از مجموعهٔ مفاهیم اهل سنت - اپیزودهای جمع آوری شده (سریال کامل است)
· درس 62 از 77
خلاصه مفاهیم اهل سنت | 13- مفاهیم اعتقاد به تقدیر | مفاهیم (188-204)
0:000:00
متن کامل
ترجمهٔ ماشینی — ممکن است خطا داشته باشد
0:00
خلاصه مفاهیم اهل سنت
0:08
ایمان به قدر، رکن ششم از ارکان ایمان است.
0:19
همانگونه که در حدیث جبرئیل (علیهالسلام) آمده است،
0:22
آنگاه که پیامبر (صلیاللهعلیهوسلم) از ایمان پرسید،
0:26
پس فرمود:
0:28
اینکه به الله و فرشتگان و کتابها و پیامبرانش ایمان بیاوری،
0:32
و روز آخرت،
0:34
و به قدر، خیر و شرِ آن ایمان بیاوری.
0:37
روایت مسلم.
0:39
و سخن او: «خیرش و شرّش»،
0:41
یعنی باید ایمان داشت که خیر و شرّ، همه از سوی الله عزّ وجل مقدّر شده است،
0:47
چنانکه خداوند متعال فرموده است:
0:49
و او هر چیزی را آفرید و آن را به اندازهای مقدّر کرد.
0:53
و خداوند متعال فرموده است:
0:55
و اگر نیکیای به ایشان برسد، میگویند: این از جانب الله است.
1:01
و اگر بدیای به ایشان برسد، میگویند: این از جانب تو است.
1:06
بگو: همه از جانب الله است.
1:09
«پس این گروه را چه شده که نزدیک نیست سخنی را دریابند؟»
1:15
پس ناگزیر باید به تقدیر الله عزّ وجل برای هر چیز و به قضای او ایمان داشت،
1:21
هیچکس بازدارندهی قضای او نیست و هیچکس تعقیبکنندهی حکم او نیست.
1:26
و قدر الله همان است که سبحانه به آن حکم کرده و قضا رانده است از امور.
1:31
و قضا به معنای فیصله و حکم است.
1:35
از این رو بسیار اتفاق میافتد که یکی از این دو لفظ از دیگری تعبیر شود،
1:39
یعنی قضا و قدر.
1:42
امّا چون این دو لفظ با هم آورده شوند،
1:45
و گفته شود: «قضا و قدر»،
1:47
در قدر معنای افزونتری ملحوظ است:
1:50
یعنی تقدیر امر مطابق با علم و حکمت الله،
1:54
و پیدایش آن به اندازهای معیّن که نه افزون شود و نه کاسته گردد.
1:59
پس «مقدار» از معانی قدر است.
2:02
میگویی: قدرِ چیز را سنجید، یعنی اندازهاش را معیّن کرد.
2:07
امّا قضا، نافذ ساختن قدر است.
2:11
مراتب قدر چهار است.
2:16
تحقّق ایمان به قدر، با ایمان به مراتب چهارگانهاش حاصل میشود:
2:22
علم و کتابت و مشیّت و خلق.
2:27
مرتبهی نخست: علم.
2:30
مقصود از آن، ایمان به این است که الله متعال پیش از وقوع هر چیز، آن را بهطور کلّی و جزئی میداند.
2:38
خواه آنچه به فعل خداوند سبحانه مربوط است، از آفرینش و روزی،
2:43
و زنده کردن و میراندن، تا آخر آن،
2:47
یا آنچه به فعل مخلوقات مربوط است.
2:51
و الله به هر چیزی دانا بود.
2:55
پس سخن او «به هر چیز» شامل هر معلومی میشود.
3:00
و تعالی فرمود: «و به یقین الله به هر چیزی احاطهٔ علمی دارد».
3:06
و این علم الله را جهلی پیشی نگرفته و فراموشی به آن نمیرسد،
3:13
چنانکه فرموده است: «گفت: حال نسلهای نخستین چیست؟»
3:18
گفت: علم آن نزد پروردگارم در کتابی است؛ پروردگارم نه گمراه میشود و نه فراموش میکند.
3:25
پس سخن او «گمراه نمیشود» یعنی نادان نمیشود،
3:29
و سخن او «فراموش نمیکند» یعنی آنچه از پیش معلوم بوده را فراموش نمیکند.
3:35
این برخلاف مخلوقی است که علمش جهل بر آن پیشی میگیرد،
3:40
و فراموشی بر او عارض میشود.
3:43
مرتبهی دوم: کتابت.
3:47
مقصود از آن، ایمان به این است که الله متعال مقدّرات آفریدگان را نوشته است،
3:53
پنجاه هزار سال پیش از آنکه آسمانها و زمین را بیافریند.
3:58
و الله متعال فرموده است:
4:01
هیچ مصیبتی در زمین و نه در خودتان به شما نمیرسد
4:06
جز آنکه پیش از آنکه آن را پدید آوریم، در کتابی ثبت است.
4:11
بیگمان این بر الله آسان است.
4:14
و خداوند متعال فرموده است:
4:16
آیا ندانستهای که الله آنچه را در آسمانها و زمین است میداند؟
4:21
بیگمان آن در کتابی است؛ بیگمان آن بر الله آسان است.
4:27
مرتبهی سوم: مشیّت.
4:31
مقصود از آن، ایمان به این است که هر آنچه بوده و هر آنچه خواهد بود،
4:36
تنها به مشیّت الله عزّ وجل است،
4:40
چنانکه مسلمانان میگویند:
4:42
«آنچه الله بخواهد شود و آنچه نخواهد نشود.»
4:47
و در این تفاوتی نیست میان آنچه از فعل الله عزّ وجل است
4:52
یا از فعل مخلوق.
4:54
چنانکه خداوند متعال فرموده است:
4:56
و اگر الله میخواست، با یکدیگر نمیجنگیدند؛ لیکن الله آنچه را بخواهد انجام میدهد.
5:02
پس کشتار، فعل بنده است،
5:05
و الله عزّ وجل آن را به مشیّت خود قرار داده است.
5:09
و خداوند متعال فرموده است:
5:11
و اگر پروردگارت میخواست، آن را انجام نمیدادند.
5:14
پس ایشان و آنچه را که به دروغ میبندند واگذار.»
5:17
مرتبهی چهارم: خلق.
5:20
مقصود از آن، ایمان به این است که الله متعال
5:24
همان کسی است که آنچه را دانسته و نوشته و خواسته، آفریده است،
5:29
پس او آفرینندهی هر چیز است.
5:31
و آیات در این باره بسیار است،
5:34
از جمله فرمودهی او متعال:
5:36
الله آفریدگار هر چیزی است.
5:39
و او بر هر چیزی وکیل است.
5:43
و فرمودهی او عزّ وجل:
5:45
ما هر چیزی را به اندازهای آفریدهایم.
5:49
و افعال بندگان نیز در این داخل است،
5:53
پس افعال ایشان آفریدهی الله عزّ وجل است،
5:57
چنانکه خداوند متعال فرموده است:
5:59
و الله شما و آنچه را انجام میدهید آفرید.
6:04
الله سبحانه دو اراده دارد:
6:07
نخست:
6:10
ارادهی شرعی،
6:12
که همان اوامر عزّ وجل است،
6:14
و تکالیف شرعی او که آنها را برای بندگانش میپسندد و خشنود است،
6:19
و به آسانی توصیف شده است،
6:21
چنانکه خداوند متعال فرموده است:
6:23
الله آسانی را برای شما میخواهد و سختی را برای شما نمیخواهد.
6:27
دوم:
6:29
ارادهی کونی قدری،
6:32
و آن قضا و قدر الله است که در جهان تقدیر میکند،
6:36
و آنچه الله تقدیر میکند گاه از جهت شرع نیز مراد است.
6:40
ممکن است چنین نباشد،
6:43
همانگونه که در موردی که کفر در واقع وجود دارد،
6:46
خداوند متعال میفرماید:
6:48
اگر کفر ورزید، بیگمان الله از شما بینیاز است.
6:52
و کفر را برای بندگانش نمیپسندد.
6:55
پس خلاصه آن این است که:
6:57
ارادهی شرعی
6:59
همان چیزی است که الله از ما خواسته است
7:01
و آن را دوست دارد و میپسندد.
7:03
و ارادهی کونی
7:05
همان چیزی است که الله دربارهی ما اراده کرده است،
7:07
و لازم نیست که آن را شرعاً دوست داشته باشد و بپسندد،
7:11
بلکه ممکن است از آن نهی کند و آن را بهعنوان دین و شریعت ناپسند بدارد.
7:15
و آن را به حکمت و عدل خویش برای آزمایش اراده کرده است،
7:19
و برای مصالحی که ما نمیدانیم و او آنها را میداند.
7:23
و این مطلب در گفتوگویی با اشاره و کنایه بیان میشود
7:27
که میان یک معتزلی منکر قدر
7:30
و یک سنی اثباتکنندهی قدر رخ داده است.
7:34
معتزلی گفت:
7:36
«منزّه است آن کس که از زشتیها پاک است»،
7:39
و با این سخن اشاره میکند که الله شر و گناهان را مقدّر نمیکند.
7:44
سنی گفت:
7:46
«منزّه است آن کس که در ملکش جز آنچه میخواهد واقع نمیشود»،
7:50
و مقصودش این است که خیر و شر هر دو به قدر الهی است.
7:55
پس معتزلی پرسید:
7:57
«آیا پروردگار ما دوست دارد که نافرمانی شود؟»
8:00
و سنی با این سخن او را ساکت کرد که:
8:03
«آیا پروردگار ما از روی اکراه نافرمانی میشود؟»
8:06
ارادهی شرعی و ارادهی کونی، میان اتفاق و افتراق
8:12
ارادهی شرعی و ارادهی کونی حالاتی دارند:
8:19
نخست:
8:20
گاهی هر دو اراده با هم جمع میشوند،
8:22
مانند حالت انسان مطیع،
8:25
یعنی ایمان مؤمن.
8:27
پس الله عزّ و جلّ شرعاً ایمان را از او میخواهد
8:31
و کوناً نیز آن را برایش مقدّر میکند.
8:34
دوم:
8:35
و گاهی هر دو اراده نفی میشوند،
8:38
مانند حالت کافر نشدن مؤمن.
8:41
پس الله عزّ و جلّ شرعاً از مؤمن نمیخواهد که کافر شود،
8:46
و کوناً و قدراً نیز چنین حکمی بر او صادر نمیکند.
8:49
سوم:
8:51
و گاهی یکی از دو اراده وجود دارد و دیگری نفی میشود،
8:54
و این در دو حالت است:
8:56
نخست:
8:57
نایمان نیاوردن کافر.
9:00
پس الله عزّ و جلّ شرعاً از کافر ایمان را میخواهد،
9:04
اما کوناً آن را برایش مقدّر نکرده است،
9:07
چنانکه نوح علیهالسلام به قومش فرمود:
9:11
و اگر بخواهم شما را نصیحت کنم، نصیحتم به شما سودی نمیبخشد، اگر الله بخواهد که شما را گمراه کند.
9:19
او پروردگار شماست و به سوی او بازگردانده میشوید.
9:23
دوم:
9:24
کفر کافر:
9:26
پس الله عزّ و جلّ شرعاً کفر را از کافر نمیخواهد،
9:31
اما کوناً آن را بر او مقدّر کرده است.
9:35
خواست بنده زیر خواست الله است.
9:40
الله تعالی فرمود:
9:43
برای هرکس از شما که بخواهد راستقدم باشد.
9:48
و شما نمیخواهید مگر آنکه الله، پروردگار جهانیان، بخواهد.
9:55
و الله تعالی فرمود:
9:57
«پس هرکس بخواهد، آن را یاد میکند»،
10:00
و یاد نمیکنند مگر آنکه الله بخواهد.
10:05
پس الله سبحانه برای بنده خواست و ارادهی حقیقی اثبات کرده است،
10:10
اما آن را پس از خواست عزّ و جلّ خویش و زیر آن قرار داده است،
10:15
پس جز در صورتی که الله بخواهد و اراده کند، محقق نمیشود،
10:19
زیرا او سبحانه آفرینندهی بنده و خواست اوست.
10:23
ریشهی گمراهی در مسئلهی جبر و اختیار،
10:27
عدم تفکیک میان دو خواست است،
10:30
و درک نکردن رابطهی میان آن دو.
10:34
پس هرکس این را بفهمد،
10:36
دلش آرام میگیرد و در این مسئله سرگردان نمیشود.
10:40
خواست الله با علم و حکمت عزّ و جلّ او پیوسته است.
10:45
بر هر مؤمنی لازم است که یقین داشته باشد که در خواست الله تعالی هیچ ستمی نیست،
10:54
بلکه الله برای هر کس چیزی را میخواهد و مقدّر میکند که میداند سزاوار آن است، از هدایت یا گمراهی،
11:02
و این بر او بر اساس حکمت و عدل عزّ و جلّ جاری میشود.
11:07
پس سخن الله تعالی:
11:09
پس الله هرکه را بخواهد گمراه میکند و هرکه را بخواهد هدایت میکند.
11:15
و اوست شکستناپذیر حکیم».
11:17
همچنین تأکید میکند که خواست الله عزّ و جلّ مغلوب نمیشود،
11:22
و این همان چیزی است که سخن عزّ و جلّ او افاده میکند:
11:25
«و اوست عزیز»،
11:27
و نیز تأکید میکند که آن خواست بر اساس حکمت سبحانه اوست،
11:32
و این همان چیزی است که واژهی «حکیم» افاده میکند.
11:36
و همچنین باید خواست مطلق در آیه را
11:40
با آیات دیگری که آن را مقید میکنند تفسیر کرد،
11:43
پس سخن او که «الله هرکه را بخواهد گمراه میکند»
11:47
را سخن تعالی او تفسیر و مقید میکند:
11:51
«و الله ستمکاران را گمراه میکند»،
11:54
و الله آنچه را بخواهد انجام میدهد.
11:57
پس خواست او سبحانه، گمراه کردن کسی است که میداند ستمکار است و سزاوار آن است.
12:03
چنانکه الله تعالی نیز فرموده است:
12:06
پس چون منحرف شدند، الله دلهایشان را منحرف کرد.
12:10
و همین حکم دربارهی هدایت نیز جاری است.
12:13
پس سخن الله تعالی:
12:15
«و هرکه را بخواهد هدایت میکند»
12:19
را سخن عزّ و جلّ او تفسیر میکند:
12:21
و به سوی او هدایت میکند کسی را که بازگردد.
12:24
پس خلاصه آن این است:
12:26
که الله سبحانه حکیم و داناست،
12:29
و بر هیچکس ستم نمیکند.
12:31
مگر آنچه که در علم سبحانه و تعالی از پیش گذشته است
12:33
اینکه او سزاوار آن است که آنچه الله برایش مقدّر کرده، از هدایت یا گمراهی، (بر او جاری شود)
12:38
و بدینوسیله مؤمن از جدال بیثمر در امان میماند.
12:41
در مسئلهی جبر و اختیار
12:44
آن مسئلهٔ قدیمی
12:46
آن (مسائلی) که زبان فیلسوفان در هر عصری آن را جویده و بر سر زبانها انداختهاند
12:51
قضا و قدر
12:53
او رازِ الله تعالی در آفرینش اوست
12:56
درخت ایمان با قدر پابرجا نمیماند
13:00
در قلب بندهٔ مؤمن
13:02
جز بر ساقِ تسلیم
13:04
اینکه الله عزّ وجل حکمی عادلانه است.
13:07
هیچکس را ستم نمیکند.
13:09
و او را حکمت رسا است
13:11
در آنچه (الله) در آفریدگانش مقدّر میفرماید
13:14
و آنچه حکمت آن بر ما آشکار نیست
13:16
در آنچه که خداوند سبحانه و تعالی مقدّر میفرماید
13:18
از آنجا که عقلهای ما از درک اسرار قدر او، عزّ و جلّ، ناتوان است
13:23
امام طحاوی رحمهالله میگوید
13:26
اصلِ قدَر
13:28
راز الله سبحانه و تعالی در آفریدگانش
13:31
هیچ فرشتهی مقرّبی بر این مطلب آگاه نشد.
13:34
و هیچ پیامبر مرسلی (نیست).
13:36
و ژرفاندیشی و تأمل در آن
13:38
ذریعة الخذلان
13:40
حرمین (مسجد الحرام و مسجد النبی) را ... (ترجمهٔ ناقص بهدلیل قطعهبودن متن)
13:42
و درجهٔ طغیان
13:44
پس بر حذر باشید، کاملاً بر حذر باشید از آن.
13:46
نظر و فکر و وسوسه
13:49
الله سبحانه و تعالی علم قدر را پنهان داشته است
13:52
تا آنکه به خواب میرود
13:53
و آنان را از آن (راه/هدف) او بازداشت
13:55
همانگونه که الله سبحانه و تعالی در کتابش فرموده است
13:58
از آنچه انجام میدهد پرسیده نمیشود
14:00
و آنان میپرسند
14:02
پس هرکس بپرسد که چرا (خداوند) چنین کرد
14:04
پس حکم کتاب (الله) مردود شد
14:06
و هر که حکم کتاب (الله) را رد کند
14:08
از کافران بود
14:10
الله عزّ و جلّ
14:12
از آنچه او انجام میدهد پرسیده نمیشود
14:14
زیرا او چنین نمیکند
14:16
جز آنچه در آن حکمتی باشد
14:18
اقوال مأثوره
14:21
در خشنودی به تقدیر (الهی)
14:23
از محمد بن کعب
14:25
گفت
14:26
موسی (علیهالسلام) فرمود
14:28
ای پروردگارم
14:30
کدامیک از آفریدگانت گناهش بزرگتر است؟
14:32
گفت
14:33
آنکه مرا متهم میکند
14:35
گفت
14:37
ای پروردگارم
14:38
و آیا کسی تو را متهم میکند؟
14:40
گفت: بله
14:41
که از من استخاره میکند
14:43
و به قضای من راضی نباشد
14:45
سفیان ثوری اختلاف کرد
14:48
یوسف بن اسباط
14:50
در آنچه آرزو میکنند
14:52
حال وقوع الفتن
14:54
سفیان ثوری را دیدیم
14:56
مرگ، گریزی از آن
14:58
وِرد (ذکر روزانه) یوسف بن اسباط
15:00
به اینکه طولانی ماندن (در آن) مکروه نیست
15:02
امید آن که توفیق یابد
15:04
برای توبه یا کار صالح
15:06
فرمود:
15:08
وهیب بن الورد
15:10
من چیزی را انتخاب نمیکنم
15:12
این را بیشتر دوست دارم
15:14
محبوبترین کار نزد الله
15:16
ثوری را بوسید.
15:18
و با چشمانش (گفت) و گفت
15:20
روحانیت و ربّ کعبه
15:22
و از جمله سخنان
15:25
قال المعاصرین
15:27
مصطفی السباع
15:29
شاید در آنچه شتاب میکنی
15:31
رهایی از دردها و بیماریها
15:33
تعرض لمحنة
15:35
سختترین و شدیدترین بلا
15:37
پس شتاب مکن (در خواستن نتیجه / پس آرزوی زودرسی نداشته باش)
15:39
پروردگارت با رحمت
15:41
بهدرستی که او به تو وعده داد، به آنچه (خود) میبیند.
15:43
این رحمتی برای توست
15:45
نه با آنچه تو میبینی
15:47
رحمت الله
15:49
میداند و شما نمیدانید.
15:51
معرفت
15:53
اسماء الله الحسنی و تعبّد
15:55
بدان یاری میکند بر
15:57
رضا به قدر
16:00
شناخت نامهای الله
16:02
الحسنی و آثارها
16:04
و مقتضیات آن در خلق و امر
16:06
عبادت و بندگی الله
16:08
لحیهاش به اینگونه
16:10
یاری میکند انسان را بر خشنودی (از قضای الهی)
16:12
به قضای الله تعالی و قدر او
16:14
بهویژه نامهای او
16:16
الحسنی؛ العلیم
16:18
الحکیم
16:20
اللطیف الخبیر
16:22
الرحمن الرحیم
16:24
الرؤوف
16:26
الودود
16:28
لزوم سلامت دل
16:30
از اعتراض بر آنچه
16:32
نمیتوان از مصیبتها دفعش کرد
16:34
هنگامی که فرود آید
16:37
بر انسان مصیبتها و مقدّرات
16:39
که دفعشان ممکن نیست
16:41
با وجود کوشش در حد توان در اسباب،
16:43
در آن هنگام بر او لازم است
16:45
تسلیم شدن در برابر قضای الله
16:47
و قدر او، و شکیبایی بر آنچه
16:49
در توان او نیست، و یقین
16:51
به حکمت او در آنچه قضا و قدر کرده است.
16:53
و مردم
16:55
در حالِ خود با مصیبتها متفاوتاند،
16:57
و ایشان در این باره
16:59
چهار حالت دارند:
17:01
نخست: حالتی
17:03
حرام که آن جزع
17:05
و خشم و نشکیبایی است،
17:07
و این با ایمان به قدر منافات دارد.
17:09
دوم:
17:11
حالتی واجب،
17:13
که آن صبر بر این مقدّر است.
17:15
سوم:
17:17
حالتی مستحب،
17:19
که آن رضایت به این مقدّر است،
17:21
یعنی آنچه مقدّر شده و ناخوشایند نبودن آن،
17:23
و این با
17:25
رضایت به خود قضا متفاوت است،
17:27
که آن واجب است.
17:30
چهارم: حالتی کامل،
17:32
که آن شکرگزاری به الله
17:34
بر قضای او
17:36
و مقضیّ او است،
17:38
رضایت به قدر الله،
17:40
هرچند نفس بدان کراهت داشته باشد.
17:42
آنچه نفس
17:45
بشری کراهت دارد،
17:47
یا امری شرعی است،
17:49
یا قَدَری حتمی.
17:51
پس بر مؤمنان شایسته است
17:53
که بدانند آنچه الله برای ایشان
17:55
از شرع یا قدر خواسته است،
17:57
برای آنان بهتر است از اینکه
17:59
آن را بر ایشان فرود نیاورد،
18:01
و آن لطف و احسان به ایشان است.
18:03
الله سبحانه دانا
18:05
و آگاه است،
18:07
و او حکیمترین حاکمان
18:09
و مهربانترین مهربانان است.
18:11
از جمله آنچه الله بر مؤمنان تشریع کرده،
18:13
و ممکن است آن را ناپسند دارند،
18:15
یا برخی از ایشان آن را ناپسند دارند،
18:17
جهاد در راه الله است.
18:19
الله تعالی فرموده است:
18:21
«بر شما جنگ مقرر شد،
18:23
و حال آنکه آن برای شما ناخوشایند است،
18:25
و چه بسا چیزی را ناخوش دارید.
18:27
و حال آنکه آن برای شما بهتر است،
18:29
و چه بسا چیزی را دوست دارید
18:31
و الله میداند
18:33
و شما نمیدانید».
18:35
و «عسی» از جانب الله
18:37
(بیانگر) وجوب است.
18:39
مقصود این است
18:41
که آنچه شما ناخوش میدارید
18:43
از سختی جهاد،
18:45
موجب خیر برای شماست،
18:47
زیرا پیروز میشوید و غنیمت میبرید،
18:49
و پاداش داده میشوید و حق را آشکار
18:51
و یاری میکنید،
18:53
و باطل و حزب آن را خوار میسازید.
18:55
و هرکس از شما کشته شود،
18:57
پس او شهید است.
18:59
در مقابل،
19:01
آنچه شما از آسودگی و
19:03
ترک جنگ دوست میدارید،
19:05
موجب شر برای شماست،
19:07
زیرا مغلوب و خوار میشوید،
19:09
و امر شما از میان میرود.
19:11
و رضایت به شرع
19:13
و انقیاد نسبت به آن واجب است،
19:15
و ایمان جز با آن کامل نمیشود،
19:17
و برای مؤمن در آن اختیاری نیست.
19:19
الله تعالی فرموده است:
19:21
«و هیچ مرد مؤمنی
19:23
و هیچ زن مؤمنی را نرسد،
19:25
هرگاه الله و پیامبرش حکمی کنند.
19:27
برای آنان در کارشان اختیاری نیست.
19:29
اما کراهت طبیعی (جبلی)،
19:32
همراه با تسلیم بودن دل
19:34
و انقیاد در برابر امر (الهی)، (مانعی ندارد).
19:36
پس بر او مؤاخذه نمیشود
19:38
المرء
19:40
و از آنچه الله مقدّر میکند
19:42
بر مؤمن، و آنچه را ناخوش میدارد،
19:44
ازدواج با زنی است که از او
19:46
چیزی آشکار میشود که نسبت به آن ناخوشایند است
19:48
خداوند سبحانه و تعالی در این باره فرموده است
19:50
«و با آنان به نیکی معاشرت کنید»
19:52
«به شیوهی پسندیده»
19:54
«پس اگر آنان را ناپسند داشتید،»
19:56
«چه بسا چیزی را ناپسند دارید»
19:58
و الله در آن خیر قرار میدهد.
20:00
«بسیار»
20:02
پس فرموده است:
20:04
«چه بسا چیزی را ناپسند دارید»
20:06
و نفرموده است:
20:08
«چه بسا زنی را ناپسند دارید»
20:10
و این تعمیم ما را به
20:12
قاعدهای کلی راهنمایی میکند
20:14
که در همهی امور صادق است
20:16
و به زنان اختصاص ندارد
20:18
این قاعده آن است
20:20
که برخی از آنچه انسان ناخوش میدارد،
20:22
ممکن است در آن خیری برای او باشد،
20:24
و خردمندان این را میدانند
20:26
و تجربهی زندگی آن را تصدیق میکند.
20:28
قرآن کریم
20:30
نفس بشری را بهسوی ایمان میکشاند
20:32
تا باور آورد
20:34
و در امر غیب پنهان تسلیم شود،
20:36
پس از آنکه
20:38
آنچه در توان دارد
20:40
در کوشش آشکار به کار بندد؛
20:42
ایمان به قدر
20:44
و اخذ به اسباب
20:47
از سنتهای الله عزّوجلّ است
20:49
در جهان هستی او،
20:51
که مسببات را به اسبابشان پیوند میدهد.
20:53
پس آنچه از مقدّرات در زمین جریان مییابد،
20:55
در اصل،
20:57
و بهطور کلی،
20:59
به اسباب موجب آن پیوسته است.
21:01
و از همینرو الله ما را
21:03
به اخذ به اسباب
21:05
در امور دنیایمان
21:07
و امور آخرتمان راهنمایی کرده است،
21:09
چنانکه الله تعالی فرموده است
21:11
دربارهی مریم علیهالسلام، هنگامی که درد زایمان به او رسید:
21:13
«و تنهی درخت خرما را به سوی خود تکان ده،
21:15
تا خرمای تازهی رسیده بر تو فرو ریزد»
21:17
خرمای تازهچیده بر تو فرومیریزد.
21:19
با آنکه
21:21
او توانا بود که خرمای تازه را
21:23
بیهیچ کاری از جانب او
21:25
بر او فرو ریزاند،
21:27
و ما را به پرهیز از دشمن فرمان داده است،
21:29
پس فرموده است:
21:31
ای کسانی که ایمان آوردهاید!
21:33
احتیاط خود را بهکار گیرید، پس بهصورت دستههای جدا یا همگی کوچ کنید»
21:35
ثابت بمانید یا همگی کوچ کنید.
21:37
و او توانا است
21:39
که ما را از آن کفایت کند،
21:41
بیآنکه از جانب ما کاری باشد.
21:43
این در امر دنیای ماست،
21:45
و همچنین است امر
21:47
دین ما.
21:49
الله تعالی فرموده است:
21:51
«و کسانی که هدایت یافتند،
21:53
الله بر هدایتشان بیفزود،
21:55
و تقوایشان را به آنان عطا کرد»
21:57
و نیز الله تعالی فرموده است:
21:59
«پس چون منحرف شدند،
22:01
الله دلهایشان را منحرف ساخت»
22:03
پس الله عزّوجلّ مقرر فرموده است
22:05
که از ثواب کار نیک،
22:07
کار نیک پس از آن است،
22:09
و همانگونه که از کیفر گناه،
22:11
گناه پس از آن است.
22:13
و از همینرو
22:15
اخذ به اسباب
22:17
یا دفع آنچه بیم آن میرود،
22:19
با ایمان به قدر منافات ندارد،
22:21
بلکه آن خود نیز از قدر است،
22:23
چنانکه عمر بن خطاب
22:25
رضیاللهعنه فرمود
22:27
هنگامی که از ورود به شام خودداری کرد،
22:29
چون دانست که
22:31
طاعون در آنجا شیوع یافته است،
22:33
و به او گفته شد: آیا از قدر الله میگریزی؟
22:35
(پاسخ داد:)
22:37
آری، از قدر الله به سوی قدر الله میگریزیم.
22:39
(این سخن) از قدر الله به سوی قدر الله
22:41
(گریز است)
22:43
متفقعلیه است.
22:46
اخذ به اسباب
22:48
به معنای دلبستن به آنها نیست،
22:50
زیرا اخذ به اسباب
22:52
بر این پایه است که از سنتهای الله
22:54
پیوند مسببات با اسبابشان است،
22:56
و این به معنای دلبستن نیست.
22:58
و انقطاع به آن (اسباب)،
23:00
بدون ایمان به اینکه
23:02
تحقق امر به مشیئت
23:04
الله و حکمت اوست،
23:06
یعنی باید کسی اعتقاد نداشته باشد
23:08
که چون (انسان) به اسباب
23:10
متوسل شده،
23:12
پس ناگزیر آنچه را خواسته محقق میشود،
23:14
بیآنکه نیازی به اراده الله
23:16
در آن باشد.
23:18
پس این انقطاع به اسباب
23:20
به آن صورت، شرک شمرده میشود،
23:22
همانگونه که رویگردانی
23:24
کلی از اسباب
23:26
خدشهای به شرع است
23:28
و نفی تأثیر آنها مخالف
23:30
عقل است.
23:32
اسباب در مسببات تأثیر دارند،
23:34
اما پس از
23:36
اراده و مشیئت الله،
23:38
همانگونه که برای بنده
23:40
مشیئت و ارادهای هست،
23:42
(اما آن نیز) پس از مشیئت الله
23:44
و اراده او (قرار دارد).
23:47
اطلاق مشیئت الهی
23:49
و ثبات سنتهای کونی
23:51
(و) متوسل شدن به اسباب
23:54
با عدم دلبستگی به آنها،
23:56
بر درک
23:58
اطلاق مشیئت الهی بنا شده است،
24:00
که گاه
24:02
ثبات سنتهای کونی را میشکند
24:04
به حکمتی که الله آن را میداند.
24:06
پس الله سبحانه توانا است
24:08
هر وقت بخواهد و هر گونه بخواهد،
24:10
که این سنتها را بشکند،
24:12
او هرچه بخواهد انجامدهنده است،
24:14
و او بر هر
24:16
چیزی تواناست.
24:18
الله آتش را منع کرد
24:20
که ابراهیم علیهالسلام را بسوزاند،
24:22
برخلاف ثبات
24:24
این سنت کونی،
24:26
الله تعالی فرمود:
24:28
گفتیم: ای آتش، سرد شو.
24:30
سرد و سلامت باش»؛
24:32
«ای آتش، بر ابراهیم»
24:34
و (نیز) زکریا علیهالسلام را (فرزندی) روزی شد؛
24:36
یحیی علیهالسلام (را)
24:38
با وجود پیریاش.
24:41
الله تعالی فرمود:
24:55
خلاصه آنکه
24:57
مؤمن باید
24:59
به آنچه از اسباب توانایی دارد متوسل شود
25:01
و امید خود را پس از
25:03
آن تنها به الله بسته باشد،
25:05
و بدینگونه میانهرو خواهد بود
25:07
میان کسی که در نگریستن
25:09
به ثبات سنتهای کونی
25:11
و حتمیت آنها
25:13
و عدم قابلیت آنها به تخلف
25:15
تفریط میکند، و کسی که تفریط میکند
25:17
در متوسل شدن به اسباب،
25:19
با ادعای تکیه بر
25:21
مشیئت الله و اطلاق آن.
25:23
و نمونه آن میانهروی،
25:25
کاری است که مسلمانان
25:27
در غزوه بدر انجام دادند،
25:29
که به آنچه توان داشتند
25:31
از اسباب متوسل شدند
25:33
و نهایت توان خود را در این راه به کار بردند،
25:35
و امید خود را به الله بستند،
25:37
پس او سبحانه ایشان را با فرشتگان یاری داد،
25:39
که ایشان را توانمند ساختند
25:41
از پیروزی، با وجود
25:43
اندک بودن شمار و سلاحشان،
25:45
و این امری مخالف
25:47
آنچه در نظر مردم معمول است بود.
25:49
الله تعالی فرمود:
25:51
«هنگامی که از پروردگارتان یاری میخواستید،
25:53
پس دعایتان را اجابت کرد
25:55
که من شما را با هزار
25:57
از فرشتگان که پیدرپیاند یاری میکنم.»
25:59
دو صورت
26:02
برای انحراف در فهم
26:04
قدر (هست):
26:07
نخست:
26:09
احتجاج به قدر برای انجام
26:11
گناهان و کفر،
26:13
و الله تعالی درباره ایشان فرموده است:
26:15
«کسانی که شرک ورزیدند خواهند گفت:
26:17
اگر الله میخواست، ما شرک نمیورزیدیم.
26:19
و چیزی را حرام نمیکردیم،
26:21
و ما هیچ چیزی را از ما دریغ نکرده است.
26:23
اینگونه کسانی که پیش از ایشان بودند تکذیب کردند،
26:25
تا آنکه عذاب ما را چشیدند.
26:27
بگو: آیا نزد شما
26:29
علمی هست که آن را برای ما بیرون آورید؟
26:31
اگر دانشی دارید، آن را برای ما بیرون آورید.
26:33
و جز این نیست که حدس میزنید.
26:35
جز گمان
26:37
شما جز گمان نمیکنید (جز به دروغ حدس نمیزنید).
26:39
پس الله ایشان را در ادعایشان تکذیب کرد
26:41
آن ادعای ایشان
26:43
و اینان و همانندانشان
26:45
لجوج و متناقضاند
26:47
در ادعایشان
26:49
و نمیتوانند آن را در همه
26:51
امور پیوسته نگه دارند؛ اگر
26:53
کسی به ایشان آزاری برساند با زدن
26:55
یا ربودن حقی
26:57
سپس بر ایشان استدلال کند که آن
26:59
مقتضای قضا و قدر است
27:01
آن را از او نمیپذیرند
27:03
بلکه بسیار بیشتر از او خشمگین میشوند
27:05
و با شدت از
27:07
حق ربودهشدهشان دفاع میکنند
27:09
شگفتا!
27:11
چگونه به قدر بر گناهان استدلال میکنند
27:13
با آنکه الله را به خشم میآورد
27:15
و از کسی خشنود نمیشوند
27:17
که در برابر خشمشان بر او، به آن استدلال کند
27:19
هنگامی که بر ایشان خطا کند
27:21
(این را در متن ادامهدار دیدیم)
27:23
دوم: جمود
27:25
و تواکل
27:27
آنجا که برخی مسلمانان
27:29
در دورههای متأخر
27:31
آن را بهانهای سست
27:33
برای ناتوانی و فروپاشی خود قرار دادند
27:35
و به فساد
27:37
و خواری خرسند شدند
27:39
و فراموش کردند که مقدرات الله
27:41
در اصل بر ایشان جاری است
27:43
مطابق با سنتهای ثابت الله
27:45
که اسباب را به
27:47
مسببات پیوند میدهد
27:49
پس آن ناتوانی و تواکل
27:51
درگاه اصلی گشت
27:53
برای نفوذ اندیشه سکولار
27:55
به واقعیت امت مسلمان
27:57
و سلطهاش بر زمام امور
27:59
در آن
28:01
و مالک بن نبی
28:03
این ناتوانی و پذیرش خواری را
28:05
«قابلیت استعمار» نامید
28:07
و مودودی آن را
28:09
«قابلیت استعباد» نامید
28:11
و بیشک حق
28:13
در این امر
28:15
همان است که پیشتر یادآور شدیم
28:17
یعنی تعادل میان عمل
28:19
با هر آنچه در توان است برای دفع آسیب
28:21
تا به
28:23
نهایت توان برسیم
28:25
سپس تسلیم در برابر آنچه الله
28:27
برای ایمان ما مقدر کرده
28:29
و این یعنی انجام
28:31
اسبابی که الله برای ما رام کرده
28:33
و دفع
28:35
مقدرات الله عز و جل با مقدرات دیگر او
28:37
تا زمانی که
28:39
امکان دفع باشد
28:41
چنانکه الله تعالی فرمود
28:43
و اگر الله برخی از مردم را با برخی دیگر دفع نمیکرد، ...
28:45
زمین تباه میشد
28:47
ولی الله بر جهانیان فضل دارد»
28:49
امّا الله صاحب فضل (بزرگواری) است.
28:51
(این را در متن ادامهدار دیدیم)
28:53
پس اگر دفع
28:55
در توان نباشد
28:57
صبر بر قضای الله واجب است
28:59
و قدر او با یقین
29:01
به اینکه پشت آن خیری است
29:03
و مصلحت و رحمتی است
29:05
باید در جستجوی آن کوشید
29:07
و آن را در راه خیر و اصلاح به کار گرفت، و
29:09
احوال
29:11
مردم را با محاسبه نفوس تغییر داد
29:13
و اسباب مصیبت را برطرف کرد
29:15
به ایمان به سخن
29:17
الله تعالی
29:19
همانا الله آنچه را که در قومی است تغییر نمیدهد،
29:21
تا آنکه آنان آنچه را در خود دارند تغییر دهند.
29:23
(این را در متن ادامهدار دیدیم)
29:25
و بدینسان فرق میان توکل
29:27
و تواکل روشن میشود
29:29
(این را در متن ادامهدار دیدیم)
29:31
آنجا که توکل
29:33
عمل قلب و بندگی آن است
29:35
اعتماد بر الله و اطمینان
29:37
به او و پناه بردن
29:39
به او و واگذاری
29:41
به او و خشنودی به آنچه او مقرر میکند
29:43
همراه با انجام اسباب
29:45
که به آن فرمان داده شده
29:47
و تواکل ناتوانی است
29:49
و عقلانی کردن اسباب است
29:51
و تفریق در آنها
29:53
با این گمان که این از توکل است
29:55
ایمان به قدر
29:57
ناقضها
30:00
ایمان به قدر
30:03
نخست
30:05
انکار قدر و تکذیب آن
30:07
آنکه منکر آن است که الله عز وجل
30:09
به اشیاء پیش از وقوعشان علم داشته باشد
30:11
یا آنکه آنها را نوشته باشد
30:13
دوم
30:15
سبک شمردن قدر
30:17
و مسخره کردن آن
30:19
و ریشخند کردن آن، حتی اگر آن را تکذیب نکند
30:21
سوم
30:23
مخالفت با الله عز وجل
30:25
در تقدیرات او
30:27
یا اعتقاد به آنکه آنها بیهوده
30:29
و بیهدفاند
30:31
چهارم
30:33
اعتقاد به آنکه تقدیر مصیبتها
30:35
از جانب الله عز وجل بر بندگانش
30:37
ستم بر آنان است
30:39
الله بزرگتر از آن است
30:41
پنجم
30:43
اعتقاد به آنکه الله عز وجل
30:45
به گناهان و شرک
30:47
که از بنده سر میزند راضی است
30:49
در حالی که آن را مقدّر کرده است
30:52
از ثمرات ایمان به قدر
30:54
خلاصه میشود در
30:57
مهمترین ثمرات ایمان
30:59
به قدر در
31:01
نخست
31:03
بزرگ داشتن الله عز وجل
31:05
و تجلیل از او
31:07
زیرا در ایمان به قدر، تجلی
31:09
اسماء حسنای الله و صفات والای او است
31:11
همچون علم و حکمت
31:13
و آفرینش و قدرت
31:15
و عزت و چیرگی او بر هر چیز
31:17
دوم
31:19
خشنودی هنگام فرود آمدن مصیبتها
31:21
زیرا چون بنده بداند
31:23
که آنچه به او رسیده، از دست او نمیرفت
31:25
و آنچه از دستش رفته، به او نمیرسید
31:27
هرگز
31:29
خشنود و تسلیم میشود
31:31
سوم
31:33
آرامش و اطمینان نفس
31:35
هنگام روبهرو شدن با رویدادها
31:37
چه خوب و چه بد آنها
31:39
پس بیتابیای که
31:41
حسرتها همراه آن است، نمیکند
31:43
هنگام آسیب دیدن
31:45
و شادی سرکشانه نمیکند
31:47
الله تعالی فرمود:
31:49
هیچ مصیبتی نرسید،
31:51
نه در زمین و نه در جانهایتان.
31:53
در کتابی ثبت است؛
31:55
«
31:57
«
31:59
همانا آن بر الله آسان است.
32:01
«تا برای آنچه از دست شما رفته اندوه نخورید
32:03
و
32:05
و به آنچه (الله) به شما داده شادمان نشوید.
32:07
«و الله هیچ متکبر فخرفروشی را
32:09
دوست ندارد»
32:11
«
32:13
چهارم: پیش رفتن
32:15
در راه الله
32:17
بیسرگشتگی و بیاضطراب
32:19
و بیخشم بر موانع
32:21
و سختیها
32:23
و بیناامیدی از یاری و مدد الله
32:25
او
32:27
و بیترس از گمشدن مقصد
32:29
یا از دست رفتن پاداش
32:31
پنجم
32:33
سلامت دل از کینه و حسد
32:35
زیرا این دو در حقیقت
32:37
مخالفت با تقدیر الله عز وجلاند
32:39
در آنچه از نعمتها بر
32:41
بندگانش مقدّر میکند
32:43
۶
32:45
مصون ماندن از گمراهیهایی
32:47
که به برخی از فرقههای گمراه
32:49
در باب قدر رسیده، همچون قدریه و جبریه
32:51
آن گمراهیها
32:53
که
32:55
بر اعمال صاحبانشان
32:57
اثری منفی میگذارند
32:59
و بر رفتارشان
33:01
۷
33:03
کوشش در کارهای شایسته
33:05
و گریز از تقدیرات الله
33:07
که به آن راضی نیست
33:09
به سوی تقدیرات او که به آن راضی است
33:11
۸
33:14
درخواست از الله عز وجل
33:16
برای هدایت و ثبات
33:18
و ترس از انحراف دل
33:20
لغزش قدم
33:22
پس هیچ معصومی از این [امر] نیست،
33:24
مگر کسی را که الله رحم کند.
33:26
پس او را هدایت کرد و استوار داشت.
33:28
۹
33:30
راستی توکل بر الله عزّ وجلّ
33:32
و پناه بردن به او تنها،
33:34
خلاصهٔ مفاهیم
33:37
اهل سنت