از مجموعهٔ صحیح البخاری · درس 83 از 113

خلاصه صحیح البخاری | قسمت (83) | کتاب مساقات - 2

◉ 63 بازدید ⏱ 29:30 صدای ترجمه‌شده — فارسی
0:000:00

متن کامل

ترجمهٔ ماشینی — ممکن است خطا داشته باشد
0:00 بسم الله الرحمن الرحیم
0:03 مرکز افاده
0:06 برای پژوهش‌ها و تحقیقات انسانی
0:09 تقدیم می‌کند
0:11 مختصر صحیح بخاری
0:16 باب گناه کسی که ابن‌السبیل را از آب منع کند
0:21 از ابوهریره رضی‌الله‌عنه روایت است که گفت:
0:26 رسول الله (صلی‌الله‌علیه‌وسلم) فرمود:
0:29 سه کس‌اند که الله روز قیامت به آنان نمی‌نگرد
0:34 در روایتی (آمده است):
0:35 با آنان سخن نمی‌گوید
0:37 و پاکشان نمی‌کند
0:39 و برای آنان عذابی دردناک است
0:42 مردی که در راه، آب اضافی داشت
0:46 پس آن را از ابن‌السبیل منع کرد
0:49 در روایتی (آمده است):
0:50 پس الله می‌فرماید:
0:52 امروز فضل خود را از تو باز می‌دارم
0:54 همان‌گونه که تو فضل آبی را که دستانت در آن کار نکرده بود منع کردی
0:58 و مردی که با امامی بیعت کرد و جز برای دنیا با او بیعت نکرد
1:03 اگر از آن دنیا به او می‌داد راضی می‌شد
1:05 و اگر به او نمی‌داد ناخرسند می‌شد
1:08 در روایتی (آمده است):
1:10 اگر آنچه را می‌خواهد به او بدهد به بیعتش وفا می‌کند
1:13 و اگر ندهد وفا نمی‌کند
1:15 و مردی که کالای خود را پس از عصر عرضه کرد
1:19 پس گفت:
1:20 به الله سوگند، که جز او معبودی نیست
1:22 به‌راستی که من این‌قدر و آن‌قدر برای آن داده‌ام
1:26 پس مردی او را تصدیق کرد
1:28 در روایتی (آمده است):
1:30 و مردی که پس از عصر به سوگند دروغین سوگند خورد
1:34 تا به وسیله آن مال مرد مسلمانی را بگیرد
1:38 سپس این آیه را تلاوت کرد:
1:40 همانا کسانی که عهد الله و سوگندهای خود را به بهای ناچیزی می‌فروشند،
1:48 شرح حدیث
1:51 و پاکشان نمی‌کند
1:53 یعنی آنان را ستایش نمی‌کند
1:55 و گفته شده: آنان را از گناهان پاک نمی‌کند
1:58 فضل
1:59 یعنی زیادی
2:01 بیعت با امامی
2:03 یعنی امام اعظم
2:05 برای دنیا
2:06 یعنی به سبب چیزی از متاع دنیا که به او می‌رسد
2:11 و وفا نمی‌کند
2:12 یعنی به بیعت و عهد
2:15 کالای خود را عرضه کرد
2:16 مراد
2:17 کالای خود را برای فروش عرضه کرد
2:20 پس مردی او را تصدیق کرد
2:22 یعنی خریدار
2:24 پس آن را به همان بهایی که او سوگند خورده بود به آن داده است خریداری کرد
2:28 به اعتماد سوگند او
2:31 از فواید حدیث
2:35 از حدیث استفاده می‌شود
2:37 که صاحب آب در هنگام نیاز به آن سزاوارتر است
2:41 و در آن ثبوت دیدار الله عزوجل در آخرت است
2:45 و در آن وجوب وفای به عهدها است
2:48 و در آن تحریم دروغ و تقلب در معامله است
2:52 و در آن وجوب وفای به بیعت امام و اطاعت از او است
2:59 باب بستن رودخانه‌ها
3:01 از عبدالله بن زبیر رضی‌الله‌عنهما
3:05 که مردی از انصار با زبیر خصومت کرد
3:08 نزد پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌وسلم)
3:11 درباره آبراههای حره که با آن نخلستان‌ها را آبیاری می‌کردند
3:15 پس انصار گفت:
3:17 آب را رها کن تا جریان یابد
3:19 او (زبیر) از آن خودداری کرد
3:21 پس نزد پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌وسلم) به مخاصمه برخاستند
3:25 پس رسول الله (صلی‌الله‌علیه‌وسلم) فرمود
3:28 به زبیر
3:30 ای زبیر، آبیاری کن
3:32 سپس آب را به سوی همسایه‌ات روانه کن
3:35 پس آن انصاری خشمگین شد و گفت:
3:38 آیا او پسرعموی تو است؟
3:40 پس چهره رسول الله (صلی‌الله‌علیه‌وسلم) دگرگون شد
3:45 سپس فرمود:
3:46 ای زبیر، آبیاری کن
3:48 سپس آب را نگه‌دار تا به دیوارها برسد
3:52 در روایتی (آمده است):
3:53 و حق او را کامل داد
3:56 پس زبیر گفت:
3:58 به الله سوگند که من گمان می‌کنم این آیه درباره همین مورد نازل شده است:
4:03 پس نه، به پروردگارت سوگند که ایمان نمی‌آورند،
4:05 تا تو را در آنچه میانشان به اختلاف انجامیده داوری قرار ندهند،
4:10 شرح حدیث
4:13 سکر
4:14 یعنی بستن و بازداشتن آب
4:17 در آبراههای حره
4:19 یعنی در مسیل آبی که در حره واقع است
4:22 آب را رها کن
4:24 یعنی آن را روان ساز و جاری کن
4:26 او خودداری کرد
4:28 یعنی زبیر از روان کردن آب بر آن کسی که با او خصومت کرد امتناع ورزید
4:33 پسرعموی تو
4:35 مادر زبیر
4:36 او صفیه دختر عبدالمطلب رضی‌الله‌عنها است
4:40 و او عمه پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌وسلم) است
4:44 پس چهره رسول الله (صلی‌الله‌علیه‌وسلم) دگرگون شد
4:48 تغییر کرد به خشم
4:51 حبس کن
4:52 یعنی جلوگیری کن
4:53 دیوارها
4:55 یعنی آن موانعی که آب را نگه می‌دارد
4:58 تا گمان کنم
4:59 یعنی گمان ببرم
5:00 و مقصود در اینجا
5:02 اعتقاد جازم و قطعی است
5:04 پس نه، به پروردگارت سوگند که ایمان نمی‌آورند،
5:06 تا تو را در آنچه میانشان به اختلاف انجامیده داوری قرار ندهند،
5:10 یعنی در هر چیزی که در آن اختلافی پیش آید
5:14 استوعب کن
5:15 یعنی کامل و فراگیر ادا کرد
5:18 از فواید حدیث
5:22 از این حدیث استفاده می‌شود
5:24 مباح بودن آبِ آن چاه‌ها که با کار و تلاش به دست نیامده
5:28 و هر که زودتر به آن برسد، به آن سزاوارتر است
5:31 و در آن است مشروعیت سرزنش کسی که بر امام و حاکم جفا کند و مجازات او
5:37 و در آن است که هدف از فرستادن پیامبران آن است که اطاعت‌شده باشند
5:42 مردم در همه آنچه به آن امر و از آن نهی شده‌اند، از ایشان پیروی کنند
5:49 باب فضیلت آب‌دادن (به تشنگان)
5:52 از عبدالله بن عمر رضی‌الله‌عنهما
5:55 که رسول الله صلی‌الله‌علیه‌وسلم فرمود
6:00 زنی به خاطر گربه‌ای که او را زندانی کرده بود عذاب شد تا مرد
6:05 پس در آتش داخل شد
6:07 نه به او خوراک داد و نه آب، هنگامی که او را حبس کرده بود
6:11 و نه او را رها کرد تا از حشرات زمین بخورد
6:16 حاشیه‌ای بر حدیث
6:20 خشاش الارض یعنی حشرات
6:24 از فواید حدیث
6:27 از این حدیث استفاده می‌شود که آتش مخلوق و موجود است
6:32 و در آن است راهنمایی به مدارا با حیوان و حرام بودن آزار دادن آن
6:39 باب کسی که معتقد است صاحب حوض و مشک آب به آب خود سزاوارتر است
6:45 از ابوهریره رضی‌الله‌عنه
6:48 از پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وسلم که فرمود
6:52 سوگند به آنکه جانم در دست اوست
6:54 از حوضم مردانی را دور خواهم کرد، همان‌گونه که شتر غریب از حوض دور رانده می‌شود
7:01 حاشیه‌ای بر حدیث
7:05 لأذودا یعنی دور خواهم راند، همان‌گونه که شتر غریب رانده می‌شود
7:11 یعنی همان‌گونه که ماده‌شتر غریب از حوض، از شتران دور رانده می‌شود
7:15 هنگامی که بخواهد با شترانش آب بنوشد
7:18 از فواید حدیث
7:22 از حدیث استفاده شده
7:24 اثبات حوض
7:26 و در حدیث اشاره‌ای است به فضیلت اخلاص و چنگ زدن به سنت
7:33 از ابن عباس روایت است که گفت
7:36 نخستین بار که زنان کمربند (منطق) بستند
7:38 از سوی مادر اسماعیل بود
7:41 او کمربندی بست تا ردپای خود را بر سارّه پنهان کند
7:46 سپس ابراهیم او و فرزندش اسماعیل را آورد، در حالی که او به اسماعیل شیر می‌داد
7:51 تا آن‌که ایشان را نزد خانه (کعبه) نهاد
7:53 نزد درختی بزرگ بالای زمزم، در بالای مسجد
7:57 و در آن روز در مکه کسی نبود
8:00 و در آنجا آبی نبود
8:02 پس آن دو را همان‌جا نهاد
8:04 و نزد ایشان کیسه‌ای نهاد که در آن خرما بود
8:08 و مشکی که در آن آب بود
8:10 سپس ابراهیم بازگشت و روانه شد
8:14 مادر اسماعیل او را دنبال کرد و گفت
8:17 ای ابراهیم
8:19 کجا می‌روی و ما را در این دره رها می‌کنی
8:23 که در آن نه انسانی است و نه چیزی
8:26 این سخن را بارها به او گفت
8:29 و او به سوی او نگاه نمی‌کرد
8:32 پس به او گفت
8:34 آیا خدا تو را به این کار امر کرده است؟
8:37 گفت: آری
8:39 گفت
8:40 پس ما را ضایع نخواهد کرد
8:42 سپس بازگشت
8:44 پس ابراهیم روانه شد
8:46 تا آن‌گاه که به گردنه رسید
8:49 جایی که ایشان او را نمی‌دیدند
8:51 و رو به خانه (کعبه) کرد
8:53 آنگاه با این کلمات دعا کرد
8:56 و دست‌هایش را بلند کرد و گفت
8:59 پروردگارا، من از فرزندانم را ساکن کردم
9:03 در دره‌ای که کشت‌زار ندارد،
9:05 نزد خانه محترم تو
9:07 تا آن‌جا که رسید: شکرگزارند
9:10 و مادر اسماعیل به اسماعیل شیر می‌داد
9:14 و از آن آب می‌نوشید
9:16 تا آن‌گاه که آنچه در مشک بود تمام شد
9:19 او تشنه شد و فرزندش نیز تشنه شد
9:21 و به او نگاه می‌کرد که به خود می‌پیچد
9:24 یا گفت: به خود می‌تپد
9:27 پس از سر ناتوانی تماشای او، رفت
9:31 کوه صفا را نزدیک‌ترین کوه به زمین یافت که به آن پیوسته است
9:35 پس بر آن ایستاد
9:37 سپس رو به دره کرد و نگاه می‌کرد
9:39 آیا کسی را می‌بینی؟
9:41 پس کسی را ندید
9:43 از صفا پایین آمد
9:45 تا آن‌گاه که به دره رسید
9:47 دامن لباسش را بالا زد
9:49 سپس مانند انسانی که به سختی افتاده تلاش کرد
9:52 تا آن‌که از دره گذشت
9:55 سپس به مروه آمد
9:57 و بر آن ایستاد
9:59 و نگاه کردم، ببینم آیا کسی را می‌بینم.
10:01 پس کسی را ندید.
10:03 این کار را هفت بار انجام داد.
10:06 ابن عباس گفت:
10:08 پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌وسلم) فرمود:
10:12 این است سعی مردم میان آن دو (صفا و مروه).
10:16 پس چون بر مروه مشرف شد،
10:18 صدایی شنید.
10:20 پس گفت: «خاموش باش!»
10:22 خودش را (به آن صدا) مشغول کرد (یا: خود را به شنیدن آن وادار کرد).
10:24 سپس دقت کرد (گوش فرا داد)،
10:26 باز هم شنید.
10:28 پس گفت: «به‌راستی شنواندی،
10:30 اگر نزد تو یاوری (فریادرسی) هست…»
10:32 ناگاه دید که فرشته‌ای
10:34 نزد جای زمزم است.
10:36 پس با پاشنهٔ پا (یا: پاشنه‌اش) زمین را کاوید،
10:38 یا گفت: با بال خود (زمین را کاوید)،
10:40 تا آب ظاهر شد.
10:42 پس شروع کرد به حوض ساختن (گرد آن را حلقه کردن)،
10:44 و با دستش چنین می‌کرد،
10:47 و از آب در مشکش پر می‌کرد،
10:50 و آب پس از آنکه برداشته می‌شد، می‌جوشید.
10:53 ابن عباس گفت:
10:55 پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌وسلم) فرمود:
10:58 الله رحمت کند مادر اسماعیل را!
11:01 اگر زمزم را رها می‌کرد،
11:03 یا گفت:
11:05 اگر از آب برنمی‌داشت،
11:07 زمزم چشمه‌ای جاری (آب‌گیر و روان) می‌شد.
11:10 در روایتی (آمده است):
11:13 اگر آن را رها می‌کرد، آب آشکار (روان) می‌بود.
11:16 (راوی) گفت:
11:18 پس او نوشید و فرزندش را شیر داد.
11:21 پس فرشته به او گفت:
11:23 «از تباه شدن (بی‌کسی و هلاکت) مترس،
11:25 چرا که اینجا خانهٔ الله است،
11:27 این کودک و پدرش آن را بنا می‌کنند،
11:30 و الله اهل خود را ضایع نمی‌گذارد.»
11:33 و آن خانه (کعبه) بلندتر از زمین بود، همچون تپه‌ای بلند.
11:37 سیل‌ها به آن می‌رسیدند
11:39 و از راست و چپ آن می‌گذشتند.
11:42 و چنین بود،
11:44 تا اینکه گروهی از قبیلهٔ جرهم بر آنان گذشتند،
11:47 یا خانواده‌ای از جرهم،
11:50 که از راه کَدا (کَداء) می‌آمدند،
11:53 پس در پایین مکه فرود آمدند.
11:56 ناگاه پرنده‌ای را دیدند که دور می‌زد (و چرخ می‌زد)،
11:58 پس گفتند:
12:00 «این پرنده حتماً گرد آب می‌چرخد!
12:03 ما این دره را (تا به حال) همواره می‌شناختیم و در آن آبی نبود.»
12:07 پس یک یا دو نفر را فرستادند،
12:10 ناگاه آب را یافتند،
12:12 پس بازگشتند
12:14 و آنان را از وجود آب خبر دادند.
12:16 پس (همه) رو آوردند.
12:18 (راوی) گفت:
12:19 و مادر اسماعیل نزد آب بود.
12:21 پس گفتند:
12:23 «آیا به ما اجازه می‌دهی که نزد تو فرود آییم؟»
12:26 گفت: «آری،
12:28 امّا در آب حقّی برای شما نیست.»
12:31 گفتند: «آری (پذیرفتیم).»
12:33 ابن عباس گفت:
12:35 پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌وسلم) فرمود:
12:38 پس این موضوع مادر اسماعیل را خوشحال کرد،
12:41 زیرا او انس (همنشینی با انسان‌ها) را دوست می‌داشت.
12:43 پس فرود آمدند و به خانواده‌های خود (پیام) فرستادند
12:47 و با آنان (به آنجا) فرود آمدند.
12:49 تا آنکه در آنجا خانواده‌هایی از ایشان سکونت یافتند،
12:53 و کودک بزرگ شد،
12:54 و عربی را از آنان آموخت،
12:57 و (جوانان) او را پسندیدند و شگفت‌زده شدند از اینکه بزرگ شد.
13:00 و چون به بلوغ رسید،
13:02 او را با زنی از آنان ازدواج دادند.
13:04 و مادر اسماعیل درگذشت.
13:07 پس ابراهیم پس از ازدواج اسماعیل آمد تا از ترکهٔ (خانوادهٔ) او سرکشی کند،
13:13 و اسماعیل را نیافت.
13:15 پس از همسرش دربارهٔ او پرسید.
13:17 او گفت:
13:19 «برای ما (روزی) می‌جوید (رفته است).»
13:21 سپس از زندگی و وضعیت آنان پرسید.
13:24 او گفت:
13:26 «ما بشری (گرفتاری‌هایی) داریم،
13:28 در تنگی و سختی هستیم.»
13:30 پس نزد او شکایت کرد.
13:32 (ابراهیم) گفت:
13:33 «چون شوهرت آمد،
13:35 سلام مرا به او برسان
13:37 و به او بگو:
13:38 آستانهٔ (در) خانه‌اش را تغییر دهد.»
13:41 پس چون اسماعیل آمد،
13:44 گویا چیزی (از بوی یا حالتی) احساس کرد،
13:47 پس گفت:
13:48 «آیا کسی از جانب (کسی) نزد شما آمده است؟»
13:50 گفت: «آری،
13:52 پیری به چنین و چنان (وصف) نزد ما آمد،
13:55 و از تو پرسید،
13:57 و من به او خبر دادم،
13:58 و از زندگی ما پرسید، (و من پاسخ دادم)…»
14:01 به او خبر دادم که ما در سختی و تنگنا هستیم.
14:04 گفت:
14:05 آیا به تو چیزی سفارش کرده است؟
14:07 گفت: بله.
14:09 به من فرمان داد که سلام او را به تو برسانم،
14:12 و می‌گوید:
14:13 «بی‌آنکه سرزنشی بر تو باشد، آستانه‌ات را استوار نگه دار.»
14:16 گفت:
14:17 آن پدرم است،
14:19 و به من فرمان داده که از تو جدا شوم،
14:22 پس نزد خانواده‌ات بازگرد.
14:24 و او را طلاق داد
14:26 و از آنان زنی دیگر گرفت.
14:28 پس ابراهیم مدتی از ایشان دور ماند،
14:30 تا آنجا که خدا خواست.
14:32 سپس بعد از آن نزدشان آمد،
14:34 اما او را نیافت.
14:35 پس بر همسرش وارد شد
14:37 و از او دربارهٔ او پرسید،
14:38 گفت:
14:40 او برای ما (روزی) جستجو کرده بیرون رفته است.
14:42 گفت:
14:43 حال شما چگونه است؟
14:45 و از زندگی و وضع ایشان پرسید.
14:48 گفت:
14:50 ما خوب هستیم و در گشایش،
14:52 و خدا را ستایش کرد.
14:54 گفت:
14:55 خوراکتان چیست؟
14:57 گفت:
14:58 گوشت.
14:59 گفت:
15:00 گفت:
15:01 نوشیدنی‌تان چیست؟
15:03 گفت:
15:04 آب.
15:05 گفت:
15:06 خدایا، به ایشان در گوشت و آب برکت ده.
15:08 (پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌وسلم) فرمود:)
15:10 گفت:
15:11 پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌وسلم) فرمود:
15:13 و در آن روز برای ایشان دانه‌ای (غله‌ای) نبود،
15:16 و اگر برای ایشان بود،
15:18 ابراهیم در حق آن دعا می‌کرد.
15:20 در روایتی آمده است:
15:22 برکتی به دعای ابراهیم (علیه‌السلام) [حاصل شد].
15:24 (صلی‌الله‌علیه‌وسلم)
15:27 گفت:
15:29 آن دو [یعنی گوشت و آب] جز در مکه، بر هیچ‌کس غیر از آن دو جایز نیست، مگر آنکه با آن سازگار نیاید.
15:35 گفت:
15:36 هرگاه همسرت آمد، سلام مرا به او برسان
15:40 و به او بگو که آستانه‌اش را استوار نگه دارد.
15:43 پس چون اسماعیل آمد،
15:46 گفت:
15:47 آیا کسی از جانب شما آمد؟
15:49 گفت: بله.
15:51 پیری خوش‌سیما نزد ما آمد
15:54 و او را ستایش کرد.
15:55 از تو پرسید، و من او را خبر دادم.
15:58 از زندگی ما پرسید،
16:00 و من او را خبر دادم که ما خوب هستیم.
16:03 گفت:
16:04 آیا به تو چیزی سفارش کرد؟
16:06 گفت: بله.
16:08 او به تو سلام می‌رساند
16:10 و به تو امر می‌کند که آستانه‌ات را استوار نگه داری.
16:14 گفت:
16:15 آن پدرم است،
16:17 و تو آستانه هستی،
16:19 او به من فرمان داد که تو را نگه دارم.
16:21 سپس مدتی از ایشان دور ماند، تا آنجا که خدا خواست.
16:24 سپس پس از آن آمد،
16:27 در حالی که اسماعیل زیر درخت بزرگی نزدیک زمزم، تیرهای خود را می‌تراشید.
16:33 چون او را دید،
16:35 به سوی او برخاست،
16:36 و همان‌گونه کردند که پدر با فرزند و فرزند با پدر می‌کند.
16:40 (چنانکه فرزند با پدر)
16:42 سپس گفت:
16:44 ای اسماعیل،
16:45 خدا مرا به کاری فرمان داده است.
16:48 گفت:
16:49 پس آنچه پروردگارت به تو فرمان داده، انجام ده.
16:52 گفت:
16:53 و آیا مرا یاری می‌کنی؟
16:55 گفت:
16:56 و تو را یاری خواهم کرد.
16:58 گفت:
16:59 خدا به من فرمان داده که اینجا خانه‌ای برایش بنا کنم،
17:03 و به تپه‌ای بلند که بر اطرافش برتری داشت اشاره کرد.
17:08 گفت:
17:09 در آن هنگام پایه‌های خانه را بالا بردند.
17:13 پس اسماعیل سنگ‌ها می‌آورد
17:16 و ابراهیم بنا می‌کرد،
17:18 تا آنگاه که بنا بالا آمد،
17:21 این سنگ را آورد و برای او نهاد،
17:24 و او (ابراهیم) بنا می‌کرد،
17:26 و اسماعیل سنگ‌ها را به او می‌داد،
17:29 و هر دو می‌گفتند:
17:31 پروردگارا، از ما بپذیر؛ همانا تو شنوای داناهستی،
17:37 گفت:
17:38 و او همچنان (ابراهیم) می‌ساخت تا آن‌که دور خانه می‌چرخید
17:42 و آن دو (ابراهیم و اسماعیل) می‌گفتند:
17:44 پروردگارا، از ما بپذیر؛ همانا تو شنوای داناهستی،
17:50 شرح حدیث
17:54 منطق همان کمربندی است که میان را با آن می‌بندند
17:59 از کدام جهت (یعنی «من قبل» به معنای «از کدام سو»)
18:02 تا اثر آن را محو کند
18:04 یعنی تا اثر آن را پنهان کند
18:06 نزد خانه
18:08 یعنی نزد جای خانه
18:10 «دوحه» یعنی درخت بزرگ
18:13 «جراب» یعنی ظرفی از پوست که توشه در آن می‌گذارند
18:19 «سقاء»
18:20 یعنی مشک آب کوچک
18:22 «قفا»
18:23 «قفا»
18:24 یعنی بازگشت
18:26 «ثنیه»
18:27 یعنی راه در کوه
18:29 همانا من از فرزندانم را در دره‌ای که کشت‌زار ندارد ساکن گردانیدم،
18:35 زیرا سرزمین مکه برای کشاورزی مناسب نیست
18:38 نزد خانهٔ حرامت
18:41 خانه را به «محرّم» توصیف کرده است
18:43 زیرا الله تعالی تعرّض به آن و سبک شمردن آن را حرام کرده است
18:48 آب مشک تمام شد
18:50 یعنی آب از مشک تمام شد
18:53 «یتلوّی»
18:54 یعنی به خود می‌پیچد
18:56 و از پشت به شکم می‌غلتد
18:58 و به راست و چپ (می‌غلتد)
19:00 و «لَوی»
19:01 یعنی درد شکم
19:03 «یتلبّط»
19:04 یعنی خود را بر زمین می‌کوبد و می‌زند، مانند کسی که به صرع دچار شده است
19:09 پس (هاجر) برخاست
19:10 یعنی ایستاد
19:12 پس فرود آمد
19:13 یعنی پایین رفت
19:14 «بلغت»
19:15 یعنی رسید
19:17 «طرف درعها»
19:19 یعنی کناره‌ی جامه‌ی بلند و فراخش
19:21 تلاش انسان خسته
19:23 یعنی کسی که به او سختی رسیده است
19:26 و آن کاری است که در آن دشواری باشد
19:29 از دره گذشت
19:31 یعنی عبور کرد
19:32 بر مروه بالا رفت
19:34 یعنی روی آورد و بر آن بالا رفت
19:37 «صه»
19:38 یعنی خاموش باش
19:40 «تسمّعت»
19:41 یعنی برای شنیدن خود را به زحمت انداخت و در آن کوشید
19:45 «اگر نزد تو فریادرسی هست»
19:47 مقصود این است: مرا یاری کن
19:49 «به فرشته»
19:51 او جبرئیل علیه السلام است
19:53 پس با پاشنه‌اش زمین را کاوید
19:55 یعنی با نوک پایش زمین را کند
19:57 آب ظاهر شد
19:59 یعنی جوشید و فراوان گشت
20:01 پس (هاجر) آن را حوض‌مانند کرد
20:03 یعنی آن را چون حوض ساخت
20:05 تا آب هدر نرود
20:07 و آب در حال جوشیدن است
20:09 یعنی بیشتر ظاهر و جاری می‌شود
20:11 «اگر زمزم را رها می‌کرد»
20:14 و آن را حوض‌مانند نمی‌ساخت
20:16 «ضیعه»
20:17 یعنی هلاکت
20:19 خانهٔ الله
20:21 اشاره به بنای کعبه است
20:24 «مانند تپه»
20:25 «رابیه»
20:26 یعنی جای بلند
20:28 پس (آب) از راست و چپ او می‌گذرد
20:31 یعنی به آن (کودک) نمی‌رسد
20:33 «رفقه»
20:34 یعنی گروه
20:36 جرهم
20:37 قبیله‌ای یمنی است
20:39 «مقبلین»
20:41 یعنی روی‌آورنده به سوی ما
20:43 «کداء»
20:44 «کداء»
20:45 مکانی در بالای مکه
20:48 «پرنده‌ای که بر آب می‌چرخد»
20:50 یعنی بر گرد آب رفت‌وآمد می‌کند و پیرامون آن پرواز می‌کند
20:53 پس «جریاً» را فرستاد
20:55 یعنی فرستاده‌ای
20:57 و بدین سبب چنین نامیده شد
20:59 زیرا به‌سان فرستنده یا وکیل خود عمل می‌کند
21:02 یا از آن رو که در کارهایش شتابان می‌رود
21:06 پس آن را یافت
21:08 یعنی پیدا کرد
21:09 و کودک بزرگ شد
21:11 یعنی اسماعیل علیه السلام
21:13 و (جرهمیان) را به خود جلب کرد
21:15 یعنی ایشان را خواستار و شیفته‌ی خود ساخت
21:17 و نزد آنان ارجمند شد
21:19 درک کرد
21:20 یعنی احتلام شد
21:22 و منظور این است
21:23 به حد مردان و سن ازدواج رسید
21:26 نظر می‌کند
21:28 یعنی احوال و وضعیت کسانی را که ترک کرده بود بررسی و زیر نظر می‌گیرد
21:32 او را رها کرد
21:33 یعنی کسانی را که ترک کرده بود
21:35 هاجر و اسماعیل علیهما السلام
21:38 برای ما می‌جوید
21:40 یعنی برای ما روزی طلب می‌کند
21:42 گفته شده است
21:43 او شکار می‌کرد
21:45 و گفته شده غیر از این است
21:47 از معیشت و وضع زندگی ایشان
21:49 یعنی معیشت ایشان چگونه است و احوالشان چه وضعی دارد
21:53 آستانه در خانه‌اش را تغییر می‌دهد
21:55 آستانهٔ در
21:57 یعنی پله‌ای که هنگام ورود و خروج بر آن پا گذاشته می‌شود
22:01 و مراد در اینجا زن است
22:04 و این کنایه از جدایی از زن است
22:07 چیزی را احساس کرد
22:09 یعنی به امری پی برد و آن را احساس کرد
22:11 در رنج و سختی
22:13 یعنی در مشقت زندگی
22:16 از تو جدا می‌شوم
22:17 یعنی تو را طلاق می‌دهم
22:19 خانوادهٔ خود را نزد خود بخواه
22:21 کنایه از طلاق است
22:23 و برخی آن را لفظی صریح در طلاق می‌دانند
22:27 پس مدتی نزد ایشان نماند
22:29 یعنی برای مدتی از ایشان غایب ماند
22:31 و خدا را ستایش کرد
22:33 مراد این است
22:35 خداوند عز وجل را به سبب نعمت‌هایش سپاس گفت
22:38 دانه
22:40 یعنی از گندم و جو و مانند آن
22:44 پس این دو [گونه غذا] جز در مکه، کسی بر آن‌ها تکیه نمی‌کند
22:47 مگر آن‌که با آن سازگار نمی‌شود
22:49 یعنی گوشت و آب [چنین‌اند]
22:51 جز در مکه، کسی بر آن‌ها اعتماد نمی‌کند
22:55 مگر آن‌که از اعتماد بر آن‌ها شکایت می‌کند
22:58 که تو را نگه دارم
23:00 یعنی پس تو را رها نمی‌کنم
23:02 سپس مدتی از ایشان غایب ماند
23:04 یعنی از ایشان دور بود
23:06 تیر می‌تراشد
23:08 نَبْل همان تیر است پیش از آن‌که پیکان و پرش بر آن نصب شود
23:13 و آن تیر عربی است
23:15 درخت بزرگ
23:16 یعنی درخت تناور
23:18 پس همان‌گونه عمل کرد که پدر با فرزند می‌کند
23:21 و فرزند با پدر
23:23 یعنی از در آغوش گرفتن و دست دادن و بوسیدن دست
23:27 و مرا یاری می‌دهی
23:29 یعنی آیا مرا کمک می‌کنی
23:31 «أکمه» همان تپه است
23:34 مراد تپه‌ای است که از اطرافش بلندتر باشد
23:38 پایه‌های خانه را بالا برد
23:41 یعنی پایهٔ کعبه را
23:43 با این سنگ
23:45 مراد از آن سنگی است که به مقام ابراهیم علیه السلام مشهور است
23:50 پس آن را برای او نهاد و بر آن ایستاد
23:53 زیرا بنا بالا رفته بود
23:55 پس لازم شد که بر چیزی بایستد تا ساخت خانه را کامل کند
23:59 و چون ساخت کعبه تمام شد
24:02 ابراهیم علیه السلام مقام را
24:05 پس آن را چسبیده به خانه قرار داد
24:08 پروردگارا، از ما بپذیر؛ همانا تو شنوای داناهستی،
24:13 همراه با این عمل
24:15 از خداوند خواستند که عمل ایشان را از ایشان بپذیرد
24:19 تا در آن سود فراوان حاصل شود
24:23 از فواید حدیث
24:27 از حدیث بهره گرفته شد
24:29 که نخستین کسی که کمربند [نطاق] بست
24:33 و در آن است که غیرت در زنان امری فطری است
24:38 و در آن است که برای هیچ‌کس روا نیست که کسی را در تباهی رها کند
24:43 زیرا ابراهیم علیه السلام
24:45 تنها خانواده‌اش را به فرمان خداوند عز وجل در وادی واگذاشت
24:47 به فرمان خداوند عز وجل
24:50 و در آن است فضیلت و فرجام توکل بر خداوند عز وجل
24:54 و در آن است که اخذ به اسباب با توکل منافات ندارد
24:59 و در آن است پذیرفته شدن دعای ابراهیم علیه السلام
25:03 و در آن است که کسی که به توانگری حواله شد، باید حواله را بپذیرد
25:07 و در آن است کمال مهربانی مادر
25:10 و در حدیث دلیلی است بر اینکه تلاش و جست‌وجو مشروع است
25:15 زیرا مادر اسماعیل برای فرزندش به جست‌وجو پرداخت
25:19 و در آن اشاره‌ای است به نکوهش ناتوانی و تنبلی
25:23 و در آن است که هاجر مادر اسماعیل
25:26 نخستین کسی بود که میان صفا و مروه سعی کرد
25:29 و در آن است فضیلت آب زمزم
25:31 و اینکه آن خوراک است
25:33 و در آن است فضیلت یقین به خداوند عز وجل
25:37 و اینکه خداوند متعال کسی را که به او پناه برد ضایع نمی‌کند
25:41 و در آن است دیدار هاجر با جبریل علیه السلام
25:45 و در آن است مژدهٔ هاجر به بازگشت ابراهیم علیه السلام به سوی ایشان
25:50 و به ساخت کعبه
25:52 و در حدیث اشاره‌ای است به عمل بر اساس قرائن
25:56 زیرا پرندگان جز بر آب چرخ نمی‌زنند
25:59 و در حدیث اشاره‌ای است به اینکه شتاب‌زدگی گاه برخی منافع را از دست می‌دهد
26:05 هر کس زودتر به آب مباحی برسد، به آن سزاوارتر است.
26:10 و در آن آمده است که هر کس زودتر به آب مباح برسد و آن را در اختیار گیرد،
26:14 از دستش خارج نمی‌شود، مگر با اجازهٔ او.
26:17 و در حدیث اشاره‌ای است به کراهت نفس از تنهایی.
26:21 و در آن وجوب مراقبت پدر از فرزندش آمده است، هرچند از او دور باشد.
26:26 و در آن آمده است که فرزند کسب و کار می‌کند، و این از بهترین کسب‌هاست.
26:32 و در آن آمده است که پدر صالح می‌تواند از فرزندش بخواهد که از همسرش جدا شود،
26:37 آنگاه که ببیند آن زن شایستهٔ همسری او نیست.
26:41 و در آن نکوهش زنی است که به شکایت شتاب می‌کند،
26:45 و ستایش زن خشنود و سپاسگزار.
26:48 و در حدیث اشاره‌ای است به نکوهش ناخشنودی و شکایت‌گری.
26:53 و در آن فال نیک زدن به خوش‌سیمایی آمده است، زیرا آن نشانهٔ خیر است.
26:58 و در حدیث اشاره‌ای است به فضیلت قناعت و خشنودی از الله به قضای او.
27:04 و در آن فضیلت ستایش و سپاس الله تعالی آمده است.
27:08 و در آن آمده است که پیوسته خوردن گوشت و نوشیدن آب با مزاج‌ها سازگار نیست،
27:13 و مزاج از آن دو منحرف می‌شود، جز در مکه که آن دو با آن سازگارند.
27:19 و این از جمله برکات مکه و اثر دعای ابراهیم علیه‌السلام است.
27:25 و در آن آمده است که از خوشبختی زن و آبادانی خانه، زن شایسته است.
27:31 و در آن آمده است که از بهترین پیشه‌ها، تراشیدن تیر برای تیراندازی است، زیرا دشمن را آسیب می‌رساند.
27:38 و در آن استحباب برخاستن فرزند برای استقبال از پدرش آمده است.
27:42 و در آن جواز شرط کردن پدر بر فرزندش برای یاری‌رساندن، آنگاه که فرزند بالغ باشد، آمده است.
27:48 و در حدیث معجزه‌ای برای ابراهیم علیه‌السلام است.
27:52 آنجا که با پیری و ناتوانی، سنگی برای پای او نلغزید.
27:56 باب «لا حمی إلا لله ولرسوله صلی‌الله‌علیه‌وسلم».
28:05 از صعب بن جثامه رضی‌الله‌عنه روایت است که گفت:
28:09 پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وسلم در ابواء یا ودّان [بر ما] گذشت،
28:15 و از اهل خانه‌ای پرسیده شد که از مشرکان شب‌خون می‌زنند،
28:20 و از زنان و فرزندان آنان آسیب می‌رسد.
28:23 فرمود: «آنان از ایشان‌اند.»
28:26 و شنیدم که می‌فرمود: «حمی نیست جز برای الله و پیامبرش صلی‌الله‌علیه‌وسلم.»
28:34 توضیح حدیث:
28:38 ابواء دره‌ای از دره‌های حجاز تهامه است.
28:44 امروز به آن «وادی الخُریبة» گفته می‌شود.
28:47 «یبیتون» یعنی شبانه بر آنان حمله شد.
28:51 «لا حمی»:
28:53 «حمی» جایگاه چراگاهی است که برای چرای دام‌های معینی حمایت (ممنوع) می‌شود.
28:58 از فواید حدیث:
29:01 از حدیث استفاده می‌شود که حمایت چراگاه ویژهٔ الله و پیامبر اوست.
29:07 دلالت دارد که حکم زمین‌ها با امام (حاکم) است.
29:11 و در آن جواز حمله شبانه به دشمن آمده است.
29:14 و در آن اصل بر این است که مردم در علفی که خودرو روییده شریکند.
29:20 و در آن چیزی ثابت می‌شود که به تبع ثابت است و به‌تنهایی ثابت نمی‌شود.