از مجموعهٔ الشمعیل المحمدیه (سریال کامل شد) · درس 22 از 40

الشمال المحمدیه | قسمت (22) | باب آنچه در کلام رسول خدا صلی الله علیه و آله در مورد شعر آمده است.

◉ 144 بازدید ⏱ 18:29 صدای ترجمه‌شده — فارسی
0:000:00

متن کامل

ترجمهٔ ماشینی — ممکن است خطا داشته باشد
0:00 بسم الله الرحمن الرحیم
0:07 با قلم‌های اشتیاق و مرکّب عشق،
0:11 سطرهایی از حروف می‌نگاریم که از طلا گران‌بهاتر است،
0:15 در وصف سرور آفریدگان، درود و سلام الله بر او باد،
0:20 شمائل محمدیه.
0:30 باب آنچه درباره‌ی شیوه‌ی سخن رسول الله (ﷺ) در شعر آمده است.
0:36 حکم شعر همانند حکم سایر سخنان است،
0:42 زیرا شعر، سخنی موزون و منظوم است.
0:46 پس هرچه از آن در الفاظ و معانی نیکو باشد،
0:50 نیکو و پاکیزه است،
0:52 سرودن آن و گوش دادن به آن جایز است.
0:55 و آنچه از آن برخلاف این باشد،
0:57 ناپسند است؛ نه سرودنش جایز است و نه گوش دادن به آن.
1:02 و امام بخاری رحمه‌الله در «الادب المفرد» روایت کرده است
1:06 از عبدالله بن عمر رضی‌الله‌عنهما،
1:09 که پیامبر (ﷺ) فرمود:
1:13 «شعر، در حکم سخنان (عادی) است:
1:16 نیکوی آن همانند نیکوی سخن است،
1:18 و زشتی آن همانند زشتی سخن است.»
1:21 و ابن ماجه و دیگران از ابی بن کعب رضی‌الله‌عنه روایت کرده‌اند
1:26 که رسول الله (ﷺ) فرمود:
1:30 «همانا از شعر، حکمتی است»؛
1:33 یعنی برخی از شعر، حکمت است،
1:36 و برخی دیگر چنین نیست.
1:38 از ام‌المؤمنین عائشه رضی‌الله‌عنها پرسیده شد:
1:44 آیا رسول الله (ﷺ)
1:47 از شعر چیزی را به‌عنوان شاهد و مَثَل می‌آورد؟
1:50 فرمود:
1:52 او از شعر ابن رواحه شاهد می‌آورد
1:55 و این بیت را به کار می‌برد:
1:57 «و خبرها را کسی برای تو می‌آورد که توشه‌ای برایت فراهم نکرده است»
2:02 در این حدیث.
2:04 به ام‌المؤمنین عائشه رضی‌الله‌عنها گفتم:
2:07 پرسیدم:
2:09 آیا پیامبر (ﷺ)
2:12 از شعر چیزی را به‌عنوان شاهد می‌آورد؟
2:14 یعنی آیا چیزی از شعر را می‌خواند؟
2:17 فرمود:
2:19 او از شعر ابن رواحه شاهد می‌آورد.
2:22 یعنی آن‌که پیامبر (ﷺ)
2:25 گاهی شعر صحابی جلیل‌القدر
2:28 عبدالله بن رواحه رضی‌الله‌عنه را می‌خواند.
2:31 و گفته‌ی عائشه:
2:33 مانند گفته‌ی او:
2:35 «و خبرها را کسی برای تو می‌آورد که توشه‌ای برایت فراهم نکرده است»
2:38 یعنی گاهی به سخن دیگری شاهد می‌آورد،
2:41 مانند گفته‌ی او:
2:43 «و خبرها را کسی برای تو می‌آورد که توشه‌ای برایت فراهم نکرده است»
2:46 که این، نیمه‌ای از بیتی از طرفة بن العبد است
2:49 در معلقه‌ی مشهورش که در آن می‌گوید:
2:53 «روزگار برایت آنچه را نمی‌دانستی آشکار خواهد کرد»
2:57 «و خبرها را کسی برای تو می‌آورد که توشه‌ای برایت فراهم نکرده است»
3:01 و معنای این بیت
3:03 همان‌گونه است که عائشه رضی‌الله‌عنها می‌گوید:
3:06 رسول الله (ﷺ)
3:09 هرگاه در انتظار خبری دیر می‌کرد،
3:12 به این بیت طرفه استشهاد می‌کرد:
3:15 «و خبرها را کسی برای تو می‌آورد که توشه‌ای برایت فراهم نکرده است»
3:18 یعنی: روزگار آنچه را از آن غافل بودی برایت آشکار خواهد کرد،
3:22 و کسی که به او توشه نداده‌ای، خبرها را برایت خواهد آورد.
3:27 و از ابوهریره رضی‌الله‌عنه روایت است که گفت:
3:31 رسول الله (ﷺ) فرمود:
3:35 «راست‌ترین سخنی که شاعری گفته است،
3:38 سخن لبید است:
3:40 آگاه باشید که هر چیزی جز الله باطل است،
3:44 و نزدیک بود امیة بن ابی‌الصلت مسلمان شود.»
3:48 پیامبر (ﷺ) فرمود:
3:54 «راست‌ترین سخنی که شاعری گفته است...»
3:57 و مقصود از «کلمه»
3:59 یعنی جمله‌ی تام و مفید است،
4:02 و در اینجا نیمه‌ی بیتی است که لبید سروده است:
4:05 «آگاه باشید که هر چیزی جز الله باطل است»
4:09 و تمام آن: «و هر نعمتی بی‌شک زوال‌پذیر است».
4:14 و لبید، لبید بن ربیعه‌ی عامری است،
4:18 که از شاعران برجسته بود.
4:21 او همراه قومش نزد پیامبر (ﷺ) آمد
4:25 و اسلام آورد و اسلامش نیکو شد،
4:28 و از سرودن شعر دست کشید
4:30 و گفت: الله به‌جای شعر، سوره‌ی بقره را به من عطا کرده است.
4:35 و گفته‌ی او: «آگاه باشید که هر چیزی جز الله باطل است»
4:40 مراد از «باطل»
4:42 یعنی فانی و نابودشونده است.
4:45 و جز این نیست که این، راست‌ترین سخن شاعران است،
4:48 زیرا موافق گفته‌ی خداوند متعال است:
4:51 هر که بر روی زمین است فانی است.
4:54 و گفته‌ی او: «و نزدیک بود امیة بن ابی‌الصلت مسلمان شود»
4:58 یعنی نزدیک بود امیة بن ابی‌الصلت به اسلام درآید،
5:02 زیرا در شعرش به حق سخن می‌گفت.
5:06 او در جاهلیت عبادت‌گزار بود
5:09 و به حنفیت متمایل بود و به رستاخیز ایمان داشت،
5:12 اما اسلام را درک کرد و مسلمان نشد.
5:16 و از جندب بن سفیان بجلی رضی‌الله‌عنه روایت است که گفت:
5:23 سنگی به انگشت رسول الله (ﷺ) اصابت کرد
5:28 و خون‌آلود شد،
5:30 پس فرمود: «آیا تو جز انگشتی خون‌آلود نیستی؟
5:34 و در راه الله آنچه رسیده است (به تو رسیده است)».
5:37 در این حدیث
5:41 پیامبر (ﷺ)
5:43 روزی در یک لشکر (بعث) بیرون رفت،
5:46 پس سنگی به انگشتش خورد و خون‌آلود شد.
5:49 یعنی انگشتش زخمی شد،
5:51 پس از آن خون جاری شد.
5:54 و مقصود از «انگشت» در اینجا انگشت آن مرد است.
5:57 پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌وسلم) او را به‌صورت استعاره یا حقیقت خطاب قرار داد،
6:01 برای دلداری دادن به او،
6:04 یعنی: پایدار باش،
6:06 زیرا تو به چیزی از هلاکت و قطع‌شدن گرفتار شده‌ای،
6:10 جز اینکه انگشتت خون‌آلود شده است.
6:12 و آنچه به آن دچار شده‌ای، در راه الله است،
6:16 پس نگران مباش، بلکه شاد باش،
6:19 زیرا رنج و سختی اندک است،
6:21 و عطای الهی فراوان است.
6:23 و در این دلیلی است بر اینکه برای مسلمان پاداشی است.
6:27 و در آنچه به او می‌رسد، اگر آن را با امید پاداش بپذیرد،
6:30 و برخی از اهل علم گفته‌اند:
6:32 این بیت را پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌وسلم) خواند،
6:37 از شعر ابن رواحه (رضی‌الله‌عنه).
6:40 و از براء بن عازب (رضی‌الله‌عنهما) روایت است که گفت:
6:46 مردی به او گفت:
6:48 آیا از رسول الله (صلی‌الله‌علیه‌وسلم) گریختید؟
6:52 ای ابا عماره!
6:54 او گفت: نه، به الله سوگند،
6:56 رسول الله (صلی‌الله‌علیه‌وسلم) نگریخت،
7:00 بلکه شتاب‌کنندگان از مردم [گریختند]،
7:03 که هوازن با تیرها به آنان حمله کرد،
7:06 در حالی که رسول الله (صلی‌الله‌علیه‌وسلم) بر قاطرش سوار بود،
7:11 و ابوسفیان بن حارث بن عبدالمطلب
7:14 افسار آن را گرفته بود،
7:16 و رسول الله (صلی‌الله‌علیه‌وسلم) می‌فرمود:
7:20 من پیامبرم، دروغ نمی‌گویم،
7:23 من فرزند عبدالمطلب هستم.
7:26 مردی از ابا عماره پرسید،
7:30 و او براء بن عازب (رضی‌الله‌عنهما) بود، گفت:
7:34 آیا از رسول الله (صلی‌الله‌علیه‌وسلم) گریختید؟
7:39 مقصود، روز حنین است.
7:41 او در پاسخ گفت:
7:43 نه، به الله سوگند، رسول الله (صلی‌الله‌علیه‌وسلم) نگریخت،
7:49 یعنی بلکه شتاب‌کنندگان [گریختند]،
7:52 یعنی نخستین مردمی که به سوی چیزی می‌شتابند
7:56 و با سرعت به آن روی می‌آورند،
7:59 و این هنگامی بود که هوازن با تیرها به آنان حمله کرد،
8:02 یعنی با تیرها،
8:04 و هوازن قبیله‌ای بزرگ از عرب است،
8:08 و آنان اهل طائف‌اند،
8:10 از بهترین مردم در تیراندازی بودند،
8:13 و بیشترین اهتمام را به آن داشتند.
8:15 و سخن او:
8:16 «و رسول الله (صلی‌الله‌علیه‌وسلم) بر قاطرش [سوار بود]»
8:20 «و ابوسفیان بن حارث بن عبدالمطلب افسار آن را گرفته بود»
8:25 این ابوسفیان
8:27 پسرعموی پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌وسلم) است،
8:31 و برادر رضاعی آن حضرت است،
8:33 پیش از فتح مکه اسلام آورد،
8:35 و اسلامش نیکو شد،
8:37 و در روز حنین همراه پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌وسلم) ثابت‌قدم ماند،
8:42 پس افسار قاطر پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌وسلم) را گرفت،
8:46 تا آن حضرت به سوی دشمنان پیش نرود.
8:49 و رسول الله (صلی‌الله‌علیه‌وسلم) می‌فرمود:
8:53 من پیامبرم، دروغ نمی‌گویم،
8:56 من فرزند عبدالمطلب هستم.
8:58 این جای شاهد از حدیث است،
9:01 یعنی من پیامبری فرستاده‌شده از سوی پروردگار جهانیان، به راستی هستم،
9:06 و الله سبحانه و تعالی به پیامبرانش وعده پیروزی آشکار داده است.
9:11 و سخن او:
9:13 «من فرزند عبدالمطلب هستم»
9:15 و خود را به جدش نسبت داد نه به پدرش عبدالله،
9:19 گویی به‌سبب شهرت عبدالمطلب میان مردم،
9:23 به‌سبب آوازه‌ای که یافته بود و عمر درازی که داشت،
9:27 برخلاف پدرش عبدالله،
9:29 زیرا او جوان درگذشت.
9:31 و از همین رو بسیاری از عرب او را
9:35 «ابن عبدالمطلب» می‌خواندند.
9:37 و از انس (رضی‌الله‌عنه) روایت است
9:41 که پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌وسلم)
9:44 در عمره قضا وارد مکه شد،
9:47 و ابن رواحه پیش روی او راه می‌رفت و می‌گفت:
9:51 «ای فرزندان کافران، از راه او کنار روید،
9:54 امروز شما را بر [پذیرش] وحی او می‌کوبیم،
9:57 کوبیدنی که سر را از جایگاهش جدا کند،
10:00 و دوست را از دوستش غافل سازد.»
10:03 پس عمر به او گفت:
10:06 «ای پسر رواحه،
10:08 در برابر رسول الله (صلی‌الله‌علیه‌وسلم)،
10:11 و در حرم الله،
10:13 شعر می‌سرایی؟»
10:15 پس پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌وسلم) فرمود:
10:18 «او را رها کن ای عمر،
10:20 که آن [شعر] بر آنان تیزتر است از تیرانداختن.»
10:24 پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌وسلم) وارد
10:28 مکه در عمره قضا شد،
10:30 و آن عمره‌ای است که بر آن اتفاق است
10:33 در بندهای صلح حدیبیه.
10:35 و شاعر پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌وسلم)
10:39 صحابی بزرگوار عبدالله بن رواحه بود،
10:42 (رضی‌الله‌عنه)،
10:43 که پیش روی او راه می‌رفت و می‌گفت:
10:46 «ای فرزندان کافران، از راه او کنار روید،»
10:49 یعنی ای کافران، کنار روید
10:52 از راه پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌وسلم)،
10:55 و سخن او
10:57 امروز شما را بر سر نزولش (قرآن) می‌زنیم،
11:00 یعنی امروز با شما بر سر حکم نزولش می‌جنگیم،
11:04 زدنی که سر را از جای آرامگاهش جدا کند.
11:07 «الهام» جمع «هامة» است،
11:09 و آن فرق سر، یعنی بالای سر است،
11:12 و «مقیل» همان جایگاه است.
11:15 معنا این است: امروز شما را زدنی می‌زنیم
11:18 که سر را از جای و مکانش جدا کند.
11:21 و سخن او (شاعر) این است:
11:23 «و دوست، دوستش را از یاد می‌برد»
11:25 یعنی آن ضربت، دوست را از دوستش غافل می‌کند و فراموش می‌سازد.
11:29 عمر رضی‌الله‌عنه بر ابن رواحه اعتراض کرد
11:33 و گفت: در برابر رسول الله
11:36 و در حرم الله شعر می‌گویی؟
11:39 گویی بزرگ شمردن گفتن شعر را
11:41 در این موقعیت (بسیار ناپسند دانست).
11:43 پس پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وسلم به او فرمود:
11:46 ای عمر، او را رها کن.
11:49 به‌راستی شعر او در آنان، شتابان‌تر از تیرهای پرتاب‌شده (تأثیرگذار) است.
11:52 یعنی بگذار در شعرش ادامه دهد،
11:55 زیرا او در آنان تأثیری می‌گذارد
11:58 که از تأثیر تیر سریع‌تر است.
12:00 و از این حدیث استفاده می‌شود
12:03 که شعر سلاحی نیرومند است
12:05 هرگاه به‌خوبی به کار گرفته شود،
12:07 و این از جهاد با زبان است.
12:10 و پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وسلم فرموده است:
12:13 «با مال‌ها و دست‌ها و زبان‌های خود با مشرکان جهاد کنید.»
12:16 (و با دست‌ها و زبان‌های خود.)
12:19 و از جابر بن سمره رضی‌الله‌عنه روایت است که گفت:
12:25 با پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وسلم همنشین شدم
12:28 بیش از صد بار،
12:31 و یارانش شعر را برای یکدیگر می‌خواندند
12:34 و از امور جاهلیت سخن می‌گفتند،
12:38 و او خاموش بود،
12:40 و گاه با آنان لبخند می‌زد.
12:44 در این حدیث،
12:46 جابر بن سمره رضی‌الله‌عنه یادآور می‌شود
12:49 که با پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وسلم همنشین شده
12:52 بیش از صد بار.
12:55 مقصود او از ذکر این شمار بسیار از دفعات
12:59 همنشینی با رسول الله صلی‌الله‌علیه‌وسلم
13:03 این است که آنچه را بعداً بیان می‌کند برای شنونده تأکید کند.
13:08 و سخن او:
13:09 «و یارانش شعر را برای یکدیگر می‌خواندند»
13:12 یعنی در حضور پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وسلم،
13:15 برخی از آنان برای دیگران بخشی از شعری را که حفظ دارند یادآوری می‌کردند،
13:20 و درباره امور جاهلیت سخن می‌گفتند،
13:24 یا به‌صورت نکوهش یا از راه حکایت،
13:28 به‌سبب فایده‌ای که در آن بود و غیر آن.
13:31 و رسول الله صلی‌الله‌علیه‌وسلم
13:34 با ایشان می‌نشست و خاموش بود،
13:37 و گاه لبخند می‌زد.
13:39 و خاموشی و لبخند پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وسلم
13:43 دلالت بر تأیید کار ایشان دارد،
13:46 زیرا او بر باطل خاموش نمی‌ماند.
13:49 و از عمر بن شَرید از پدرش روایت است که گفت:
13:54 پشت سر پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وسلم سوار بودم،
13:58 و صد بیت (قصیده) از سروده‌های امیه بن ابی‌الصلت ثقفی را برای او خواندم.
14:04 هر بار که بیتی برایش می‌خواندم،
14:06 پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وسلم به من می‌فرمود:
14:09 «بیشتر بخوان»، تا آنکه صد بیت برایش خواندم.
14:15 آنگاه پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وسلم فرمود:
14:18 «نزدیک بود که او مسلمان شود.»
14:21 در این حدیث، شرید بن سوید ثقفی رضی‌الله‌عنه یادآور می‌شود
14:28 که پشت سر پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وسلم بر مرکبش سوار بود،
14:33 و این از فروتنی ایشان صلی‌الله‌علیه‌وسلم است،
14:37 زیرا بسیار اتفاق می‌افتاد که برخی از یارانش را بر مرکب خود پشت سر خود سوار می‌کرد.
14:42 و ابوزکریا یحیی بن مَندَه
14:46 نام کسانی را گردآورد که پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وسلم آنان را پشت سر خود سوار کرده بود،
14:50 و شمارشان به حدود چهل نفر رسید.
14:54 (شرید) می‌گوید: «صد قصیده برایش خواندم»،
14:57 یعنی از شعر،
14:59 از سروده‌های امیه بن ابی‌الصلت ثقفی،
15:02 و او شاعری جاهلی بود.
15:04 و از شعر او آنچه بود در تمجید خداوند متعال
15:08 و ستایش آن سبحانه
15:10 و یادکرد رستاخیز و مانند آن.
15:13 شرید می‌گوید:
15:15 هر بار که بیتی برایش می‌خواندم،
15:17 پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وسلم به من می‌فرمود:
15:21 «هی»، یعنی بیفزا،
15:23 تا آنکه صد بیت برایش خواندم،
15:25 و این شمار اندک نیست.
15:28 پس پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وسلم فرمود:
15:31 «نزدیک بود که اسلام بیاورد.»
15:33 زیرا دعوت پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وسلم به او رسیده بود
15:37 و نزدیک بود که اسلام بیاورد،
15:39 اما بر کفر مرد.
15:42 کار از آنِ الله است، پیش و پس.
15:46 و از عایشه رضی‌الله‌عنها روایت است که گفت:
15:51 رسول الله صلی‌الله‌علیه‌وسلم
15:54 برای حسان بن ثابت در مسجد منبری می‌نهاد،
15:58 که بر آن می‌ایستاد،
16:00 و از رسول الله صلی‌الله‌علیه‌وسلم دفاع و فخر می‌کرد،
16:04 یا گفت:
16:06 از رسول الله صلی‌الله‌علیه‌وسلم دفاع (با شعر) می‌کرد،
16:10 و (پیامبر) می‌فرمود:
16:12 «به‌راستی الله تعالی حسان را با روح القدس یاری می‌دهد
16:16 تا زمانی که از رسول الله صلی‌الله‌علیه‌وسلم دفاع یا فخر می‌کند.»
16:22 در این حدیث
16:26 که پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌وسلم)
16:28 دستور داد برای حسان بن ثابت (رضی‌الله‌عنه) در مسجد منبری بگذارند
16:31 (رضی‌الله‌عنه) در مسجد
16:33 تا بر آن بایستد و شعر بخواند
16:36 و حسان (رضی‌الله‌عنه)
16:39 شاعر پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌وسلم) بود
16:42 از سرآمدان شاعران
16:44 پس در مسجد بر آن منبر می‌ایستاد
16:48 از رسول الله (صلی‌الله‌علیه‌وسلم) فخر می‌کرد
16:52 یا از او دفاع می‌کرد
16:54 و این تردید از راوی است
16:57 و معنای «یفاخر»
16:59 یعنی یاد می‌کرد از مفاخر پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌وسلم)
17:03 و فضایل و جایگاه والای او
17:06 و «منافحه»
17:08 یعنی مدافعه
17:10 و دفاع از رسول کریم (صلی‌الله‌علیه‌وسلم)
17:14 و این از جهاد با زبان است
17:17 و گفته‌اش
17:19 و پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌وسلم) فرمود
17:22 همانا الله حسان را با روح القدس تأیید می‌کند
17:25 تا وقتی که از رسول الله (صلی‌الله‌علیه‌وسلم) دفاع یا فخر کند
17:30 یعنی الله حسان را با روح القدس تأیید می‌کند
17:34 تا زمانی که به یاری دین الله مشغول است
17:37 و تقویت رسول الله (صلی‌الله‌علیه‌وسلم)
17:41 و پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌وسلم) به حسان بن ثابت فرمود
17:45 به حسان بن ثابت
17:47 مشرکان را هجو کن
17:49 زیرا روح القدس با توست
17:51 و در لفظی دیگر آمده است
17:54 و جبریل با توست
17:56 پس روشن شد که مقصود از روح القدس جبریل (علیه‌السلام) است
18:01 و جبریل (علیه‌السلام) بود
18:04 که حسان (رضی‌الله‌عنه) را در شعرش تأیید می‌کرد
18:07 در یاری دین الله تعالی
18:10 و دفاع از رسول الله (صلی‌الله‌علیه‌وسلم)
18:14 ادامه حدیث، ان‌شاءالله
18:19 و الله داناتر است
18:21 و درود و سلام الله بر پیامبر ما محمد (صلی‌الله‌علیه‌وسلم)
18:24 و بر آل و اصحاب او همگی