
8:00
گفت: ای رسول الله (ﷺ)، با بچهٔ شتر ماده چه کنم؟
8:05
پیامبر (صلیاللهعلیهوسلم) فرمود
8:08
آیا شتر جز مادهشتر میزاید؟
8:11
در این حدیث
8:15
این که مردی از رسول الله (صلیاللهعلیهوسلم) درخواست مرکب (سواری) کرد
8:19
یعنی از او خواست که او را بر چهارپایی سوار کند.
8:23
یعنی به او مرکبی میدهد که بر آن سوار شود
8:26
پیامبر (صلیاللهعلیهوسلم) به او فرمود
8:30
من تو را بر (پشت) بچهشتری سوار خواهم کرد.
8:33
او این را بهعنوان شوخی و مزاح به او گفت
8:36
مرد فهمید که پیامبر (صلیاللهعلیهوسلم)
8:40
او را شتر مادهای خردسال (بچهشتر) خواهد داد
8:43
غیرقابل سواری
8:46
گفت: «با بچهٔ شتر چه کنم؟»
8:49
چگونه ممکن است من آن را سوار شوم؟
8:52
پیامبر (صلیاللهعلیهوسلم) فرمود
8:55
و آیا شتران جز شتر ماده میزایند؟
8:58
«ولد الناقه» بر بچهٔ شتر، چه کوچک باشد و چه بزرگ، اطلاق میشود.
9:02
و پیامبر (صلیاللهعلیهوسلم) اراده کرد
9:05
اینکه به او از شتران آنچه آماده برای سواری است بدهد
9:09
اما او پیش از آن با او شوخی کرد
9:12
این شوخی لطیف
9:15
و در حدیث، افزون بر شوخیاش (آمده است)
9:18
صلیاللهعلیهوسلم
9:21
اشاره به ارشاد او و ارشاد دیگران
9:24
اینکه سزاوار است کسی که سخنی را میشنود
9:27
اینکه انسان در آن تأمل کند و در رد آن شتاب نورزد
9:30
پیش از آنکه مقصود از آن را بفهمد
9:35
و از انس بن مالک رضیاللهعنه
9:39
نامش زاهر بود
9:41
او به پیامبر (صلیاللهعلیهوسلم) هدیه میداد
9:44
هدیهای از بادیه
9:53
پیامبر (صلیاللهعلیهوسلم) فرمود:
9:56
همانا زاهِر، بادیهنشین ما است
9:59
و ما او را حاضر خواهیم کرد.
10:02
و پیامبر (صلیاللهعلیهوسلم) او را دوست میداشت.
10:05
روزی پیامبر (صلیاللهعلیهوسلم) نزد او آمد در حالی که کالای خود را میفروخت؛ از پشت سر او را در آغوش گرفت، در حالی که او نمیدید. [آن مرد] گفت: «این کیست؟ مرا رها کن!» پس روی گرداند و پیامبر (صلیاللهعلیهوسلم) را شناخت.
10:24
او کوشش نمیکرد که پشتش را به سینهٔ پیامبر (صلیاللهعلیهوسلم) بچسباند، آنگاه که ایشان را شناخت
10:31
پیامبر (صلیاللهعلیهوسلم) میفرمود: «چه کسی این بنده را میخرد؟» او گفت: «ای رسول الله، در آن صورت، به خدا سوگند مرا بیرونق و کمخریدار خواهی یافت.»
10:44
پیامبر (صلیاللهعلیهوسلم) فرمود: «ولی نزد الله تو بیارزش نیستی»؛ یا فرمود: «تو نزد الله گرانبها هستی».
10:55
در این حدیث آمده است که مردی از اهل بادیه به نام زاهر به مدینه میآمد.
11:04
او به پیامبر (صلیاللهعلیهوسلم) هدیهای از چیزهایی که نزد اهل بادیه یافت میشود، مانند شیر تازه و روغن و مانند آن، پیشکش میکرد.
11:15
و پیامبر (صلیاللهعلیهوسلم) او را آماده میکرد تا در برابرش هدیهای بهتر از آن به او ببخشد، هرگاه که میخواست به بادیهاش بازگردد.
11:25
پیامبر (صلیاللهعلیهوسلم) میفرمود: «زاهر (آنکه در بادیه است) بادیهنشین ماست، و ما شهرنشینان او هستیم؛ پس کسی که در بادیه است به کسی که در شهر است نیاز دارد.»
11:37
آنکه در شهرها (حاضره) است به آنکه در بادیه است نیازمند است، و هر یک دیگری را تکمیل میکند با آنچه الله سبحانه و تعالی برایش میسّر ساخته است.
11:47
و سخن (ابوهریره) که: پیامبر (صلیاللهعلیهوسلم) او را دوست میداشت، و او مردی زشتروی بود؛ یعنی قبیحالصورت، اما نیکوسیرت و پاکباطن.
11:58
و در این سخن تنبیهی است بر اینکه مدار (ارزش) بر نیکی باطن است؛ از همین رو در حدیث صحیح آمده است: «همانا الله به صورتها و اموال شما نمینگرد».
12:09
اما [خدا] به دلها و اعمال شما مینگرد؛ پس روزی پیامبر (صلیاللهعلیهوسلم) نزد او آمد در حالی که کالای خود را میفروخت
12:19
او را از پشت سر در آغوش گرفت، در حالی که او نمیدید؛ یعنی از پشت سرش آمد، دستهایش را زیر بغلهایش برد و او را در آغوش خود کشید و به سینهاش فشرد.
12:31
و او نمیبیند کسی را که او را در آغوش گرفته، و نمیداند او کیست؛ پس گفت: این کیست؟ «مرا رها کن» (یعنی: مرا بگذار).
12:41
او را دید و پیامبر (صلیاللهعلیهوسلم) را شناخت، پس از شادیِ بسیار سرشار شد و دست از آن برنمیداشت، یعنی کوتاهی نمیکرد، و پشت خود را به سینهٔ پیامبر (صلیاللهعلیهوسلم) میچسباند،
12:56
بهقصد تبرک جستن به او و کسب نزدیکی به ایشان. پیامبر (صلیاللهعلیهوسلم) فرمود: «این بنده را کیست که میخرد؟» و این از شوخیهای پیامبر (صلیاللهعلیهوسلم) بود،
13:10
که جز حق نمیگفت؛ و او را «بنده» نامید، زیرا همهٔ مردم بندگان الله تعالیاند.
13:20
ظاهر گفت: «ای رسول الله! اگر مرا بفروشی، به خدا سوگند مرا بیرغبت خواهی یافت»، یعنی بیارزش، زیرا کسی به من رغبت ندارد بهخاطر زشتی چهرهام و ناخوشایندی منظرم.
13:32
پیامبر (صلیاللهعلیهوسلم) فرمود: «لیکن تو نزد الله بیارزش نیستی»، یا «تو نزد الله گرانبهایی»، بهسبب آنکه مؤمنی و نیت پاکی داری.
13:45
در این حدیث جواز شوخیکردن با کسی است که دانسته شود آن را میپذیرد، و شایسته نیست با همهٔ مردم شوخی و مزاح کرد،
13:55
زیرا طبع مردم گوناگون و اخلاقشان متفاوت است؛ برخی ترشرو هستند که شوخی را نمیپذیرند، و برخی میانهرواند،
14:07
و برخی بسیار شوخطبعاند؛ پس برای هر کس رفتاری ویژه است. پیامبر (صلیاللهعلیهوسلم) میدانست که ظاهر دوستدار مزاح و شوخی است، پس با او مزاح میکرد.
14:21
و از حسن رضیاللهعنه روایت است که گفت: پیرزنی نزد پیامبر (صلیاللهعلیهوسلم) آمد و گفت: «ای رسول الله! از الله بخواه که مرا به بهشت درآورد».
14:34
فرمود: «ای مادر فلان! بهشت را پیرزن داخل نمیشود». او برگشت در حالی که میگریست. پس فرمود: «به او بگویید که او داخل نمیشود در حالی که پیرزن است».
14:49
الله تعالی میفرماید: «ما آنان را [بهشتیان زنان را] بهگونهای نو آفریدهایم، پس ایشان را باکره، همسخن و همسن قرار دادهایم».
15:03
در این حدیث آمده است که پیرزنی نزد پیامبر (صلیاللهعلیهوسلم) آمد، و «عجوز» همان زن سالخورده و فرتوت است که آمد و از ایشان خواست تا برای او از الله بخواهد که وی را به بهشت درآورد.
15:19
پیامبر (صلیاللهعلیهوسلم) او را آگاه کرد که پیرزن داخل بهشت نمیشود؛ او برگشت یعنی رفت در حالی که میگریست. پس فرمود: «به او بگویید که او داخل نمیشود در حالی که پیرزن است».
15:37
یعنی او در حال پیرزنبودن داخل بهشت نمیشود، بلکه در حال جوانی داخل آن میشود. و در مسند از ابوهریره رضیاللهعنه روایت شده است که پیامبر (صلیاللهعلیهوسلم) فرمود:
15:52
«اهل بهشت، بیمو و سرمهکشیده، سپیدرو و مجعد، در سن سیوسهسالگی وارد بهشت میشوند».
16:04
و قول او تعالی که میفرماید: «ما آنان را [بهشتیان زنان را] بهگونهای نو آفریدهایم، پس ایشان را باکره، همسخن و همسن قرار دادهایم».
16:17
ابن کثیر گفته است: یعنی ایشان را در آفرینش آخرت، پس از آنکه پیرزنان فرتوت بودهاند، بازآفرینی کردهایم و باکره و همسخن ساختهایم.
16:27
یعنی پس از ثیوبت [پیرزنی]، باکره و همسخن شدند، یعنی محبوب شوهرانشان به شیرینی و لطافت و ملاحت.
16:37
«عُرُب» جمع «عَروب» است که زن زیبارو و دوستداشتنی برای شوهرش میباشد، و «اتراب» کسانیاند که همسناند، یعنی سیوسهساله،
16:51
و آن کاملترین سن جوانی است. پس زنان بهشتی عُرُب و اتراباند؛ همسان، همدل، خشنود و خشنودکنندهاند، نه غمگین میشوند و نه اندوهگین.
17:03
بلکه آنان شادی جانها و روشنی چشمها و جلای دیدگاناند. فایدهٔ مزاح: از سنت پیامبر (صلیاللهعلیهوسلم) است؛
17:17
و آن تفریح مشروع و مهربانی نیکوست که جماعت بهوسیلهٔ آن از خود میآسایند، و روح محبت و انس و مودت میان مسلمانان حاکم میشود،
17:29
و سرکوفتگی و احساس ملال و دلتنگی زایل میگردد. امّا باید از زیادهروی در آن پرهیز کرد، بهسبب بدیهایی که ممکن است بر آن مترتب شود،
17:40
زیرا زیادهروی در آن به خندهی بسیار میانجامد، و پیامبر (صلیاللهعلیهوسلم) فرموده است:
17:47
«بسیار نخند، زیرا خندهٔ بسیار دل را میمیراند».
17:53
پس شایسته است که مزاح مانند نمک در غذا باشد؛ نه زیادتر و نه کمتر، که اگر زیاده یا کم باشد غذا تباه میشود.
18:03
همچنین شایسته است که انسان در آن میانهرو باشد؛ نه کاملاً به آن روی آورد و نه کاملاً از آن روی بگرداند.
18:13
و باید از آزار دیگران و مسخرهکردن ایشان در آن بپرهیزد؛
18:18
و در شوخیاش جز حق نگوید و از دروغ پرهیز کند،
18:24
زیرا پیامبر (صلیاللهعلیهوسلم) فرمود: «وای بر آنکه سخن میگوید و دروغ میگوید تا مردم را بخنداند؛ وای بر او، وای بر او!».
18:35
و همچنین از ترساندن مسلمان، حتی به شوخی، بپرهیزد؛
18:39
پیامبر (صلیاللهعلیهوسلم) فرمود: «برای مسلمان روا نیست که مسلمانی را بترساند».
18:46
و فرمود: «هیچیک از شما متاع برادرش را نه از روی جدّ و نه از روی بازی برندارد».
18:55
و همچنین هر شوخیای که مستلزم مخالفت شرعی باشد یا وسیلهٔ آن باشد،
19:02
یا موجب آزار مسلمان گردد، با گفتار یا کردار یا جز آن،
19:07
همهٔ آن از مزاح ممنوع است.
19:10
نووی رحمهالله گفته است:
19:13
علما گفتهاند: مزاحی که از آن نهی شده، آن است که در آن افراط شود و بر آن مداومت گردد،
19:20
زیرا آن خنده و سختی دل به بار میآورد،
19:24
و از یاد الله تعالی و اندیشه در امور مهم دین بازمیدارد،
19:29
و در بسیاری از اوقات به آزار میانجامد،
19:33
و کینهها به بار میآورد و هیبت و وقار را ساقط میکند.
19:38
امّا آنچه از این امور سالم بماند،
19:41
همان مباح است که رسول الله (صلیاللهعلیهوسلم) آن را انجام میداد.
19:47
بقیهٔ این حدیث، انشاءالله، و الله اعلم.
19:54
و درود و سلام الله بر پیامبر ما محمد (صلیاللهعلیهوسلم).
19:57
و بر آل و اصحاب او همگی.