از مجموعهٔ الشمعیل المحمدیه (سریال کامل شد)
· درس 22 از 40
الشمال المحمدیه | قسمت (22) | باب آنچه در کلام رسول خدا صلی الله علیه و آله در مورد شعر آمده است.
0:000:00
متن کامل
ترجمهٔ ماشینی — ممکن است خطا داشته باشد
0:00
بسم الله الرحمن الرحیم
0:07
با قلمهای اشتیاق و مرکّب عشق،
0:11
سطرهایی از حروف مینگاریم که از طلا گرانبهاتر است،
0:15
در وصف سرور آفریدگان، درود و سلام الله بر او باد،
0:20
شمائل محمدیه.
0:30
باب آنچه دربارهی شیوهی سخن رسول الله (ﷺ) در شعر آمده است.
0:36
حکم شعر همانند حکم سایر سخنان است،
0:42
زیرا شعر، سخنی موزون و منظوم است.
0:46
پس هرچه از آن در الفاظ و معانی نیکو باشد،
0:50
نیکو و پاکیزه است،
0:52
سرودن آن و گوش دادن به آن جایز است.
0:55
و آنچه از آن برخلاف این باشد،
0:57
ناپسند است؛ نه سرودنش جایز است و نه گوش دادن به آن.
1:02
و امام بخاری رحمهالله در «الادب المفرد» روایت کرده است
1:06
از عبدالله بن عمر رضیاللهعنهما،
1:09
که پیامبر (ﷺ) فرمود:
1:13
«شعر، در حکم سخنان (عادی) است:
1:16
نیکوی آن همانند نیکوی سخن است،
1:18
و زشتی آن همانند زشتی سخن است.»
1:21
و ابن ماجه و دیگران از ابی بن کعب رضیاللهعنه روایت کردهاند
1:26
که رسول الله (ﷺ) فرمود:
1:30
«همانا از شعر، حکمتی است»؛
1:33
یعنی برخی از شعر، حکمت است،
1:36
و برخی دیگر چنین نیست.
1:38
از امالمؤمنین عائشه رضیاللهعنها پرسیده شد:
1:44
آیا رسول الله (ﷺ)
1:47
از شعر چیزی را بهعنوان شاهد و مَثَل میآورد؟
1:50
فرمود:
1:52
او از شعر ابن رواحه شاهد میآورد
1:55
و این بیت را به کار میبرد:
1:57
«و خبرها را کسی برای تو میآورد که توشهای برایت فراهم نکرده است»
2:02
در این حدیث.
2:04
به امالمؤمنین عائشه رضیاللهعنها گفتم:
2:07
پرسیدم:
2:09
آیا پیامبر (ﷺ)
2:12
از شعر چیزی را بهعنوان شاهد میآورد؟
2:14
یعنی آیا چیزی از شعر را میخواند؟
2:17
فرمود:
2:19
او از شعر ابن رواحه شاهد میآورد.
2:22
یعنی آنکه پیامبر (ﷺ)
2:25
گاهی شعر صحابی جلیلالقدر
2:28
عبدالله بن رواحه رضیاللهعنه را میخواند.
2:31
و گفتهی عائشه:
2:33
مانند گفتهی او:
2:35
«و خبرها را کسی برای تو میآورد که توشهای برایت فراهم نکرده است»
2:38
یعنی گاهی به سخن دیگری شاهد میآورد،
2:41
مانند گفتهی او:
2:43
«و خبرها را کسی برای تو میآورد که توشهای برایت فراهم نکرده است»
2:46
که این، نیمهای از بیتی از طرفة بن العبد است
2:49
در معلقهی مشهورش که در آن میگوید:
2:53
«روزگار برایت آنچه را نمیدانستی آشکار خواهد کرد»
2:57
«و خبرها را کسی برای تو میآورد که توشهای برایت فراهم نکرده است»
3:01
و معنای این بیت
3:03
همانگونه است که عائشه رضیاللهعنها میگوید:
3:06
رسول الله (ﷺ)
3:09
هرگاه در انتظار خبری دیر میکرد،
3:12
به این بیت طرفه استشهاد میکرد:
3:15
«و خبرها را کسی برای تو میآورد که توشهای برایت فراهم نکرده است»
3:18
یعنی: روزگار آنچه را از آن غافل بودی برایت آشکار خواهد کرد،
3:22
و کسی که به او توشه ندادهای، خبرها را برایت خواهد آورد.
3:27
و از ابوهریره رضیاللهعنه روایت است که گفت:
3:31
رسول الله (ﷺ) فرمود:
3:35
«راستترین سخنی که شاعری گفته است،
3:38
سخن لبید است:
3:40
آگاه باشید که هر چیزی جز الله باطل است،
3:44
و نزدیک بود امیة بن ابیالصلت مسلمان شود.»
3:48
پیامبر (ﷺ) فرمود:
3:54
«راستترین سخنی که شاعری گفته است...»
3:57
و مقصود از «کلمه»
3:59
یعنی جملهی تام و مفید است،
4:02
و در اینجا نیمهی بیتی است که لبید سروده است:
4:05
«آگاه باشید که هر چیزی جز الله باطل است»
4:09
و تمام آن: «و هر نعمتی بیشک زوالپذیر است».
4:14
و لبید، لبید بن ربیعهی عامری است،
4:18
که از شاعران برجسته بود.
4:21
او همراه قومش نزد پیامبر (ﷺ) آمد
4:25
و اسلام آورد و اسلامش نیکو شد،
4:28
و از سرودن شعر دست کشید
4:30
و گفت: الله بهجای شعر، سورهی بقره را به من عطا کرده است.
4:35
و گفتهی او: «آگاه باشید که هر چیزی جز الله باطل است»
4:40
مراد از «باطل»
4:42
یعنی فانی و نابودشونده است.
4:45
و جز این نیست که این، راستترین سخن شاعران است،
4:48
زیرا موافق گفتهی خداوند متعال است:
4:51
هر که بر روی زمین است فانی است.
4:54
و گفتهی او: «و نزدیک بود امیة بن ابیالصلت مسلمان شود»
4:58
یعنی نزدیک بود امیة بن ابیالصلت به اسلام درآید،
5:02
زیرا در شعرش به حق سخن میگفت.
5:06
او در جاهلیت عبادتگزار بود
5:09
و به حنفیت متمایل بود و به رستاخیز ایمان داشت،
5:12
اما اسلام را درک کرد و مسلمان نشد.
5:16
و از جندب بن سفیان بجلی رضیاللهعنه روایت است که گفت:
5:23
سنگی به انگشت رسول الله (ﷺ) اصابت کرد
5:28
و خونآلود شد،
5:30
پس فرمود: «آیا تو جز انگشتی خونآلود نیستی؟
5:34
و در راه الله آنچه رسیده است (به تو رسیده است)».
5:37
در این حدیث
5:41
پیامبر (ﷺ)
5:43
روزی در یک لشکر (بعث) بیرون رفت،
5:46
پس سنگی به انگشتش خورد و خونآلود شد.
5:49
یعنی انگشتش زخمی شد،
5:51
پس از آن خون جاری شد.
5:54
و مقصود از «انگشت» در اینجا انگشت آن مرد است.
5:57
پیامبر (صلیاللهعلیهوسلم) او را بهصورت استعاره یا حقیقت خطاب قرار داد،
6:01
برای دلداری دادن به او،
6:04
یعنی: پایدار باش،
6:06
زیرا تو به چیزی از هلاکت و قطعشدن گرفتار شدهای،
6:10
جز اینکه انگشتت خونآلود شده است.
6:12
و آنچه به آن دچار شدهای، در راه الله است،
6:16
پس نگران مباش، بلکه شاد باش،
6:19
زیرا رنج و سختی اندک است،
6:21
و عطای الهی فراوان است.
6:23
و در این دلیلی است بر اینکه برای مسلمان پاداشی است.
6:27
و در آنچه به او میرسد، اگر آن را با امید پاداش بپذیرد،
6:30
و برخی از اهل علم گفتهاند:
6:32
این بیت را پیامبر (صلیاللهعلیهوسلم) خواند،
6:37
از شعر ابن رواحه (رضیاللهعنه).
6:40
و از براء بن عازب (رضیاللهعنهما) روایت است که گفت:
6:46
مردی به او گفت:
6:48
آیا از رسول الله (صلیاللهعلیهوسلم) گریختید؟
6:52
ای ابا عماره!
6:54
او گفت: نه، به الله سوگند،
6:56
رسول الله (صلیاللهعلیهوسلم) نگریخت،
7:00
بلکه شتابکنندگان از مردم [گریختند]،
7:03
که هوازن با تیرها به آنان حمله کرد،
7:06
در حالی که رسول الله (صلیاللهعلیهوسلم) بر قاطرش سوار بود،
7:11
و ابوسفیان بن حارث بن عبدالمطلب
7:14
افسار آن را گرفته بود،
7:16
و رسول الله (صلیاللهعلیهوسلم) میفرمود:
7:20
من پیامبرم، دروغ نمیگویم،
7:23
من فرزند عبدالمطلب هستم.
7:26
مردی از ابا عماره پرسید،
7:30
و او براء بن عازب (رضیاللهعنهما) بود، گفت:
7:34
آیا از رسول الله (صلیاللهعلیهوسلم) گریختید؟
7:39
مقصود، روز حنین است.
7:41
او در پاسخ گفت:
7:43
نه، به الله سوگند، رسول الله (صلیاللهعلیهوسلم) نگریخت،
7:49
یعنی بلکه شتابکنندگان [گریختند]،
7:52
یعنی نخستین مردمی که به سوی چیزی میشتابند
7:56
و با سرعت به آن روی میآورند،
7:59
و این هنگامی بود که هوازن با تیرها به آنان حمله کرد،
8:02
یعنی با تیرها،
8:04
و هوازن قبیلهای بزرگ از عرب است،
8:08
و آنان اهل طائفاند،
8:10
از بهترین مردم در تیراندازی بودند،
8:13
و بیشترین اهتمام را به آن داشتند.
8:15
و سخن او:
8:16
«و رسول الله (صلیاللهعلیهوسلم) بر قاطرش [سوار بود]»
8:20
«و ابوسفیان بن حارث بن عبدالمطلب افسار آن را گرفته بود»
8:25
این ابوسفیان
8:27
پسرعموی پیامبر (صلیاللهعلیهوسلم) است،
8:31
و برادر رضاعی آن حضرت است،
8:33
پیش از فتح مکه اسلام آورد،
8:35
و اسلامش نیکو شد،
8:37
و در روز حنین همراه پیامبر (صلیاللهعلیهوسلم) ثابتقدم ماند،
8:42
پس افسار قاطر پیامبر (صلیاللهعلیهوسلم) را گرفت،
8:46
تا آن حضرت به سوی دشمنان پیش نرود.
8:49
و رسول الله (صلیاللهعلیهوسلم) میفرمود:
8:53
من پیامبرم، دروغ نمیگویم،
8:56
من فرزند عبدالمطلب هستم.
8:58
این جای شاهد از حدیث است،
9:01
یعنی من پیامبری فرستادهشده از سوی پروردگار جهانیان، به راستی هستم،
9:06
و الله سبحانه و تعالی به پیامبرانش وعده پیروزی آشکار داده است.
9:11
و سخن او:
9:13
«من فرزند عبدالمطلب هستم»
9:15
و خود را به جدش نسبت داد نه به پدرش عبدالله،
9:19
گویی بهسبب شهرت عبدالمطلب میان مردم،
9:23
بهسبب آوازهای که یافته بود و عمر درازی که داشت،
9:27
برخلاف پدرش عبدالله،
9:29
زیرا او جوان درگذشت.
9:31
و از همین رو بسیاری از عرب او را
9:35
«ابن عبدالمطلب» میخواندند.
9:37
و از انس (رضیاللهعنه) روایت است
9:41
که پیامبر (صلیاللهعلیهوسلم)
9:44
در عمره قضا وارد مکه شد،
9:47
و ابن رواحه پیش روی او راه میرفت و میگفت:
9:51
«ای فرزندان کافران، از راه او کنار روید،
9:54
امروز شما را بر [پذیرش] وحی او میکوبیم،
9:57
کوبیدنی که سر را از جایگاهش جدا کند،
10:00
و دوست را از دوستش غافل سازد.»
10:03
پس عمر به او گفت:
10:06
«ای پسر رواحه،
10:08
در برابر رسول الله (صلیاللهعلیهوسلم)،
10:11
و در حرم الله،
10:13
شعر میسرایی؟»
10:15
پس پیامبر (صلیاللهعلیهوسلم) فرمود:
10:18
«او را رها کن ای عمر،
10:20
که آن [شعر] بر آنان تیزتر است از تیرانداختن.»
10:24
پیامبر (صلیاللهعلیهوسلم) وارد
10:28
مکه در عمره قضا شد،
10:30
و آن عمرهای است که بر آن اتفاق است
10:33
در بندهای صلح حدیبیه.
10:35
و شاعر پیامبر (صلیاللهعلیهوسلم)
10:39
صحابی بزرگوار عبدالله بن رواحه بود،
10:42
(رضیاللهعنه)،
10:43
که پیش روی او راه میرفت و میگفت:
10:46
«ای فرزندان کافران، از راه او کنار روید،»
10:49
یعنی ای کافران، کنار روید
10:52
از راه پیامبر (صلیاللهعلیهوسلم)،
10:55
و سخن او
10:57
امروز شما را بر سر نزولش (قرآن) میزنیم،
11:00
یعنی امروز با شما بر سر حکم نزولش میجنگیم،
11:04
زدنی که سر را از جای آرامگاهش جدا کند.
11:07
«الهام» جمع «هامة» است،
11:09
و آن فرق سر، یعنی بالای سر است،
11:12
و «مقیل» همان جایگاه است.
11:15
معنا این است: امروز شما را زدنی میزنیم
11:18
که سر را از جای و مکانش جدا کند.
11:21
و سخن او (شاعر) این است:
11:23
«و دوست، دوستش را از یاد میبرد»
11:25
یعنی آن ضربت، دوست را از دوستش غافل میکند و فراموش میسازد.
11:29
عمر رضیاللهعنه بر ابن رواحه اعتراض کرد
11:33
و گفت: در برابر رسول الله
11:36
و در حرم الله شعر میگویی؟
11:39
گویی بزرگ شمردن گفتن شعر را
11:41
در این موقعیت (بسیار ناپسند دانست).
11:43
پس پیامبر صلیاللهعلیهوسلم به او فرمود:
11:46
ای عمر، او را رها کن.
11:49
بهراستی شعر او در آنان، شتابانتر از تیرهای پرتابشده (تأثیرگذار) است.
11:52
یعنی بگذار در شعرش ادامه دهد،
11:55
زیرا او در آنان تأثیری میگذارد
11:58
که از تأثیر تیر سریعتر است.
12:00
و از این حدیث استفاده میشود
12:03
که شعر سلاحی نیرومند است
12:05
هرگاه بهخوبی به کار گرفته شود،
12:07
و این از جهاد با زبان است.
12:10
و پیامبر صلیاللهعلیهوسلم فرموده است:
12:13
«با مالها و دستها و زبانهای خود با مشرکان جهاد کنید.»
12:16
(و با دستها و زبانهای خود.)
12:19
و از جابر بن سمره رضیاللهعنه روایت است که گفت:
12:25
با پیامبر صلیاللهعلیهوسلم همنشین شدم
12:28
بیش از صد بار،
12:31
و یارانش شعر را برای یکدیگر میخواندند
12:34
و از امور جاهلیت سخن میگفتند،
12:38
و او خاموش بود،
12:40
و گاه با آنان لبخند میزد.
12:44
در این حدیث،
12:46
جابر بن سمره رضیاللهعنه یادآور میشود
12:49
که با پیامبر صلیاللهعلیهوسلم همنشین شده
12:52
بیش از صد بار.
12:55
مقصود او از ذکر این شمار بسیار از دفعات
12:59
همنشینی با رسول الله صلیاللهعلیهوسلم
13:03
این است که آنچه را بعداً بیان میکند برای شنونده تأکید کند.
13:08
و سخن او:
13:09
«و یارانش شعر را برای یکدیگر میخواندند»
13:12
یعنی در حضور پیامبر صلیاللهعلیهوسلم،
13:15
برخی از آنان برای دیگران بخشی از شعری را که حفظ دارند یادآوری میکردند،
13:20
و درباره امور جاهلیت سخن میگفتند،
13:24
یا بهصورت نکوهش یا از راه حکایت،
13:28
بهسبب فایدهای که در آن بود و غیر آن.
13:31
و رسول الله صلیاللهعلیهوسلم
13:34
با ایشان مینشست و خاموش بود،
13:37
و گاه لبخند میزد.
13:39
و خاموشی و لبخند پیامبر صلیاللهعلیهوسلم
13:43
دلالت بر تأیید کار ایشان دارد،
13:46
زیرا او بر باطل خاموش نمیماند.
13:49
و از عمر بن شَرید از پدرش روایت است که گفت:
13:54
پشت سر پیامبر صلیاللهعلیهوسلم سوار بودم،
13:58
و صد بیت (قصیده) از سرودههای امیه بن ابیالصلت ثقفی را برای او خواندم.
14:04
هر بار که بیتی برایش میخواندم،
14:06
پیامبر صلیاللهعلیهوسلم به من میفرمود:
14:09
«بیشتر بخوان»، تا آنکه صد بیت برایش خواندم.
14:15
آنگاه پیامبر صلیاللهعلیهوسلم فرمود:
14:18
«نزدیک بود که او مسلمان شود.»
14:21
در این حدیث، شرید بن سوید ثقفی رضیاللهعنه یادآور میشود
14:28
که پشت سر پیامبر صلیاللهعلیهوسلم بر مرکبش سوار بود،
14:33
و این از فروتنی ایشان صلیاللهعلیهوسلم است،
14:37
زیرا بسیار اتفاق میافتاد که برخی از یارانش را بر مرکب خود پشت سر خود سوار میکرد.
14:42
و ابوزکریا یحیی بن مَندَه
14:46
نام کسانی را گردآورد که پیامبر صلیاللهعلیهوسلم آنان را پشت سر خود سوار کرده بود،
14:50
و شمارشان به حدود چهل نفر رسید.
14:54
(شرید) میگوید: «صد قصیده برایش خواندم»،
14:57
یعنی از شعر،
14:59
از سرودههای امیه بن ابیالصلت ثقفی،
15:02
و او شاعری جاهلی بود.
15:04
و از شعر او آنچه بود در تمجید خداوند متعال
15:08
و ستایش آن سبحانه
15:10
و یادکرد رستاخیز و مانند آن.
15:13
شرید میگوید:
15:15
هر بار که بیتی برایش میخواندم،
15:17
پیامبر صلیاللهعلیهوسلم به من میفرمود:
15:21
«هی»، یعنی بیفزا،
15:23
تا آنکه صد بیت برایش خواندم،
15:25
و این شمار اندک نیست.
15:28
پس پیامبر صلیاللهعلیهوسلم فرمود:
15:31
«نزدیک بود که اسلام بیاورد.»
15:33
زیرا دعوت پیامبر صلیاللهعلیهوسلم به او رسیده بود
15:37
و نزدیک بود که اسلام بیاورد،
15:39
اما بر کفر مرد.
15:42
کار از آنِ الله است، پیش و پس.
15:46
و از عایشه رضیاللهعنها روایت است که گفت:
15:51
رسول الله صلیاللهعلیهوسلم
15:54
برای حسان بن ثابت در مسجد منبری مینهاد،
15:58
که بر آن میایستاد،
16:00
و از رسول الله صلیاللهعلیهوسلم دفاع و فخر میکرد،
16:04
یا گفت:
16:06
از رسول الله صلیاللهعلیهوسلم دفاع (با شعر) میکرد،
16:10
و (پیامبر) میفرمود:
16:12
«بهراستی الله تعالی حسان را با روح القدس یاری میدهد
16:16
تا زمانی که از رسول الله صلیاللهعلیهوسلم دفاع یا فخر میکند.»
16:22
در این حدیث
16:26
که پیامبر (صلیاللهعلیهوسلم)
16:28
دستور داد برای حسان بن ثابت (رضیاللهعنه) در مسجد منبری بگذارند
16:31
(رضیاللهعنه) در مسجد
16:33
تا بر آن بایستد و شعر بخواند
16:36
و حسان (رضیاللهعنه)
16:39
شاعر پیامبر (صلیاللهعلیهوسلم) بود
16:42
از سرآمدان شاعران
16:44
پس در مسجد بر آن منبر میایستاد
16:48
از رسول الله (صلیاللهعلیهوسلم) فخر میکرد
16:52
یا از او دفاع میکرد
16:54
و این تردید از راوی است
16:57
و معنای «یفاخر»
16:59
یعنی یاد میکرد از مفاخر پیامبر (صلیاللهعلیهوسلم)
17:03
و فضایل و جایگاه والای او
17:06
و «منافحه»
17:08
یعنی مدافعه
17:10
و دفاع از رسول کریم (صلیاللهعلیهوسلم)
17:14
و این از جهاد با زبان است
17:17
و گفتهاش
17:19
و پیامبر (صلیاللهعلیهوسلم) فرمود
17:22
همانا الله حسان را با روح القدس تأیید میکند
17:25
تا وقتی که از رسول الله (صلیاللهعلیهوسلم) دفاع یا فخر کند
17:30
یعنی الله حسان را با روح القدس تأیید میکند
17:34
تا زمانی که به یاری دین الله مشغول است
17:37
و تقویت رسول الله (صلیاللهعلیهوسلم)
17:41
و پیامبر (صلیاللهعلیهوسلم) به حسان بن ثابت فرمود
17:45
به حسان بن ثابت
17:47
مشرکان را هجو کن
17:49
زیرا روح القدس با توست
17:51
و در لفظی دیگر آمده است
17:54
و جبریل با توست
17:56
پس روشن شد که مقصود از روح القدس جبریل (علیهالسلام) است
18:01
و جبریل (علیهالسلام) بود
18:04
که حسان (رضیاللهعنه) را در شعرش تأیید میکرد
18:07
در یاری دین الله تعالی
18:10
و دفاع از رسول الله (صلیاللهعلیهوسلم)
18:14
ادامه حدیث، انشاءالله
18:19
و الله داناتر است
18:21
و درود و سلام الله بر پیامبر ما محمد (صلیاللهعلیهوسلم)
18:24
و بر آل و اصحاب او همگی