از مجموعهٔ مفاهیم اهل سنت - اپیزودهای جمع آوری شده (سریال کامل است)
· درس 57 از 77
خلاصه مفاهیم اهل سنت | 18- مفاهیم عبادت و معنای آن | مفاهیم (296-316)
صوت ترجمهشده برای این درس هنوز در دسترس نیست — ضبط اصلی عربی پخش میشود. متن زیر بهطور کامل ترجمه شده است.
0:000:00
متن کامل
ترجمهٔ ماشینی — ممکن است خطا داشته باشد
0:00
خلاصهٔ مفاهیم اهل سنت
0:09
معنای عبادت
0:12
عبادت غایت آفرینش مکلّفان است
0:16
الله تعالی فرمود
0:18
و من جن و انس را نیافریدم مگر برای آنکه مرا بپرستند
0:23
و این مستلزم آن است که تمام زندگی آنان برای الله و با یاری الله باشد
0:28
چنانکه الله تعالی فرمود
0:30
«بگو: همانا نماز من، و عبادت قربانیام، و زندگی و مرگ من، برای الله پروردگار جهانیان است»
0:36
پس هیچ کاری برای دنیا نیست که از آخرت جدا باشد
0:41
و کارهای دیگری برای آخرت است که در غیر زندگی دنیا انجام میشود
0:46
بلکه آن یک راه است که آغازش در دنیا و پایانش در آخرت است
0:52
پس هرکس الله را یگانه بپرستد در این راه، در همهٔ کارهایش
0:57
در آخرت به بهشت میرسد و چه نیکوست فرجام
1:01
و هرکس از عبادت سرپیچی کند و آن را در این راه رها سازد
1:05
راهش او را به جهنم میرساند؛ پناه بر الله
1:09
بنابراین عبادت از جهت آنچه با آن عبادت میشود شناخته شد
1:14
که آن نام جامع هر چیزی است که الله دوست دارد و میپسندد
1:18
از گفتارها و کردارهای آشکار و نهان
1:22
و نیز عبادت از جهت حال عابد شناخته شد
1:26
که آن کمال محبت و بزرگداشت برای الله تعالی است
1:30
همراه با کمال فروتنی و خضوع در برابر او، سبحانه
1:34
پس اگر او را دوست بداری و در برابرش فروتنی نکنی
1:37
تو عابد او نیستی
1:39
و همچنین اگر بدون محبت در برابرش خضوع کنی
1:42
عابد او نیستی تا آنکه دوستدار و فروتن باشی
1:48
اطلاق نام عبادت بر شعائر تعبدی
1:55
اطلاق نام عبادت بر شعائر گوناگون
2:00
از نماز و زکات و روزه و حج
2:03
از باب معنای خاص آن است
2:06
زیرا آن شعائر تعبدی
2:09
بزرگترین انواع عبادتاند
2:12
و آنها همراه با گواهی به شهادتین، ارکان اسلاماند
2:16
و عبادت به معنای دیگری نیز اطلاق میشود
2:19
که ویژهٔ دعاست
2:21
زیرا دعا مغز عبادت و مهمترین غایات آن است
2:24
چنانکه در حدیث آمده است
2:27
«دعا خود عبادت است»
2:29
روایت ابو داود و ترمذی و ابن ماجه
2:33
و تقسیمبندی کتابهای فقه به بخش عبادات و بخش معاملات
2:38
تنها تقسیمی اصطلاحی و آموزشی است
2:41
هدف از آن آسان ساختن علم برای دانشجویان است
2:44
و تقسیم آن به مراحل تحصیلی
2:47
زیان حصر معنای عبادت در شعائر تعبدی
2:54
کسی که معنای عبادت را تنها در شعائر تعبدی محصور کند
2:59
قطعاً در اطاعت از پروردگارش کوتاهی خواهد کرد
3:03
و اگر به او بگویی این با بندگیات برای الله مخالف است
3:08
پاسخ میدهد که آنچه بر عهدهاش بوده از عبادت و نماز انجام داده
3:13
و اکنون در تدبیر امر زندگی و معیشت خویش است
3:18
گویی سخن پیشین الله تعالی را نشنیده یا نفهمیده است
3:23
«بگو: همانا نماز من، و عبادت قربانیام، و زندگی و مرگ من، برای الله پروردگار جهانیان است»
3:30
و نیز بر حصر معنای عبادت در شعائر تعبدی تنها، این پیامد مترتب میشود
3:36
خلل و کوتاهی در ادای همین شعائر
3:41
و آنچه از میوههای آن انتظار میرود
3:44
پس نماز به حرکات مکانیکی تهی از خشوع تبدیل میشود
3:49
و از زشتی و ناپسندی باز نمیدارد
3:52
بلکه چه بسا کسی در آن به اندیشیدن دربارهٔ تدبیر زندگیاش مشغول شود
3:56
زیرا نفهمیده که خشوع، که عملی قلبی است، از عبادت است
4:02
و ترک زشتی و ناپسندی نیز از عبادت است
4:06
و روزه به خودداری از خوراک و نوشیدنی تبدیل میشود
4:10
پس از آن به آنچه معدهاش را پر میکند سست میگردد
4:13
و به گمان خود در طول روزه و پس از آن خویش را سرگرم میکند
4:17
با تماشای برنامههای سرگرمکننده بیارزش و سریالهای پست
4:21
و نگاهش را به آنچه الله حرام کرده است میگشاید
4:25
و روزهاش آن تقوایی را که از آن خواسته شده محقق نخواهد کرد
4:29
و زکات مالش را میپردازد
4:31
سپس پس از آن بیاعتنا میشود
4:33
در حالی که تجارت و اموالش از ربا و معاملات حرام است
4:38
زیرا نفهمیده که رها کردن آن نیز از عبادت است
4:42
عبادتی که آن است که تمام زندگیاش برای الله باشد
4:46
و موافق خواست او، سبحانه
4:50
همچنین حصر معنای عبادت در شعائر تعبدی
4:55
دروازهای است که سکولارها و همانندان ایشان از آن وارد میشوند
4:59
تا عبادت را تنها رابطهای خاص میان بنده و پروردگارش قرار دهند
5:04
و آن را در سایر شؤون زندگی دخالتی نباشد
5:08
از اقتصاد و سیاست
5:10
و امور زن و خانواده
5:12
و معاملات میان مردم
5:15
تلاش در شعائر تعبدی و اخلاص در آنها
5:22
تلاش در شعائر تعبدی با صداقت و اخلاص
5:26
بر تحقق عبادت به مفهوم جامع آن یاری میرساند
5:30
یعنی آنکه تمام زندگی انسان برای الله باشد
5:34
پس شعائر تعبدی جدا از
5:37
رفتار اجتماعی یا اخلاقی در زندگی نیست
5:41
بلکه پیوند میان آنها استوار است
5:44
و آنها توشهٔ انسان در مسیر عبادت فراگیر است
5:49
پس الله سبحانه پس از آنکه همسران پیامبر صلیاللهعلیهوسلم را
5:54
به ماندن در خانه فرمان داد
5:56
و از خودنمایی دوران جاهلیت نخست بازداشت
5:59
و اینها امور رفتاری اجتماعیاند
6:03
ایشان را به برپایی نماز و پرداخت زکات امر کرد
6:07
و در این اشارتی است به نقش شعائر تعبدی
6:11
در یاری رساندن به انجام اوامر رفتاری و اخلاقی
6:15
و پیوند آن با آنها
6:17
الله تعالی فرمود
6:19
و در خانههای خود بمانید و همچون زنان دوران جاهلیت نخست خودنمایی نکنید
6:25
«و نماز را برپا دارید و زکات دهید»
6:28
«و الله و پیامبرش را اطاعت کنید»
6:31
«و نماز از زشتی و ناپسندی باز میدارد»
6:34
الله تعالی فرمود
6:36
«و نماز را برپا دار»
6:38
همانا نماز از کار زشت و ناپسند باز میدارد
6:42
و عبادت، دعوت به سوی الله است
6:45
قیام شب و تلاوت کتاب الله کمککننده بر آن است
6:49
الله تعالی فرمود
6:51
«ای جامهبهخودپیچیده»
6:54
شب را (به نماز) برخیز، جز اندکی
6:57
نیمی از آن را، یا از آن اندکی کم کن
7:00
یا بر آن بیفزای، و قرآن را شمرده و با تأمل بخوان
7:04
«بهراستی که ما گفتاری سنگین بر تو خواهیم افکند»
7:08
پس آمادهشدن برای گفتار سنگین و مکلّف شدن به دعوت
7:13
همان قیام شب و ترتیل قرآن است
7:17
عبادت و خلافت در زمین
7:23
خلافت در زمین و آباد ساختن آن، چنانکه الله اراده کرده است،
7:28
عبادت برای الله است
7:30
باید حکم و تحلیل و تحریم در آن تنها از آنِ الله تعالی باشد
7:36
و از همینروست که فهم عدی بن حاتم رضیاللهعنه از این معنا کوتاه آمد
7:42
و او پیش از اسلام آوردنش مسیحی بود
7:45
از سخن الله تعالی شگفتزده شد
7:48
دانشمندان و راهبان خود را به جای الله، پروردگارانی گرفتند
7:54
و گفت: ای رسول الله!
7:57
آنان ایشان را عبادت نمیکردند
8:00
پس پیامبر (ﷺ) فرمود
8:03
آری
8:04
ولی آنان آنچه را الله حرام کرده حلال میشمردند و از آنان پیروی میکردند
8:09
و آنچه را الله حلال کرده حرام میشمردند و از آنان پیروی میکردند
8:13
این است عبادت ایشان برای آنان
8:16
روایت ترمذی است و الألبانی آن را حسن دانسته است
8:20
ترک بندگی الله، بندگی غیر اوست
8:27
هر کس بندگیاش را برای الله سبحانه ترک کند
8:30
قطعاً در بندگی غیر او واقع خواهد شد
8:33
از شیطان یا بت
8:35
یا هوای نفس یا شهوت مال
8:38
و تا آخر آن
8:40
الله تعالی درباره عبادت شیطان فرمود
8:44
آیا با شما عهد نبستم، ای فرزندان آدم
8:47
که شیطان را نپرستید؟
8:49
که او دشمن آشکار شماست
8:52
«و مرا بپرستید»
8:54
«این است راه راست»
8:57
و تعالی درباره شرک و عبادت غیر او فرمود
9:01
از بتها و خدایان ساختگی
9:04
و به جای او خدایانی گرفتند
9:07
چیزی نمیآفریند و خود آفریده میشوند
9:11
و برای خویش مالک زیان و سود نیستند
9:15
و مالک مرگ و زندگی و برانگیخته شدن نیستند
9:21
و تعالی درباره عبادت هوای نفس فرمود
9:24
«آیا دیدی کسی را که هوای خود را معبود خود گرفت؟»
9:27
آیا تو کارگزار او خواهی بود؟
9:30
و پیامبر (ﷺ) فرمود
9:33
«بنده دینار نابود شود»
9:36
«بنده درهم نابود شود»
9:38
«بنده خمیصه نابود شود»
9:40
«بنده خمیله نابود شود»
9:42
«نابود شود و واژگون گردد»
9:44
«و اگر خاری به او رسید، بیرون نیاید»
9:47
روایت بخاری است
9:50
بندگی برای الله، عزّت و شرافت است
9:55
بندگی برای الله، عزّت و شرافت است
9:59
عزّت و شرافت
10:01
که هر کس آن را بهجا آورد، سزاوار آن است
10:03
بهگونهای تمام و کامل
10:06
از اینرو این وصف به راستگوترین عبادتکنندگان نسبت داده شده است
10:09
و گرامیترین ایشان نزد الله تعالی
10:12
رسول الله (ﷺ)
10:15
و این وصف او در بالاترین و والاترین مقامها بوده است
10:20
مقام اسراء
10:22
الله تعالی فرمود
10:24
پاک و منزه است آن که بندهاش را سیر داد
10:26
شبانه از مسجد الحرام به مسجد الاقصی که پیرامونش را برکت دادهایم
10:32
چنانکه در مقام نزول وحی نیز بدین وصف یاد شده است
10:36
بزرگ و پربرکت است آن که فرقان را بر بندهاش فرو فرستاد تا برای جهانیان بیمدهنده باشد
10:43
شرایط پذیرش عبادت
10:48
از شرایط عبادت
10:50
اخلاص و متابعت
10:52
پس اخلاص
10:54
آن است که عبادت تنها و یکسره برای الله باشد
10:58
چنانکه الله تعالی فرمود
11:00
و فرمان نیافتند جز آنکه الله را با اخلاص در دین بپرستند، در حالی که حنیفاند
11:06
و متابعت
11:07
آن است که عمل موافق سنت باشد
11:11
چنانکه پیامبر (ﷺ) فرمود
11:14
«هر که کاری کند که امر ما بر آن نیست، آن مردود است»
11:18
روایت بخاری و مسلم است
11:21
پس کسی که در اخلاص عبادت مخالفت کند، در شرک میافتد
11:25
و آن دو نوع است: بزرگتر که ضد توحید است
11:30
و کوچکتر مانند ریا و خودنمایی
11:33
و کسی که در متابعت سنت در عبادتش مخالفت کند، در بدعت میافتد
11:40
و اخلاص و متابعت در قول الله تعالی گرد آمدهاند
11:45
پس هر که امید دیدار پروردگارش را دارد، باید کار شایسته کند
11:51
و هیچکس را در عبادت پروردگارش شریک نگرداند
11:55
پس قول او: «پس باید عمل صالح کند»
11:59
یعنی موافق سنت و بدون بدعت
12:02
و قول او: «و در عبادت پروردگارش هیچ کس را شریک نسازد»
12:06
یعنی عبادتش را تنها برای الله تعالی خالص گرداند
12:11
پس ناگزیر باید الله را در عبادت یکتا دانست
12:14
و پیامبر (ﷺ) را در متابعت یگانه شمرد
12:19
و شرط اساسی دیگری برای پذیرش عبادت هست
12:23
و آن این است که عبادت از موحّدی باشد که به الله شرک نمیورزد
12:34
برخی از افراطگرایان صوفیه گمان میبرند
12:38
که عبادت از اولیای الله ساقط میشود
12:41
کسانی که به گمان خودشان به درجهٔ یقین میرسند
12:45
و این را از فهم درست آنان از سخن الله تعالی به دست میآورند
12:50
و پروردگارت را بپرست تا یقین به سراغت بیاید
12:54
با آنکه یقین در اینجا مرگ است
12:57
و این به اجماع مفسّران است
13:00
و همانگونه است که در سخن الله تعالی، به نقل از گفتار کافران آمده است:
13:05
و روز جزا را دروغ میانگاشتیم
13:09
«تا آنکه یقین (مرگ) به سراغمان آمد»
13:11
و آیا کسی یقینش در ایمان بیشتر از رسول الله (ﷺ) است؟
13:18
و او همواره الله را عبادت میکرد تا آنکه مرگ به سراغش آمد
13:23
و در بیماری مرگش بر صحابه بیرون آمد، در حالی که آنان نماز میخواندند
13:27
و با ایشان نماز گزارد
13:29
بنده از بندگی الله جدا نمیشود
13:32
تا زمانی که در خانهٔ تکلیف است
13:35
برای الله بر آفریدگان دو گونه بندگی است:
13:41
عمومی و خصوصی
13:44
پس بندگی عمومی
13:46
همان بندگی قهر و مُلک است
13:49
و در آن هیچکس را اختیاری نیست
13:52
پس همه ملک اللهاند و زیر ارادهاش هستند
13:56
و همین بندگی است که در سخن الله تعالی مورد نظر است:
13:59
همانا هر که در آسمانها و زمین است
14:03
«جز اینکه بندهوار نزد رحمان میآید.»
14:06
و سخن الله تعالی:
14:08
و کسی که الله او را آزار دهد،
14:11
و الله ستمی بر بندگان نمیخواهد.
14:14
و سخن الله تعالی:
14:16
همانا الله میان بندگان داوری کرده است
14:20
و دیگر آیاتی که افاده میکنند
14:23
که همهٔ آفریدگان بندگان ربوبیت الله تعالیاند،
14:27
و این بندگیای است که بر آن پاداش داده نمیشوند
14:31
و هیچکس از آن بیرون نیست.
14:33
اما بندگی خصوصی
14:36
همان بندگی اهل محبت و طاعت اوست،
14:39
و همان است که در سخن الله تعالی مورد نظر است:
14:42
ای بندگان من، امروز نه بیمی بر شماست
14:45
«و شما اندوهگین نمیشوید.»
14:48
و سخن الله تعالی:
14:50
«و بندگان رحمان کسانیاند که با فروتنی بر زمین راه میروند،»
14:54
«و چون نادانان آنان را خطاب کنند،»
14:57
«میگویند: سلام.»
14:59
و سخن الله تعالی:
15:01
همانا بندگان من، تو را بر آنان هیچ تسلطی نیست
15:05
و دیگر آیات
15:08
و اهل این بندگی، بندگان الوهیت الله تعالیاند
15:13
و بر آن پاداش داده میشوند.
15:16
پس همهٔ آفریدگان بندگان ربوبیت الله سبحانهاند،
15:20
و اهل طاعت و ولایت او، بندگان الوهیت اویند.
15:25
برتری میان عبادتها
15:29
مبنای برتری میان عبادتها
15:33
آن چیزی است که در دل بنده هنگام عبادت برپا میشود
15:38
از اخلاص و محبت و خوف و رجا،
15:42
و عمل برای خشنودی پروردگار در هر زمان،
15:45
بر حسب آنچه مقتضای آن وقت و وظیفهٔ آن است.
15:49
پس برترین عبادت در وقت جهاد،
15:52
خود جهاد است،
15:54
و اگر به ترک اوراد از نماز شب و روزه روز منجر شود،
15:58
و تا آخر آن.
16:00
و برترین عبادت در هنگام حضور مهمان،
16:03
ادای حق اوست،
16:05
و اگر این کار از ورد مستحب بازدارد،
16:08
و برترین آن در وقت سحر،
16:11
استغفار است،
16:12
چنانکه الله تعالی فرموده است:
16:14
«و در سحرگاهان آمرزش میخواهند.»
16:17
و همچنین.
16:19
پس برای هر وقت و حالی، عبادت و وظیفهای است،
16:23
و همچنان که برتری در عبادات و اعمال صالح
16:27
به قواعد زیر نیز مقید است:
16:30
نخست:
16:32
واجبات بر مستحبات مقدماند،
16:35
و نزد الله تعالی برترند،
16:38
چنانکه در حدیث قدسی آمده است:
16:40
«و بندهام با چیزی که نزد من محبوبتر از آن باشد که بر او واجب کردهام، به من نزدیک نمیشود؛»
16:46
«و بندهام با نوافل همواره به من نزدیک میشود تا او را دوست بدارم.»
16:52
روایت بخاری.
16:54
پس واجبات مقدماند،
16:56
و نوافل تکمیلکنندهاند.
16:58
دوم:
17:01
اندک پایدار، بهتر از بسیار منقطع است،
17:05
چنانکه پیامبر (صلیاللهعلیهوسلم) فرمود:
17:08
«و محبوبترین کارها نزد الله عز وجل،
17:12
پایدارترین آنهاست، هرچند اندک باشد.»
17:15
روایت بخاری و مسلم.
17:19
نیرومندی و کوشش در عبادت،
17:23
الله تعالی فرموده است:
17:25
و یاد کن بندهمان داوود صاحب قدرت را
17:28
«که او بسیار بازگشتکننده است.»
17:30
یعنی: صاحب نیرو در طاعت و عبادت.
17:33
پس او «أوّاب» است،
17:35
یعنی بسیار بازگشتکننده و رجوعکننده به الله و زاریکننده به درگاه او.
17:40
و این اقتضا دارد که آدمی برای به دست آوردن اسباب نیرومندی عبادت بکوشد،
17:45
و به سستی و بطالتی که این نیرو را تباه میکند، تن ندهد،
17:50
و جان را ناتوان میسازد،
17:53
زیرا بیزاری از عبادت و تنبلی در انجام آن،
17:58
از صفات منافقان است.
18:01
الله منافقان را به نفاق اکبر نکوهش کرده است،
18:04
به نهایت نکوهش،
18:06
و برای آنان کفر را ثابت کرده است،
18:08
آنجا که تعالی فرموده است:
18:10
و چیزی جز این مانع پذیرفته شدن انفاقهایشان نشد
18:13
جز آنکه به الله و فرستادهاش کافر شدند
18:17
و نماز را جز با کسالت نمیگزارند
18:21
و انفاق نمیکنند جز در حالی که ناخشنوداند
18:25
و همانگونه که آیه، منافقان را به کسالت در نماز توصیف کرده
18:29
و انفاق در راه الله را ناپسند شمرده است
18:32
از مفهوم آن دلالت میشود
18:35
بر اینکه بنده باید نماز را ادا کند
18:38
در حالی که دلش و بدنش نشاط دارند
18:41
و اینکه در راه الله انفاق نکند
18:44
مگر آنکه سینهاش با انفاقش گشاده باشد
18:47
و ذخیره و پاداش آن را تنها از الله امید دارد
18:51
و در کسالت و کراهتش نسبت به عبادت، به منافقان شباهت نداشته باشد
18:59
تلاش کافران در عبادت و دعای غیر الله
19:03
هیچ چیزی را از ایشان دفع نمیکند
19:06
هرچه کافران در عبادت و دعای خدایانشان بکوشند
19:11
آنها هرگز چیزی از الله به ایشان بینیاز نمیکند
19:15
الله تعالی فرمود
19:17
«دعوت حق از آنِ اوست»
19:20
و کسانی که جز او را میخوانند، به هیچچیز پاسخشان نمیدهند
19:25
«جز مانند کسی که دو کفش را به سوی آب بگشاید تا به دهانش برسد، و او به آن نمیرسد»
19:31
و دعای کافران جز در گمراهی نیست
19:36
پس نباید کسی به تلاش کافران در عبادتشان فریفته شود
19:40
و نباید کسی به آن رشک برد
19:43
زیرا آن از حق هیچ چیزی را بینیاز نمیکند
19:50
احسان دو امر اساسی را در بر میگیرد
19:54
یکی از آن دو، احسان در عبادت است
19:57
و آن بالاترین مرتبههای عبادت است
20:00
چنانکه پیامبر (صلیاللهعلیهوسلم) فرمود
20:02
هنگامی که جبرئیل (علیهالسلام) از احسان از ایشان پرسید
20:06
«اینکه الله را چنان بپرستی که گویی او را میبینی»
20:09
«و اگر تو او را نمیبینی، او تو را میبیند»
20:13
متفقعلیه
20:15
و این پرسش، پس از پرسش از اسلام و ایمان بود
20:20
و دوم، احسان به خلق است
20:23
و از آن است قول الله تعالی
20:26
آنان که در فراخی و تنگی انفاق میکنند
20:31
«و خشم خود را فرو میخورند و از مردم درمیگذرند»
20:35
«و الله نیکوکاران را دوست دارد»
20:38
و کمال احسان در آوردن هر دو امر با هم است
20:42
احسان در عبادت آفریدگار
20:45
و احسان در رفتار با خلق
20:48
و این دو امر در قول الله تعالی گرد آمده است
20:52
و در زمین پس از اصلاح آن فساد نکنید
20:55
«و او را از روی بیم و امید بخوانید»
20:58
«همانا رحمت الله به نیکوکاران نزدیک است»
21:02
آنجا که قول الله تعالی دلالت دارد
21:05
و در زمین پس از اصلاح آن فساد نکنید
21:08
بر احسان در رفتار با خلق
21:11
و قول الله تعالی دلالت دارد
21:13
«و او را از روی بیم و امید بخوانید»
21:16
بر احسان در عبادت الله تعالی
21:20
سپس آیه، دستیابی به رحمت الله تعالی را
21:23
بر آوردن هر دو امر مرتب کرده است
21:26
«همانا رحمت الله به نیکوکاران نزدیک است»
21:30
پس هرچه بنده نیکوکارتر باشد
21:33
به رحمت الله عز وجل نزدیکتر است
21:37
و در این، از تشویق به احسان
21:40
آنچه پوشیده نیست، وجود دارد
21:42
عبادت پنهانی
21:48
عبادت الله در نهان
21:50
از مؤکدترین نشانههای اخلاص و درستی باطن است
21:54
و سلف رحمهمالله
21:57
بر پنهان داشتن کارهای نیک خود، جز فرایض، حریص بودند
22:01
و الله تعالی فرموده است
22:04
«پروردگارتان را با زاری و پنهانی بخوانید»
22:07
همانا او تجاوزکاران را دوست ندارد
22:10
و پیامبر (صلیاللهعلیهوسلم) فرمود
22:13
«همانا الله بنده پرهیزگار، بینیاز و پنهانکار را دوست دارد»
22:18
روایت مسلم
22:20
زبیر بن عوام رضیاللهعنه گفت
22:23
«برای خود ذخیرهای از عمل صالح قرار دهید»
22:26
«چنانکه برای شما ذخیرهای از عمل بد هست»
22:30
و سخنان سلف در این باره بسیار است
22:33
همراه بودن عبادت با توکل بر الله
22:38
و یاری جستن از او
22:40
عبادت در متون وحی بسیار با توکل بر الله
22:45
همراه آمده است
22:47
و یاری جستن از او
22:48
چنانکه در قول الله تعالی است
22:51
تنها تو را میپرستیم و تنها از تو یاری میجوییم
22:54
و قول او تعالی
22:56
«پس او را بپرست و بر او توکل کن»
22:59
و آن
23:00
جز از آنرو نیست که بنده به الله عز وجل نیازمند است
23:04
از این حیث که او مطلوب، محبوب و معبود است
23:07
و از این حیث که او پرسیدهشده، یاریخواستهشده و توکلشده است
23:12
پس با عبادت، الوهیت الله عز وجل آشکار میشود
23:16
و با توکل بر او و یاری جستن از او
23:19
ربوبیت او آشکار میشود
23:21
و بندگی جز به این دو وجه کامل نمیشود
23:25
و همانگونه که یاری جستن از الله در همه امور است
23:29
در خود عبادت نیز از همان باب، نخستین است
23:33
به دلیل همراه آمدن آن با عبادت در ذکر، در آیه فاتحه
23:37
پس یاری جستن از الله در عبادت
23:40
بنده را بر ادای آن توانا میسازد
23:43
و او را از خودپسندی به عبادتش نگه میدارد
23:46
و کسی که گمان کند آن به نیروی و قدرت خود اوست
23:49
همانگونه که آن کسالت را از او دور میکند
23:51
و سستی در آوردن آن را نیز
23:54
هرکس در عبادتش از الله یاری بجوید،
23:57
الله او را بر آن یاری میدهد.
23:59
و هرکس یاریجویی را ترک کند،
24:01
الله او را به خودش وامیگذارد
24:03
پس ناتوانی و سستی به او میرسد.
24:06
و در مقدم داشتن عبادت بر استعانت در ذکر،
24:09
در آیهٔ سورهٔ فاتحه،
24:12
نکات بلاغی وجود دارد
24:14
که از مهمترین آنها این است:
24:16
عبادت، غایتی است که بندگان برای آن آفریده شدهاند،
24:20
و استعانت وسیلهای برای رسیدن به آن است،
24:23
و غایات بر وسایل مقدماند.
24:29
تحقق بندگی با شناخت اسمای حسنای الله
24:33
و صفات برتر او حاصل میشود.
24:36
الله سبحانه، اسما و صفات خود را
24:39
در کتاب کریمش یاد نکرده است
24:41
تا تنها به شناخت نظری آنها بسنده کنیم،
24:45
بلکه آنها را یاد کرده تا معانی و حقایق آنها را دریابیم،
24:49
و موجبات و مقتضیات آنها را در جهان بیندیشیم،
24:53
و آثار آنها را بر دل و اعضا دریابیم،
24:56
و بهوسیلهٔ آنها الله تعالی را بخوانیم،
24:59
چنانکه الله عزّوجل فرموده است:
25:01
«و الله را اسمای حسنی است، پس او را به آنها بخوانید؛
25:05
و کسانی را که در نامهای او کژروی میکنند رها کنید
25:09
به زودی سزای آنچه میکردند را خواهند یافت
25:12
پس این دانش و این دعا،
25:14
بیشترین چیزیاند که بندگی انسان برای الله سبحانه را محقق میکنند،
25:19
زیرا دانستن انسان به اینکه پروردگار تعالی در سود و زیان،
25:23
و در بخشش و بازداشتن، و در آفرینش و روزیدادن،
25:27
و در زندهکردن و میراندن یگانه است،
25:29
همهٔ اینها برای بنده ثمرهٔ بندگی توکل بر الله را به بار میآورد،
25:34
و لوازم این توکل در ظاهر نیز پدیدار میشود،
25:37
همانگونه که ترس از او تنها،
25:40
و امید به او تنها،
25:41
و محبت و بزرگداشت او را ثمر میدهد؛
25:43
و همینگونه است در سایر اسمای حسنای الله
25:47
و صفات برتر او.
25:49
میانهروی در عبادت:
25:53
عبادت در اسلام
25:57
میانهٔ اهل سستی و کوتاهی در آن،
26:01
و اهل افراط و رهبانیت است.
26:03
کسانی که در عبادت زیادهروی نمیکنند،
26:06
دنیای فریبنده آنان را فریفته،
26:08
و به آن چسبیده و پی آن دویدهاند،
26:11
پس همهٔ معیارهای آنان مادی و دنیوی شده است.
26:16
و روشنترین نمونهٔ این گروه،
26:19
یهودیانند که الله دربارهشان فرموده است:
26:22
و بیگمان ایشان را حریصترین مردم بر زندگی خواهی یافت، و از کسانی که شرک ورزیدند
26:28
یکی از آنان دوست دارد که هزار سال عمر یابد
26:32
پس آنان حریص بر زندگیاند،
26:35
اینگونه با تنکیر (نکرهآوردن)،
26:37
که دلالت بر دوستی زندگی به هر شکل آن دارد،
26:41
حتی اگر زندگیِ حیوانیای باشد که مملو از غرایز و شهوات است.
26:45
از همین رو سزاوار آن شدند که به «مغضوب علیهم» توصیف شوند،
26:51
به سبب سرپیچی از امتثال اوامر شرعی،
26:54
و چارهجویی بر ضد آنها برای منافع دنیویشان.
26:59
و اما غلوکنندگان در عبادت:
27:01
غلوّشان ایشان را به تحریم آنچه الله حلال کرده واداشت،
27:05
و به بدعتگذاری رهبانیتی،
27:07
مانند حال راهبان نصارا و عابدان آنان،
27:10
که نکاح و پاکیزههای روزی را بر خود حرام کردند،
27:15
و آن را پلیدیای از کار شیطان دانستند،
27:19
پس نعمت الله را بر خود رد کردند،
27:22
و در باب عبادت به حق راه نیافتند،
27:25
از این رو سزاوار وصف «ضالّین» شدند.
27:28
پس نخستین گروه، اهل تفریط و فسقاند،
27:31
و دومین گروه، اهل افراط و غلو و بدعتاند،
27:35
و سلف از هر دو گروه برحذر داشتهاند.
27:38
مفهوم میانهروی در عبادت در اسلام حاصل میشود
27:42
با نگریستن در نصوص وحیین (قرآن و سنت) در این باب،
27:46
و گرد آوردن برخی از آنها با برخی دیگر،
27:48
برای عمل به بعضی و ترک بعضی دیگر.
27:52
پس پیامبر (ﷺ) که فرمود:
27:56
«مجاهد کسی است که با نفس خود جهاد کند»،
27:59
همان کسی است که به آن سه نفری فرمود که
28:02
از عبادت او پرسیده بودند،
28:04
و گویی آن را کم شمردند،
28:06
پس یکیشان گفت:
28:08
«اما من، همواره شب را به نماز میگذرانم»،
28:11
و دیگری گفت:
28:13
«من همیشه روزه میگیرم و افطار نمیکنم»،
28:16
و دیگری گفت:
28:18
«من از زنان کناره میگیرم،
28:20
و هرگز ازدواج نمیکنم».
28:22
پس پیامبر (ﷺ) فرمود:
28:25
«شما همانانید که چنین و چنان گفتید؟
28:28
آگاه باشید که به خدا سوگند، من از همه شما بیشتر از الله میترسم،
28:31
و از همه شما پرهیزگارترم،
28:33
اما من روزه میگیرم و افطار میکنم،
28:35
و نماز میگزارم و میخوابم،
28:37
و با زنان ازدواج میکنم.
28:39
پس هرکس از سنت من روی گرداند،
28:41
از من نیست».
28:43
پس در نص نخست، بر کوشش در عبادت تشویق کرد،
28:47
و در نص دوم از غلو در آن و رهبانیت نهی فرمود.
28:51
و روش پیامبر (ﷺ)
28:54
بر میانهروی و تعادل میان حقوق و واجبات استوار است.
28:59
و آنگاه که سلمان فارسی به ابوالدرداء رضیاللهعنه گفت:
29:04
«همانا پروردگارت بر تو حقی دارد،
29:07
و نفست بر تو حقی دارد».
29:09
و خانوادهات نیز بر گردن تو حقی دارند،
29:12
پس به هر صاحب حقی حقش را بده.
29:15
پیامبر (صلیاللهعلیهوسلم) فرمود:
29:18
سلمان راست گفت.
29:21
و همانگونه که پیامبر (صلیاللهعلیهوسلم)
29:23
نذری را که مشروع بود تجویز فرمود،
29:26
و نذر بدعتگذار را که مردود بود باطل کرد.
29:29
پس وقتی مردی را دید که ایستاده است،
29:31
دربارهاش پرسید،
29:33
گفتند: نذر کرده که همواره بایستد و ننشیند،
29:36
و زیر سایه نرود و سخن نگوید،
29:39
و روزه بگیرد.
29:41
فرمود: به او دستور دهید که سخن بگوید،
29:44
و زیر سایه برود و بنشیند،
29:47
و روزهاش را کامل کند.
29:49
این حدیث را بخاری روایت کرده است.
29:51
و این از میانهروی در عبادت است.
29:54
از زمینههای میانهروی در عبادت،
29:58
میانهروی در عبادت آشکار میشود
30:02
در زمینههای متعدد،
30:05
از جمله نخست:
30:08
میانهروی در دعا به الله، میان بلند و آهسته خواندن.
30:11
الله تعالی میفرماید:
30:14
و نمازت را بلند مخوان و آهسته هم مخوان.
30:17
(این بخش آیه است)
30:20
دوم:
30:22
پرهیز از تجاوز در طهارت و دعا،
30:25
همانگونه که پیامبر (صلیاللهعلیهوسلم) فرمود:
30:28
بهراستی در این امت خواهد بود
30:31
گروهی که در طهارت و دعا تجاوز میکنند.
30:34
این حدیث را احمد و ابوداوود روایت کردهاند،
30:37
و ابن حجر و آلبانی آن را صحیح دانستهاند،
30:40
و شعیب ارنؤوط نیز.
30:43
و تجاوز در طهارت
30:47
با اسراف در آن و از حد گذشتن پدید میآید،
30:50
مثلاً به سبب وسوسه.
30:53
و تجاوز در دعا
30:56
همچنان با بلند کردن صدا پدید میآید،
30:59
و نیز با دعا کردن به آنچه مشروع نیست.
31:02
و الله تعالی فرموده است:
31:05
«پروردگارتان را با زاری و در پنهانی بخوانید؛
31:08
همانا او تجاوزکنندگان را دوست ندارد.
31:11
سوم:
31:14
میانهروی میان رخصت و عزیمت.
31:17
از رخصتهای شرعی است
31:20
که انسان در آن زیادهروی نکند تا آنکه از مقصود شرعی بیرون رود.
31:23
(از این روست که)
31:26
مثلاً از رخصتهای مشروع، تأخیر نماز ظهر در گرمای شدید است
31:29
برای خنکتر کردن آن،
31:32
تا گرما خشوع در آن را از میان نبرد.
31:35
و زیادهروی در این رخصت آن است
31:38
که نماز ظهر را آنقدر به تأخیر اندازد که...
31:41
(ادامهی همین مفهوم)
31:44
از ثمرات عبادت است:
31:50
عبادت به مفهوم فراگیرش ثمرات بزرگی برای بنده دارد
31:53
که پیشتر بیان شد،
31:56
که از مهمترین آنها نخست است:
31:59
دلبستگی به الله تنها،
32:02
و نیازمندی به او و بینیازی از غیر او.
32:05
و الله تعالی راست فرمود آنجا که میفرماید:
32:08
آیا الله برای بندهاش کافی نیست؟
32:11
و تعالی فرمود:
32:14
«بگو: الله مرا کافی است،
32:17
بر او توکل میکنند توکلکنندگان.»
32:20
دوم: دلبستگی به الله تنها
32:23
شجاعت و پایداری میآورد،
32:26
و فداکاری در راه او،
32:29
و آرامش دل و سکون نفس و سعادت آن.
32:32
و این ثمره بیش از هر جا در برگزیدگان آفریدگان نمایان شده است،
32:35
یعنی پیامبران الله
32:38
و فرستادگانش، چنانکه نوح فرمود:
32:41
ای قوم من، اگر ماندن من و یادآوریام به آیات الله بر شما گران آمده است،
32:44
(در متن ادامهی همین عبارت است)
32:47
من بر الله توکل کردهام.
32:50
پس کار خود را با شریکانتان هماهنگ کنید
32:53
سپس کار شما بر شما پوشیده و مبهم نماند.
32:56
سپس دربارهام تصمیم بگیرید و مهلتم ندهید.»
32:59
و هود (علیهالسلام) فرمود:
33:02
«همگی با من نیرنگ کنید،
33:05
سپس مهلتم ندهید.»
33:08
و الله تعالی دربارهی پیامبرش محمد
33:11
(صلیاللهعلیهوسلم) فرموده است:
33:14
«بگو: شریکانتان را بخوانید، سپس با من نیرنگ کنید
33:17
و مهلتم ندهید.
33:20
همانا ولی من الله است که کتاب را فرو فرستاد،
33:23
و او صالحان را سرپرستی میکند.»
33:26
سوم: رسیدن به خشنودی الله
33:29
و محبت او و بهشت او.
33:32
کسی که آنچه را الله دوست دارد و میپسندد انجام دهد،
33:35
و این است معنای عبادت،
33:38
بیتردید محبت و خشنودی او را به دست میآورد
33:41
و از اهل بهشت میشود که از نعمتهای آن بهرهمند میگردند،
33:44
و بزرگترین آنها خشنودی الله است.
33:47
در حدیث قدسی آمده است
33:50
که الله تبارک و تعالی به اهل بهشت میفرماید:
33:53
«ای اهل بهشت!»
33:56
پس میگویند: «لبیک، پروردگارا، و سعدیک!»
33:59
پس میفرماید:
34:03
«آیا ما را چه شده که خشنود نباشیم،
34:06
در حالی که به ما چیزی بخشیدهای که به هیچکس نبخشیدهای؟»
34:09
از آفریدهات
34:12
من به شما بهتر از آن را خواهم داد
34:15
گفتند: پروردگارا
34:18
و چه چیزی از آن بهتر است؟
34:21
رضای خود را بر شما فرود میآورم
34:24
و پس از آن هرگز بر شما خشم نمیگیرم
34:27
هرگز
34:30
پس تصریح فرمود که رضوان الله بهتر است
34:33
از همهٔ نعمتهای بهشت
34:36
چهارم: بیرغبتی به دنیا
34:39
و برگزیدن آخرت بر آن
34:43
خلاصهٔ مفاهیم اهل سنت و جماعت