از مجموعهٔ مفاهیم اهل سنت - اپیزودهای جمع آوری شده (سریال کامل است)
· درس 4 از 77
خلاصه مفاهیم اهل سنت | 68- مفاهیم سیاست شرعی | مفاهیم (1069-1086)
صوت ترجمهشده برای این درس هنوز در دسترس نیست — ضبط اصلی عربی پخش میشود. متن زیر بهطور کامل ترجمه شده است.
0:000:00
متن کامل
ترجمهٔ ماشینی — ممکن است خطا داشته باشد
0:00
خلاصهٔ مفاهیم اهل سنت
0:08
سیاست شرعی
0:10
سیاست در لغت
0:13
آن ریاست و سرپرستی زیردستان است، به آنچه که مایهٔ صلاح ایشان باشد.
0:18
پس این رابطهای است میان حاکم و محکومین
0:22
حاکم در آن، مصالح حکومتشوندگان را رعایت میکند
0:26
سیاست در اصطلاح معاصر با تعریفهای گوناگونی شناخته شده است.
0:31
شاید از جامعترین آنها، رعایت همهی امور داخلی و خارجی دولت باشد.
0:38
و این برای آن است که سیاست داخلی و خارجی را دربر گیرد
0:43
در شریعت اسلام، سیاست «سیاست شرعی» نامیده میشود.
0:48
این رابطهای است میان چوپان، یعنی امام مسلمانان و والی امر ایشان.
0:54
یا کسی که جانشین او باشد، و مردم (رعیت)
0:57
آنان عموم امتاند که بر ایشان است که در کارهای نیک از پیشوای مسلمان خود فرمان ببرند، نه در معصیت.
1:04
در برابر اینکه با شریعت اسلام بر ایشان حکم کند
1:08
میتوان آن را اینگونه تعریف کرد: سرپرستی امور امت و رعایت مصالح دینی و دنیوی آن، در داخل و خارج.
1:18
مطابق با شریعت اسلامی
1:21
رابطهٔ میان سیاست شرعیه و رسالت اسلام
1:27
پیام اسلام از دو جهت عام است؛ یکی از آن دو، عمومیت گیرندگان این پیام است.
1:34
همانگونه که الله سبحانه و تعالی فرموده است: «إن هو إلا ذکر للعالمین» — این [قرآن] جز یادآوری برای جهانیان نیست.
1:40
و الله سبحانه و تعالی میفرماید: «و ما تو را نفرستادیم مگر برای همهٔ مردم»
1:46
وجه دوم، شمول منهج آن (قرآن) بر تمامی امور زندگی دنیا و زندگی آخرت است.
1:54
الله سبحانه و تعالی میفرماید: «و ما این کتاب را بر تو نازل کردیم، روشنگر هر چیزی»
2:00
الله سبحانه و تعالی فرموده است: «ما در کتاب، هیچ چیزی را فروگذار نکردیم»
2:06
و سیاست شرعی در آن بهطور کلی همان (معنا و مقصود) است.
2:10
پس این (امامت) برای رسیدگی به امور امت و مصالح دنیوی و دینی آن است، به یک اندازه.
2:17
این مبحث به ادارهی امور امت میپردازد، چه در روابط درونی آن و چه در ارتباطش با همهی جوامع پیرامونش
2:27
و از جمله آنها دعوتشان به اسلام و تلاش برای عبودیتشان نسبت به پروردگار جهانیان است.
2:34
بنابراین، لازم بود که سیاست شرعی با رسالت اسلام پیوند داشته باشد.
2:40
بهطوریکه این پیام، سرچشمه و منبع الهامگیری آن باشد.
2:46
منابع هر یک از سیاست شرعی و سیاست وضعی
2:54
برای آنکه سیاستی شرعی باشد، ناگزیر باید سرچشمهها و منابع استمدادش تنها همان منابع تشریع اسلامی باشد
3:04
پس نخستین و مهمترین اینها متون وحی است؛ یعنی از کتاب و سنت
3:08
سپس اجماع علمای امت، سپس اجتهادی که قیاس و مصالح مرسله را دربر میگیرد
3:16
اما سیاست وضعی معاصر، منبع اصلیاش اندیشه بشری است
3:22
کسی که از جهل و ستم و هوای نفس جدا نمیشود
3:26
و اساساً بر جدایی دین از دولت و زندگی مردم استوار است
3:31
سیاست شرعی یک وظیفهٔ دینی است، در حالی که سیاست معاصر یک الزام وضعی (قراردادی) است.
3:39
«سیاست شرعی» و «سیاست وضعی» هر دو نامیده میشوند (در ترجمه: هر یک از سیاست شرعی و سیاست وضعی بهایننام خوانده میشود)
3:47
سیاست شرعی به ویژگی اصلیای متمایز است که مهمترین آنها ربانی بودن منبع، کمال، شمول و عدل است
3:57
و تعادل، تحقق مصالح بندگان در دنیا و آخرت و دفع مفاسد از ایشان است.
4:04
و تحقق بندگی در زمین برای الله عزّ و جل
4:08
در حالی که سیاست وضعی معاصر به جدایی از وحی متصف است
4:14
اینکه دین را از دولت جدا کرده و بر ستم و هواهای نفسانی بشر استوار است
4:19
و چیرگی نیرومند بر ناتوان و سلطهگری او بر وی
4:23
همانگونه که در مورد حق وتو (نقد الفیتو) برای پنج قدرت بزرگ در سازمان ملل متحد وضع است.
4:30
و همچنین با سنجیدن به چند پیمانه و با نیرنگ و فریبکاری مشخص میشود.
4:36
با بیرون آوردن این مظالم در قالب سیاست و قاطعیت و تحقق امنیت
4:42
ادعاهای جدایی دین از سیاست و حکومت، در گذشته و امروز
4:49
ادعاهای جداسازی دین از سیاست و حکومت، ادعاهایی قدیمیاند و تازه نیستند
4:55
اما این (مسئولیت/حکمرانی) در میان حاکمان ستمگر امت اسلام، پس از دوران نبوت و خلافت راشده، رایج شد.
5:02
جزئی است نه کلی
5:05
آنان در داوری، شرع را بهطور کلی و اجمالی به اجرا درمیآوردند.
5:09
و هنگامی که این امر با مصلحت ماندن ایشان در حکومت تعارض پیدا کند و تاج و تختشان را تهدید کند،
5:15
شریعت را کنار نهادند و آنچه ملکشان را حفظ کند انجام دادند.
5:20
و گفتند: این از باب سیاست است.
5:23
امور رعیت جز با این (امر) استقامت نمییابد.
5:27
و اگر ایشان را به خود شریعت وامیگذاشتیم، کارهایشان تباه میشد
5:31
اما امروز، سکولارها و لیبرالها
5:35
دین را از سیاست و حکومت کاملاً جدا میکنند
5:39
دین را تنها رابطهای میان انسان و پروردگارش قرار میدهند
5:44
از مسجد یا کلیسا بیرون نرو
5:47
و در نزد آنان دین هیچ ارتباطی با زندگی مردم بیرون از اماکن عبادت ندارد
5:52
اینگونه ادعا میکنند
5:54
این امر پس از انقلاب فرانسه تأسیس و استوار شد.
5:58
آنجا که مردم بر کلیسا و سلطهی آن بر زندگیشان به ناحق شوریدند
6:04
و با این برداشت باطل بیرون آمدند
6:07
و امروز منافقی امت اسلام را از سوی سکولارها و لیبرالها تحت فشار قرار میدهد.
6:13
و هر که به سوی ایشان گرایید، این گمراهی در سرزمینهای مسلمانان (پدید آمد)
6:17
و ایشان در این باره عبارتهای مشهوری دارند
6:20
از این جمله است: «نه دینی در سیاست است و نه سیاستی در دین».
6:25
دین برای الله است و میهن برای همه.
6:28
تا آخر آن
6:31
چه کسانی حق اعمال سیاست شرعی را دارند و ویژگیهای آنان چیست؟
6:39
کسانی که حق اعمال سیاست شرعی را دارند، همان ولاة الأمر هستند.
6:46
کسانی که اطاعتشان بر رعیت واجب است، در کارهای نیک؛ نه در معصیت.
6:51
الله سبحانه و تعالی فرمود
6:53
ای کسانی که ایمان آوردهاید، از الله اطاعت کنید و از پیامبر و از اولوالامر خودتان اطاعت کنید
7:00
پس اگر در چیزی با یکدیگر نزاع کردید، آن را به الله و پیامبر بازگردانید
7:05
اگر به الله و روز آخرت ایمان دارید
7:10
آن بهتر و نیکوتر از نظر عاقبت است
7:13
و خداوند سبحانه و تعالی فرموده است
7:15
و چون خبری از امنیت یا ترس به آنان برسد، آن را پخش میکنند
7:21
و اگر آن را به پیامبر و به اولوالامر خودشان بازمیگرداندند
7:25
کسانی از ایشان که استنباط میکنند، آن را میدانستند
7:29
منظور از اولوالامر در این دو آیه
7:32
علما و حاکمان
7:34
و کسانی که از جانب ایشان نمایندگی میکنند، از قضات و والیان نواحی
7:38
یا مجالس شورا یا هیئتهای شرعی
7:42
و هر کس که بر مردم سلطهی شرعی دارد
7:46
و بنا بر این
7:47
از جمله فریبکاری (تلبیس) آن است که معنای «ولی الأمر» بر طواغیت معاصر منطبق شود.
7:53
از کسانی که به غیر شرع الله حکم میکنند
7:56
و دوست میدارند دشمنان الله را
7:58
و همانگونه که والیان شرعی در امر معروف حق اطاعت از سوی رعیت را دارند
8:04
پس بر آنان واجب است که از الله و رسول او در آنچه به آن فرمان میدهند اطاعت کنند.
8:09
و اینکه مردم را به شریعت اسلام داوری کنند
8:12
ابن تیمیه گفت
8:14
و امیران و علما
8:16
در مواردی که اطاعت از ایشان واجب است
8:19
و بر ایشان نیز واجب است که در آنچه (الله و رسول) به آن فرمان میدهند، از الله و رسول اطاعت کنند.
8:25
بر همهی زمامداران و زیردستان، و بر سران و فرودستان
8:30
اینکه هر یک از ایشان در حال خود از الله و رسولش اطاعت کند
8:34
به شریعت الله که برای او تشریع فرموده، پایبند میماند.
8:39
اطاعت (از امیر) تنها در کار نیک است، نه در معصیت.
8:44
در سخن الله سبحانه و تعالی
8:47
ای کسانی که ایمان آوردهاید، از الله اطاعت کنید و از پیامبر و از اولوالامر خودتان اطاعت کنید
8:54
پس اگر در چیزی با یکدیگر نزاع کردید، آن را به الله و پیامبر بازگردانید
8:59
اگر به الله و روز آخرت ایمان دارید
9:03
آن بهتر و نیکوتر از نظر عاقبت است
9:07
امر به اطاعت را با ذکر رسول الله (صلیاللهعلیهوسلم) تکرار کرد
9:12
برای اشاره به اینکه اطاعت از رسول الله (صلیاللهعلیهوسلم)
9:17
از جملهٔ طاعت الله سبحانه و تعالی
9:19
و فعل «أطیعوا» با «أولی الأمر» تکرار نشده است
9:23
برای اشاره به اینکه اطاعت از ایشان مشروط است
9:26
اینکه این کار در آنچه طاعت الله و رسول او است باشد
9:31
اما آنچه در آن نافرمانی الله و رسولش باشد
9:35
در آن صورت هیچ اطاعتی (از او) واجب نیست.
9:38
زیرا هیچ اطاعتی برای مخلوق در معصیت خالق (الله) جایز نیست
9:42
واجب است که در هنگام دستور به معصیت، از آن امتناع شود.
9:45
و هنگام اختلاف در امری
9:48
پس واجب آن است که به الله و رسول (ﷺ) بازگردانده شود.
9:51
همانگونه که آیه تصریح کرده است
9:53
و مقصود
9:54
داوری به کتاب الله و سنت رسول الله (صلیاللهعلیهوسلم)
10:00
آیه این را شرط ایمان قرار داده است.
10:04
اگر به الله و روز آخرت ایمان دارید
10:09
پس این دلالت دارد بر آنکه کسی که مسائل مورد اختلاف را به الله و رسول او بازنگرداند،
10:15
پس او حقیقتاً مؤمن نیست.
10:17
بلکه او به طاغوت ایمان دارد
10:19
همانطور که آیهٔ بعدی آن را یادآور شد
10:22
آیا ندیدی کسانی را که ادعا میکنند ایمان آوردهاند
10:26
به آنچه بر تو نازل شده و به آنچه پیش از تو نازل شده است
10:31
میخواهند داوری نزد طاغوت ببرند
10:34
با آنکه فرمان یافته بودند که به آن کفر ورزند
10:37
و شیطان میخواهد آنان را به گمراهی دور و درازی بکشاند.
10:42
و آیهٔ نخست نیز تأکید کرده است
10:46
بر درستیِ شیوهٔ بازگرداندن (موضوعات) به الله و رسول، و نیکی آن
10:50
گفت: این بهترین و نیکوترین تأویل است.
10:55
رابطه میان سیاست و مدیریت
11:00
مدیریت در جهان معاصر ما (را) به خود مشغول کرده است
11:04
بخش بزرگی از اندیشهٔ مردم
11:07
تا جایی که به علمی مستقل تبدیل شد
11:10
درباره آن سخن میگویند؛ از عملیات چهار
11:13
شامل آنها میشود، هر مدیریتی
11:15
برنامهریزی و سازماندهی و اجرا است
11:18
و پیروی و تقویم (ارزیابی و اصلاح)
11:21
مدیر، مسئول اصلی است
11:24
دربارهٔ اجرای این چهار عملیات
11:27
خواه خودش آن را در برخی از آنها بهکار بسته باشد
11:30
یا به آنچه آن را به گروه کاری نسبت میدهد
11:33
آنچه آن را شکل میدهد
11:35
و زمینههای مدیریت متنوع است
11:37
و این مدیریت جوامع را دربرمیگیرد
11:40
و مدیریت شرکتها و مؤسسات
11:43
و مدیریت پروژهها و مدیریت خود
11:46
و تا آخر آن
11:49
و از تعریف سیاست شرعی پیشین
11:52
روشن میشود که این عبارت از مدیریت امت است.
11:55
یا آنگونه که به تعبیر امروزی گفته میشود
11:58
مدیریت جوامع
12:01
پس ناگزیر باید در آن نیز محقق شود
12:04
عملیات چهارگانهای که شامل آن میشود
12:07
کدام مدیریت
12:11
او نخستین مسئول این امر است
12:13
او و تیم همراهش
12:16
اما در اینجا بر این تأکید میکنیم که ضروری است
12:19
همهٔ اینها بر اساس منهج الله و شریعت او است
12:22
و پایبندی به کتاب الله
12:25
و سنت رسول او صلیاللهعلیهوسلم
12:28
و مخالفت نکردن آن دو در هیچیک از (امور)
12:31
این عملیاتها
12:35
میانهروی در مدیریت و سیاست
12:38
نباید اهتمام به مدیریت و سیاست ما را با خود ببرد
12:42
در کنار غلو و افراط
12:45
در بخش نظری آن موضوع
12:48
کسانی که متولّی امر هستند، در برنامهریزی و نظریهپردازی غرق میشوند
12:51
تا آنکه روزها و ماهها بگذرد
12:54
بلکه حتی سالها
12:57
و آنان همچنان در نظریهپردازی و بررسیهای خود هستند.
13:00
یک نفر را جلو میاندازند و نفر دیگری را عقب میاندازند
13:03
و همین امر ایشان را از عمل بازمیدارد
13:06
و بر ایشان است فرصتهایی که پیش رویشان قرار میگیرد
13:09
بیآنکه از آنها بهرهبرداری کنند
13:12
و اگر برای امثال اینان مقدّر شود
13:15
اینکه از جانب برنامهریزی و نظریهپردازی به میدان عمل منتقل شوند
13:18
به حیز اجرا (تنفیذ)
13:21
آنان را نیز میبینی که در تنظیم کار غرق میشوند.
13:24
و ترتیبات دقیقی برای آن قرار داد
13:27
که در بسیاری از آنها ممکن است صرفاً جنبهی شکلی داشته باشد
13:30
جز به کندی و بازماندن کار منجر نمیشود
13:34
همچنین نباید آن هشداری که پیشتر دادیم ما را
13:37
به کماهمیت جلوه دادن جایگاه مدیریت و سازماندهی
13:40
اتهام هر کار منظم و سنجیدهای
13:43
آن را عملی حزبی و بدعی میداند
13:46
این امر به سهلانگاری در برنامهریزی و مطالعه میانجامد
13:49
و اقدام بر عمل بدون هیچیک از آنها
13:52
پس هرجومرج پدید میآید
13:55
و تخبّط پدید میآید
13:58
و در پی آن، اوقات و اموال تلف میشود.
14:01
بیفایده
14:04
بلکه به عقبگرد و پسرفت میانجامد
14:07
و به عقبماندگی امت بازمیگردد
14:10
پس ناگزیر باید در نگاه کردن، میانهروی را پیشه کرد
14:13
در برنامهریزی و سازماندهی
14:16
و در اجرا و پیگیری و ارزیابی، با قاطعیت عمل کرد
14:23
تدوین شریعت
14:27
عبارت است از صیاغت احکام معاملات
14:30
و این کار بهصورت قوانین مدون و شمارهگذاریشده، به شیوهٔ
14:33
قوانین وضعی انجام شد
14:36
و این کار در اواخر
14:39
خلافت عثمانی آغاز شد
14:42
هنگامی که سلطنت، ضعف قضات دانشمند را دید
14:45
و افزایش دعواها و حوادث تازهپیدا
14:48
که در کتابهای فقه منصوص نبود
14:51
در نتیجهٔ آمیختگی حکومت
14:54
با غیرعربهای کشورهای همسایه، پدید آمد
14:57
کمیسیونی از دانشمندان تشکیل شد
15:00
تا قانون مدنی تدوین کند
15:03
برگرفته از فقه حنفی
15:06
که در آن احکام در مواد شمارهگذاریشده بیان شود
15:09
به سبک قوانین بیگانه
15:12
و بر کتابها و ابواب فقهی مرتب گردد
15:15
و آن کار را پیاپی منتشر کردند
15:18
در مجلهای به نام مجلهٔ احکام عدلیه
15:21
و آغاز کار کمیسیون
15:25
مطابق
15:31
و آخرین شمارهٔ مجله منتشر شد
15:34
در سال
15:38
مطابق
15:43
یعنی کار هفت سال به درازا کشید
15:46
و مجموع مواد مجله به
15:49
هزار و هشتصد و پنجاه و یک ماده رسید
15:52
با آنکه نیت این کار درست و قصد آن نیکو بود
15:56
اما در خود مفاسد و زیانهایی دارد
16:00
و برخی از آنها بسیار جدی است و نمیتوان از آنها چشم پوشید
16:04
مفاسد تدوین شریعت
16:08
از مهمترین مفاسد تدوین شریعت
16:12
نخست
16:14
افزایش ضعف قضات و فقیهان
16:17
و جلوگیری از اجتهاد در شناخت مراد الله
16:20
و رسول او در مسائل
16:23
به سبب اعتماد کامل بر مواد قوانین و الزام به آنها
16:29
دوم
16:32
باز شدن راه برای کسانی که دانشمند نیستند
16:34
برای ورود به عرصهٔ حکم و قضا
16:37
با تکیه بر اجرای قانون مدون
16:41
بیآنکه به گمان ایشان نیازی به آموختن شریعت باشد
16:45
تا جایی که قضات غیرنظامی و نظامی را دیدیم
16:49
که فقه اسلامی نخواندهاند
16:52
و اهلیت اجتهاد در حکم را ندارند
16:56
سوم
16:58
وادار کردن مردم به یک قول در مسئله
17:01
که در قانون مدون شده است
17:03
هرچند ممکن است آن قول مرجوح باشد
17:06
نزد محققان دانشمند مجتهد
17:10
چهارم
17:11
ممکن است درگاهی باشد برای وارد کردن قوانین وضعی
17:15
به جای احکام شرعی
17:19
بیعت
17:22
آیا بیعت عقدی است میان رعیت
17:25
یا میان کسانی که از جانب ایشان نمایندگی میکنند
17:27
و حاکمی که رعیت ریاست و سیاست امور را به او میسپارد
17:30
به موجب این عقد
17:32
ریاستش بر ایشان و سیاست ایشان را
17:34
برای تأمین مصالح دینی و دنیوی آنان
17:38
و در مقابل، آنان متعهد میشوند
17:41
که در کارهای پسندیده، به او گوش به فرمان و مطیع باشند، نه در معصیت
17:45
پس آن مانند هر عقد دیگری است
17:47
سه رکن دارد
17:50
و معقودٌ علیه
17:52
پس نبودن کامل معقودٌ علیه
17:54
عقد را ویران و باطل میکند
17:57
و علی
17:58
پس ولایت کسی را که دین را ضایع میکند و با آن میستیزد، روا نیست
18:02
و شریعت الله را از حکومت کنار میزند
18:06
و بیعت بدون اختیار روا نیست
18:09
که به امت بازمیگردد
18:11
و اهل حل و عقد از جانب آنان در آن نمایندگی میکنند
18:15
و آنان صاحبان رأی و مشورت در میان امتاند
18:18
پس حاکمی را برمیگزینند که بیعتش از نظر شرع درست باشد
18:22
و از اهل تقوا و صلاح باشد
18:25
با توانایی و قدرت
18:27
و ولایت دادن به کافر یا فاسق از ابتدا روا نیست
18:32
ولی اگر کسی که فاسق است والی شود
18:35
یا پس از ولایت، فسق بر او عارض شود
18:38
ولایت او برقرار است
18:40
و نماز پشت سر او درست است
18:43
تا زمانی که به نقض دین و شریعت الله فرمان ندهد
18:46
اما کافر، و کسی که کفر بر او عارض شود
18:49
ولایت و امامت او درست نیست
18:53
خداوند متعال میفرماید
18:55
و الله هرگز برای کافران قرار نمیدهد
18:58
بر مؤمنان راهی قرار نمیدهد»
19:01
شوری
19:04
شوری یعنی گرفتن رأی از دیگران
19:08
و آن یکی از ویژگیهای اصلی امت اسلام است
19:13
خداوند متعال میفرماید
19:15
و کسانی که پروردگارشان را اجابت کردند و نماز را برپا داشتند
19:19
و کارشان در میان خودشان با مشورت است
19:21
و از آنچه به ایشان روزی دادهایم، انفاق میکنند»
19:25
در همه سطوح رهبری، به آن ترغیب شده است،
19:29
که رهبر از آنان، پایینتر از خود، مشورت میخواهد
19:32
در آنچه که به مشورت ایشان نیاز دارد.
19:36
و برترین و مهمترین آن
19:38
مشورت میان سرپرست و رعیت است.
19:41
الله تعالی فرمود:
19:44
«و اگر تندخو و سختدل بودی، از اطرافت پراکنده میشدند.
19:50
پس از ایشان درگذر و برایشان آمرزش بخواه و در کار با ایشان مشورت کن.
19:55
پس چون تصمیم گرفتی، بر الله توکل کن
19:58
همانا الله توکلکنندگان را دوست دارد
20:02
مشورت در دولت چگونه برگزار میشود؟
20:08
شکلی که مشورت به آن انجام میشود،
20:11
قالبی معین نیست،
20:13
بلکه به هر محیط و زمانی واگذار شده است
20:16
و به آنچه با آن دو سازگار است، از شکلها و تشکیلات،
20:20
مانند مجالس شورا
20:22
و نهادهای مشورتی گوناگون.
20:25
به این شرط که مشورت با شریعت الله مخالفت نداشته باشد.
20:30
پس مشورت، اصلی استوار در عقیده مؤمنان است
20:35
که هیچ شکل تشکیلاتی آن را پدید نمیآورد،
20:38
بلکه این شکلها
20:40
تنها ابزاری برای اجرای این اصل بزرگاند.
20:46
و نخست باید مسلمانان مؤمنی وجود داشته باشند
20:50
که با عقیده خود، ایمانی استوار دارند،
20:53
و به اصول شریعت و احکام آن پایبندند،
20:56
تا از رهگذر ابزار مناسب مشورت، نظام اسلامی مطلوب در میان ایشان تحقق یابد.
21:01
(نظام اسلامی مطلوب)
21:04
مشورت به معنای تردید و کشدادن در تصمیمگیری نیست،
21:11
بلکه باید عزم و توکل بر الله در اجرای نتیجه آن همراه باشد.
21:18
الله تعالی فرمود:
21:20
«و در کار با ایشان مشورت کن.
21:22
پس چون تصمیم گرفتی، بر الله توکل کن
21:25
همانا الله توکلکنندگان را دوست دارد
21:29
در مشورت، تربیتی است برای هر دو، سرپرست و رعیت.
21:34
در مشورت میان سرپرست و رعیت،
21:39
در مشورت میان سرپرست و رعیت، برای هر یک تربیت است.
21:45
سرپرست خود را به مشورت با رعیت خویش عادت میدهد و از استبداد در کار پرهیز میکند،
21:51
و رعیت به مشارکت در تصمیمگیری تربیت میشود،
21:55
و مسئولیت و پیامد نتیجه آن را بر دوش میکشد.
22:00
حیلهی مستبد برای مشروعیت بخشیدن به مشورت.
22:05
استناد حاکم به مشورت.
22:07
کسی که میداند آنان با او موافقاند، این مشورت نیست،
22:12
زیرا حاکم مستبد زمانی مشورت میکند که بداند آنان با او موافقاند،
22:17
و هنگامی که گمان غالب او عدم موافقت آنان باشد، با استبداد تصمیم میگیرد.
22:23
میان سیاست و عبادت.
22:28
عبادت الله مسئولیتی فردی است
22:33
و به اجازهی هیچ حاکم یا نظامی نیاز ندارد.
22:38
اما دخالت حاکم در عبادت مردم برای پروردگارشان،
22:42
و شرط گرفتن اجازه و مجوز از او پیش از آن،
22:46
سیاستی فرعونی است،
22:49
چنانکه فرعون به جادوگران گفت، آنگاه که به پروردگار موسی علیهالسلام ایمان آوردند:
22:55
آیا پیش از آنکه به شما اجازه دهم، به او ایمان آوردید
22:59
بیگمان او بزرگ شماست که جادوگری به شما آموخته است، پس به زودی خواهید دانست.»