از مجموعهٔ مفاهیم اهل سنت - اپیزودهای جمع آوری شده (سریال کامل است)
· درس 43 از 77
خلاصه مفاهیم اهل سنت | 32- مفاهیم اصطلاحی در علم و فقه | مفاهیم (453-486)
صوت ترجمهشده برای این درس هنوز در دسترس نیست — ضبط اصلی عربی پخش میشود. متن زیر بهطور کامل ترجمه شده است.
0:000:00
متن کامل
ترجمهٔ ماشینی — ممکن است خطا داشته باشد
0:01
خلاصهٔ مفاهیم اهل سنت
0:10
معنای کلمهٔ «مصطلح»
0:12
مصطلح را چنین تعریف میکنند:
0:15
اتفاق گروهی
0:17
بر گذاشتن یک لفظ
0:19
یا دو لفظ در برابر
0:21
معنای معیّن
0:23
و از همین رو ممکن است
0:25
معنای مصطلح بر حسب واضعانش اختلاف پیدا کند
0:27
مصطلحگذارانش بر آن
0:29
و اگر گفته شود:
0:31
در اصطلاحگذاری نزاعی نیست،
0:33
یعنی اشکالی ندارد
0:35
که گروه معیّنی
0:37
بر اصطلاح معیّنی توافق کنند.
0:39
با این حال، شایسته است
0:41
اصطلاح تعیین شود
0:43
و معنایش دقیقاً تحریر گردد
0:45
نزد کسانی که بر آن اصطلاحگذاری کردهاند،
0:47
تا اشکال
0:49
یا التباس در فهم پیش نیاید
0:51
و تا دایرهٔ اختلاف
0:53
در گفتگو و بحث تنگتر شود.
0:58
انضباط اصطلاحات
1:00
راه تفاهم را کوتاه میکند.
1:03
اصل در اصطلاحات این است
1:05
که فایدهٔ بزرگی دارند،
1:07
زیرا وسیلهاند
1:09
برای تفاهم به کوتاهترین راه،
1:11
و روشنترین دلالت،
1:13
و کمترین تلاش.
1:15
پس اگر اصطلاح مربوط باشد
1:17
به مفاهیم شرعی،
1:19
باید
1:21
مقیّد به کتاب و سنت باشد،
1:23
و از آن
1:25
دوری شود از تعبیر با الفاظ مجمل
1:27
یا الفاظی که در معنا مشتبهاند.
1:29
تغییر دلالت اصطلاحات
1:32
تحریف آنهاست
1:34
و فریب دادن مردم است.
1:39
برخی گمراهان ستم میکنند:
1:41
آنگاه که اصطلاحات را تغییر میدهند
1:43
دلالت الفاظشان را،
1:45
تا با آنها بازی کنند
1:47
و آنها را در فریب
1:49
مردم و گمراه کردنشان به کار گیرند،
1:51
یا با تحریف حق،
1:53
یا با آراستن باطل.
1:55
و نمونهٔ آن
1:57
اصطلاح «تسامح» و «صلح» است،
1:59
که تسامح در شرع
2:01
آنجاست که توان استیفای حق باشد،
2:03
و در حق
2:05
از حقوق دنیوی باشد،
2:07
و سلام
2:09
با مخالفان اسلام باشد
2:11
بر اساس پیمانهایی
2:13
مشخص میان
2:15
حاکمان و مخالفان،
2:17
و آن موقت باشد
2:19
با مدت و ضوابط
2:21
و شرط.
2:23
اما مغرّدان این اصطلاح را دگرگون میکنند
2:25
از معنای شرعی درست آن
2:27
به اینکه ابزاری شود
2:29
که با آن عقیدهٔ
2:31
ولاء و برائت را ویران کنند،
2:33
و شعیرهٔ جهاد
2:35
در راه الله را باطل نمایند.
2:37
دوگانگی در فهم
2:40
اصطلاحات
2:42
به اختلاف و تفرقه میانجامد.
2:44
دوگانگی
2:47
در اصطلاحات میان
2:49
معانی آنها در اسلام
2:51
و معانی آنها در فرهنگ
2:53
غربیِ مهاجم،
2:55
به اختلال در مفاهیم
2:57
و رفتار میان فرزندان
2:59
امت اسلامی میانجامد،
3:01
با غلبه و سیطرهٔ رفتار
3:03
و مفاهیم غربی،
3:05
چنانکه در
3:07
مفهوم پیشین مثال زدیم،
3:09
و چنانکه در اصطلاح
3:11
«تجدید خطاب دینی»،
3:13
که به معنای
3:15
تجدید ابزار خطاب
3:17
بر اساس فناوریهای نوین درست است،
3:19
و به معنای
3:21
تغییر ثوابت دین و اصول آن باطل است.
3:23
پس اختلاف در فهم آن
3:25
به اختلاف
3:27
و تفرقه میان مسلمانان میانجامد.
3:29
وجوب
3:32
احیای تدبر قرآن
3:34
و فهم درست آن است،
3:36
ضعف ایمان
3:38
و جهل به اسلام در عصر ما.
3:40
حال، به سوءفهم معانی قرآن انجامیده است،
3:42
که
3:44
موجب میشود
3:46
احیای تدبّر در قرآن
3:48
و فهم آن بر اساس تفسیرِ
3:50
مأثورِ صحیح، نخست،
3:52
سپس زبان عرب،
3:54
و شیوههای سخن گفتن آنها، ثانیاً،
3:56
واجب است
3:59
بازنویسیِ اصطلاحات
4:01
مشتبهشده بر اساس کتاب
4:03
و سنت،
4:06
برای برطرف کردن تفرقه
4:08
و اختلاف میان مسلمانان، باید
4:10
اصطلاحات به
4:12
معانی اصلیشان بازگردانده شوند،
4:14
با بازنویسی آنها
4:16
و فهمشان در پرتو قرآن
4:18
و سنت.
4:21
اصطلاحات قرآنی
4:23
الهیالمنشأاند،
4:25
اصطلاحات قرآنی
4:28
الهیالمنشأاند؛
4:30
پس ثابتاند
4:32
و دگرگون نمیشوند،
4:34
و واجب است به آنها در لفظ و معنا چنگ زد،
4:36
و هر تغییری در معانی آنها
4:38
تحریف کلم
4:40
از مواضعش است.
4:42
(همانطور که قرآن کریم مردم را
4:44
به مؤمن و کافر
4:46
و منافق تقسیم کرده است،
4:48
پس از این تقسیم
4:50
به تقسیم آنان
4:52
به راست و چپ،
4:54
و سوسیالیست و سکولار
4:56
و «ما» و «دیگری» منحرف نمیشود)
4:58
و امثال آن.
5:00
شرط
5:05
شرط در لغت
5:07
به معنای نشانه است،
5:09
و اما در اصطلاح
5:11
فقها،
5:13
آن است که نبودنش مستلزم نبودِ چیز دیگر باشد،
5:15
و بودنش مستلزم بودن آن نباشد.
5:17
وجود آن
5:19
مثالش: وضوء
5:21
شرطی است برای صحت نماز،
5:23
و با نبودنش نماز نیز نیست میشود،
5:25
اما بودنش مستلزم بودن
5:27
نماز نیست.
5:29
دلیل
5:33
دلیل آن است که
5:35
به شناخت یا یقین برساند،
5:37
و هر لفظی را
5:39
سه دلالت است:
5:41
نخست، دلالت
5:43
مطابقی،
5:45
مانند دلالت وصفِ متّصف به رحمت
5:47
بر اینکه او رحیم است.
5:49
دوم،
5:51
دلالت تضمنی،
5:53
مانند دلالت
5:55
وصفِ متّصف به رحمت بر اینکه او مشیّت دارد،
5:57
و هر صفت فعل
5:59
دلالت دارد بر مشیّتی
6:01
که با آن
6:03
این فعل انجام میگیرد.
6:05
سوم،
6:07
دلالت التزامی،
6:09
مانند دلالت صفت رحمت
6:11
بر حیات،
6:13
زیرا این صفت تنها به کسی نسبت داده میشود که
6:15
حیات دارد.
6:17
قطعیُّ الثبوت
6:19
آن است که
6:22
به یقین ثابت باشد، نه به گمان.
6:24
قرآن کریم قطعیُّ الثبوت است،
6:26
و احادیث متواتر
6:28
قطعیُّ الثبوتاند،
6:30
زیرا متواتر
6:32
آن است که با قطع ثابت شده باشد،
6:34
چرا که تعریف آن
6:36
این است که آن را گروهی از گروهی نقل کردهاند،
6:38
از ابتدای سند تا انتهای آن،
6:40
که در عادت محال است
6:42
که بر دروغ گفتن همدست شوند.
6:44
و شرطکردن قطعیت ثبوت
6:47
برای نصوص عقاید،
6:49
و از آن جمله شرطکردن تواتر
6:51
برای حدیث قطعی،
6:53
اشتباهی است که اهل بدعت به آن استناد میکنند،
6:55
تا احادیث آحاد را در عقاید
6:57
رد کنند، هرچند صحیح باشند.
6:59
و بدین ترتیب
7:01
بسیاری از مسائل
7:03
اعتقادی
7:05
که جز با آحاد ثابت نمیشوند،
7:07
معطّل میمانند،
7:09
و اهل [علم] اجماع کردهاند بر اینکه
7:11
سنت بر آن (جاری شده است)
7:13
قطعیالدلالت
7:15
آن است که هر نصی
7:18
جز یک معنا را احتمال ندهد،
7:20
و هر کس که
7:22
اجماع بر آن منعقد شده باشد،
7:24
پس آن قطعیالدلالت است،
7:26
زیرا اجماع بر دلالت نص
7:28
قطعیت آن را افاده میکند
7:30
و آن را از دایرهٔ
7:32
ظن بیرون میبرد.
7:34
و نص قطعیالدلالت
7:36
قطعیالثبوت است،
7:38
علم ضروری یا یقینی را افاده میکند،
7:40
و کسی که آن را انکار کند کافر میشود،
7:42
(در صورت) علم ضروری،
7:44
پس از رفع جهل از او
7:46
و اقامهٔ حجت بر او.
7:48
نسخ
7:51
نسخ در لغت
7:53
به معنای رفع و زدودن است،
7:55
و در شرع
7:57
عبارت است از رفع حکم شرعی
7:59
بهوسیلهٔ حکمی مثل آن که متأخر از آن باشد.
8:02
و از تعریف فهمیده میشود
8:04
که در آن شرط است
8:06
شناخت حکم متأخر
8:08
و حکم متقدم،
8:10
تا ناسخ از منسوخ تعیین شود.
8:12
پس حکم متقدم
8:14
همان منسوخ است
8:16
و حکم متأخر
8:18
همان ناسخ است.
8:20
(نسخ در) قرآن و سنت (جاری است)
8:22
و دلیل آن از قرآن
8:24
قول خداوند تعالی است:
8:26
«ما نَنسَخ از آیهای» (هر آیهای را که نسخ میکنیم...)
8:28
یا آن را به فراموشی سپاریم، میآوریم
8:30
«بهتر از آن یا مانندش»
8:32
آیا ندانستی
8:34
«که الله بر هر چیزی تواناست»
8:36
چیزی توانا است؟»
8:38
و قول خداوند تعالی:
8:40
«و هنگامی که آیهای را
8:42
به جای آیهای دیگر جایگزین کنیم
8:44
«و الله داناتر است به آنچه نازل میکند»
8:46
(کافران) گفتند:
8:48
«تو جز افترازننده نیستی»؛
8:50
«بلکه بیشترشان نمیدانند»
8:54
انکار یهود نسبت به نسخ
8:57
یهود نسخ را انکار کردند
8:59
تا لازم نیاید از اثبات آن
9:01
نسخ تورات بهوسیلهٔ انجیل
9:03
و قرآن.
9:05
و نصاراها جایز میدانند
9:07
که بزرگانشان شریعت خداوند را
9:09
به آرای خود نسخ کنند.
9:11
اما مسلمانان
9:13
پس ایشان میانهرو و اهل حقاند،
9:15
نزد ایشان خداوند
9:17
خلق و امر را نسخ میکند،
9:19
پس هیچ شریعتی نیست جز آنچه خداوند
9:21
بر زبان پیامبرانش تشریع کرده،
9:23
و او را است که
9:25
هرچه بخواهد نسخ کند، چنانکه
9:27
با مسیح آنچه را که
9:29
برای پیامبران پیش از او تشریع شده بود نسخ کرد،
9:31
و با شریعت محمد
9:33
(صلیاللهعلیهوسلم)
9:35
آنچه پیش از آن از شرایع بود نسخ نمود.
9:37
و (خداوند) احکامی را
9:39
در آغاز اسلام تشریع کرد،
9:41
سپس آنها را بعداً
9:43
با نصوصی از کتاب نسخ کرد.
9:47
و نسخ با وفات پیامبر محمد
9:49
(صلیاللهعلیهوسلم)
9:51
پایان یافته است،
9:53
پس پس از آن نسخی نیست.
9:55
مصلحت در ناسخ
9:57
یا بالاتر از مصلحت در منسوخ است
9:59
یا با آن مساوی است؛
10:01
(چنین) نیست که
10:04
مصلحت در ناسخ
10:06
کمتر از آن در منسوخ باشد،
10:08
بلکه یا از آن بالاتر است
10:10
یا مماثل آن است.
10:12
خداوند تعالی فرموده است:
10:14
«هر آیهای را که نسخ کنیم
10:16
«از آیهای، یا آن را فراموش میکنیم»
10:18
بهتر از آن یا مثل آن میآوریم».
10:20
(این بخش مربوط به ادامه همین آیه است.)
10:22
فرض کفایه
10:25
فرض کفایه
10:28
آن است که بر امت
10:30
به مجموعشان انجام دادن آن واجب است.
10:32
پس هرگاه کسی که کفایت کند آن را به جا آورد،
10:34
از دیگران ساقط میشود،
10:36
و بر مسلمانان شایسته است که
10:38
برای هر مصلحتی
10:40
از مصالح عمومی خود آماده شوند.
10:42
چه دینی باشد و چه دنیوی
10:44
کسی که آن را انجام دهد
10:46
و وقت خود را صرف آن کند
10:48
و در آن بیشتر از دیگران تلاش ورزد
10:50
(این کار) فرض کفایی او میشود
10:52
و این برای آن است که
10:54
مصالح همه مسلمانان
10:56
برپا بماند
10:58
پس کارهای آنان گوناگون میشود
11:00
اما هدفشان یکی است
11:02
و آن برپایی مصلحت
11:04
دین و دنیای آنان است
11:06
و علما این فهم را
11:08
از سخن الله تعالی گرفتهاند که فرمود
11:10
و شایسته نیست که
11:12
مؤمنان همگی کوچ کنند
11:14
(تا در جهاد شرکت نمایند)
11:16
«پس چرا از هر گروهی، دستهای کوچ نکرد»
11:18
از آنان دستهای
11:20
کوچ نمیکنند تا در دین فقیه شوند
11:22
و قوم خود را هنگامی که نزدشان بازگشتند
11:24
هشدار دهند
11:26
تا شاید آنان بپرهیزند
11:28
مجتهد
11:31
همان عالم است
11:34
یا مفتی غیرمقلدی است
11:36
که در علم به مرتبهای رسیده
11:38
که او را شایسته میسازد
11:40
تا خود در مسائل پژوهش کند
11:42
و احکام
11:44
شرعی را با دلایلشان صادر نماید
11:46
و او را شرایطی است
11:48
و احکامی است که در جایگاههای آن
11:50
در کتب اصول فقه بررسی میشود
11:52
و چون مجتهد
11:54
در مسئلهای اجتهاد کند و به حق برسد
11:56
او را دو پاداش است
11:58
پاداش اجتهاد
12:00
و پاداش رسیدن به حق
12:02
و اگر خطا کند
12:04
به خطایش مؤاخذه نمیشود، تا زمانی که
12:06
آنچه در توان داشته را
12:08
در طلب حق به کار بسته باشد
12:10
و او را یک پاداش است
12:12
که پاداش اجتهاد در طلب حق است
12:14
حکمی که اختلاف را برطرف میکند
12:18
(و به آن) اختلاف
12:21
حکمی که اختلاف را برطرف میکند
12:23
حکم حاکم عالم است
12:25
مانند خلفای راشدین
12:27
و کسانی که به شیوه آنان رفتهاند
12:29
اما حاکم نادان
12:31
باید نادانی را
12:33
نخست از خود برطرف کند
12:35
تا حکمش پذیرفته شود
12:37
حق یکی است
12:39
حق یکی است
12:43
متعدد نمیشود
12:45
و این در سخن یکی از مجتهدان است
12:47
و اوست که دو پاداش دارد
12:49
پاداش اجتهاد
12:51
و پاداش رسیدن به حق
12:53
در ذات خود
12:55
اما دیگر مجتهدان جز او
12:57
سخنشان حق نیست
12:59
و تنها
13:01
از خطای اجتهادشان درگذشته میشود
13:03
به سبب آنکه توان خود را در این راه به کار بستهاند
13:05
و پاداش این اجتهاد را
13:07
مییابند
13:09
با آنکه آن را تأیید نمیکنند
13:11
اما کسانی که گمان تعدد (حق) دارند
13:13
این گمان را رها میکنند
13:15
به بهانه مدارا در اندیشهها
13:17
و عدم تحمیل رأی واحد
13:19
آنان در حقیقت
13:21
کار خود را سست میکنند
13:23
بسیاری از مسائل دین را
13:25
و بسیاری
13:27
از احکام آن را باطل میکنند
13:29
تقلید
13:32
بر پیروی از عالم یا مفتی
13:34
در هر آنچه از او صادر میشود
13:36
اطلاق میشود
13:38
چه با حق موافق باشد
13:40
یا مخالف آن
13:42
و (شرع) از این تقلید نهی کرده و آن را نکوهیده است
13:44
و آن را مذموم شمرده است
13:46
و تکلیف غیرعالم
13:48
بر حسب مرتبهاش متفاوت است
13:50
پس اگر طلبکننده علم باشد
13:52
حق او پیروی است
13:54
یعنی حکم را
13:56
از علما با دلایلش میگیرد
13:58
و آنچه را راجحتر میبیند
14:00
از میان دلایل برمیگزیند
14:02
و اگر توان ترجیح ندارد
14:04
یا از عوام
14:06
مردمی باشد که دلایل
14:08
و ترجیح میان آنها را نمیفهمند
14:10
باید به آنکه او را پرهیزگارتر و نیکوکارتر میداند رجوع کند
14:12
و از سخن او بهره ببرد
14:14
و از سخن او بهره ببرد
14:16
با وسعت دانشش
14:18
و دلش به آن آرامش یابد
14:20
در این باره
14:23
بدعت
14:26
بدعت همان امر تازهپدیدآمده در دین است
14:28
و برخی از علما آن را چنین تعریف کردهاند
14:30
که هر روش
14:32
ساختگی در دین است
14:34
که شبیه روش شرعی باشد
14:36
و از آن مقصود است
14:38
مبالغه در عبادت خداوند
14:40
پس این بدعت حرام است
14:42
و همهاش گمراهی است
14:44
و بر صاحبانش مردود است
14:46
پیامبر (صلیاللهعلیهوسلم) فرمود
14:48
هر که چیزی تازه پدید آورد
14:50
در امر ما این
14:52
که از آن نیست، پس آن مردود است
14:54
متفق علیه
14:56
اما آنچه در امور دنیا تازه پدید آمده
14:58
در امور دنیا
15:00
مانند اختراعات و سامانهها
15:02
که به آن نیاز است
15:04
و با شریعت تعارض ندارد
15:06
در آن بدعتی نیست
15:08
بدعت گاه معصیت است
15:10
یا کفر
15:12
از بدعتها
15:15
آنچه صرفاً معصیت است
15:17
و از آنها آنچه کفرآور است
15:19
مانند بدعتهای فرقههای باطنی
15:21
مانند اسماعیلیه
15:23
و نصیریه
15:25
تأویل
15:28
برای آنکه اصطلاح تأویل را بفهمیم
15:30
ناگزیر است
15:32
نخست باید معنای آن را بدانیم
15:34
هم در لغت
15:36
و هم در قرآن کریم
15:38
نزد اسماء و اصولیان
15:40
و در ابواب عقیده
15:42
تا پس از آن
15:44
معنای پسندیده تأویل را دریابیم
15:46
و معنای نکوهیده آن را
15:48
تأویل در لغت
15:51
نخست
15:54
به معنای بازگشت و سرانجام است
15:56
و عاقبت و مصیر است
15:58
و صیغه تفعیل
16:00
تأویل
16:02
مستلزم وجود فاعل نیست
16:04
بلکه واقع در جایگاه وصف است
16:06
پس تأویل
16:08
آن است که چیزی بر
16:10
حقیقت و سرانجام و مصیرش واقع شود
16:12
تأویل
16:15
در قرآن کریم
16:17
آمده است
16:19
واژه تأویل در قرآن کریم
16:21
با سه امر پیوند خورده است
16:23
آیات کتاب
16:25
و رؤیاها و افعال
16:27
و در همه آنها
16:29
با معنای لغوی سازگار است
16:31
از تأویل آیات
16:33
کتاب سخن گفته شده است
16:35
در قول خداوند متعال
16:37
آیا جز تأویلش را انتظار میکشند؟ روزی که تأویلش فرا رسد
16:39
روزی که تأویلش فرا رسد
16:41
کسانی که پیش از آن فراموشش کرده بودند میگویند
16:43
پیش از این فراموشش کرده بودند
16:45
به راستی فرستادگان پروردگارمان با حق آمدند
16:47
پروردگارمان با حق آمدند
16:50
پس تأویلش
16:52
یعنی تحقق آنچه از وعده در آن است
16:54
و وعید روز قیامت
16:56
و این تحقق و وقوع
16:58
در روز قیامت است
17:00
به احتمال قوی همان است که مقصود
17:02
از تأویل متشابه است
17:04
که در قول خداوند متعال آمده
17:06
«او کسی است که این کتاب را بر تو فرو فرستاد
17:08
که بخشی از آن آیات محکم است
17:10
آنها اصل کتاباند
17:12
و دیگری متشابهات است
17:14
اما کسانی که در دلشان انحراف است
17:16
از متشابه آن پیروی میکنند
17:18
برای طلب فتنه
17:20
و برای طلب تأویلش
17:22
و تأویلش را جز خداوند
17:24
نمیداند و استواران در دانش
17:26
میگویند به آن ایمان آوردیم
17:28
«تأویل آن را جز الله نمیداند»
17:30
و استواران در دانش
17:32
«در علم؛ میگویند: ایمان آوردیم»
17:34
و پند نمیگیرد
17:36
جز خردمندان
17:38
هرجا که بخواهد
17:40
«کسانی که در دلهایشان انحراف است»
17:42
فهم متشابه آیات
17:44
بر اساس آنچه خود میفهمند
17:46
در دنیا
17:48
و تحقیق آن بر این اساس
17:50
فهم
17:52
اینگونه بود که ابوجهل فهمید
17:54
تعداد نگهبانان دوزخ
17:56
نوزده
17:58
آنها مانند انسانها هستند.
18:00
میتوان آنان را شکست داد
18:02
بیشتر از آنان
18:04
و او بدین وسیله میخواست مردم را گمراه کند
18:06
و برطرفکردن ترسشان
18:08
از ورود به دوزخ
18:10
حقیقت و واقعیت
18:12
که جز الله تأویل آن را نمیداند
18:14
جز الله
18:16
پس برای بشر راهی به سوی علم نیست.
18:18
به حقیقت و عاقبت آن
18:20
مگر پس از وقوع آن در روزی
18:22
قیامت
18:24
اما تأویل رؤیاها
18:26
در حدیثی از او در سوره
18:28
یوسف در چند جای (قرآن)
18:30
همهی اینها به معنای تحقّق (یافتن / عملی شدن) است
18:32
رؤیا در واقع
18:34
از جمله گفتار یوسف به پدرش
18:36
علیهما السلام
18:38
ای پدر، این
18:40
تأویل رؤیا من قبل
18:42
پروردگارم آن را قرار داد
18:44
حقاً
18:46
این تفسیر رؤیاست
18:48
و تحقق آن در واقع
18:50
و اما تأویل افعال
18:52
و از جمله آن، گفتار خضر است.
18:54
برای موسی علیهالسلام
18:56
در پایان داستانش با او
18:58
آن تأویل آن چیزی است که نتوانستی بر آن صبر کنی
19:00
بر او صبر کن
19:02
این همان حقیقت است
19:04
آنچه از کارهایی که انجام دادم
19:06
و کارهایی را که تو انکارشان کردی
19:08
و از آن تعجب کردم
19:10
و صبر نکردی تا حقیقت آن را بشناسی.
19:12
و از جمله آن نیز
19:14
قول حضرت عایشه (رضیاللهعنها)
19:16
رضیاللهعنها
19:18
پیامبر (صلیاللهعلیهوسلم) بود
19:20
در رکوع خود میگوید
19:22
پاک و منزهی تو، بارالها
19:24
پروردگارا و ستایش تو را
19:26
خدایا، مرا بیامرز
19:28
تأویل قرآن
19:30
متفق علیه
19:32
او میگوید: «قرآن را تأویل میکند»
19:34
آی حقق
19:36
آنچه الله به آن امر کرده است
19:38
در کتابش از گفتهٔ او
19:40
پس به ستایش پروردگارت تسبیح گوی
19:42
و از او آمرزش میخواهم
19:44
و واژهی «تأویل» بهکار میرود
19:46
همچنین بر تفسیر
19:48
همانگونه که در سخن پیامبر (صلیاللهعلیهوسلم) آمده است
19:50
از ابن عباس
19:52
خدایا، او را در فهم دین فقیه گردان
19:54
در دین
19:56
و او را تأویل (تفسیر باطنی و سرانجام سخنان) بیاموخت
19:58
این حدیث را امام احمد روایت کرده است.
20:00
و همانطور که ابن جریر میگوید
20:02
در تفسیر خود، پیش از هر آیه
20:04
دربارهٔ تأویل
20:06
قول الله تعالی
20:08
با این کار مقصود این است
20:10
تفسیر آیه
20:12
و او نیز باز میگردد.
20:14
به معنای لغوی
20:16
از جهت تفسیر آن چیز
20:18
حقیقت آن را روشن میکند
20:21
تأویل نزد فقها
20:25
برخی از فقها و اصولیان
20:27
تأویل به گفتهاش
20:29
تأویل آن است که (معنای ظاهری) برگردانده شود
20:31
لفظ از معنای راجح آن
20:33
به معنای مرجوح
20:35
برای دلیلی که همراه آن باشد
20:37
اصل بر این است که در آن نزاعی نیست
20:39
در اصطلاح
20:41
هرگاه از آن معنای صحیح اراده شود
20:43
اما روی میآورد
20:45
اعتراض فقط در این تعریف
20:47
بر کلمهام
20:49
راجح و مرجوح
20:51
زیرا اگر معنایی که
20:53
دربارهی او گفته میشود که مرجوح است.
20:55
که دلیلی همراه آن باشد و آن را تقویت کند
20:57
آنگاه او
20:59
معنای راجح و نه
21:01
مرجوحاً و غیره
21:03
همان مرجوح است
21:05
از این رو، سزاوارتر آن است که
21:07
تعریف تأویل نزد فقها
21:09
و اصولیان چنین است:
21:11
تأویل آن است که
21:13
لفظ از معنای ظاهرش
21:15
به معنایی پنهان منصرف شود
21:17
به سبب دلیلی که همراه آن باشد،
21:19
و در این صورت بر آن اعتراضی نیست.
21:21
این تعریف و شیوهٔ تأویل
21:23
در فقه بر این اساس است.
21:25
به شرط آنکه
21:27
دلیلی که همراه معنای پنهان است
21:29
درست و سالم از
21:31
تعارض باشد تا روا گردد
21:33
انصراف لفظ از معنای ظاهر
21:35
به سوی معنای پنهانی که به ذهن میآید،
21:37
تأویل است.
21:39
در ابواب عقیده،
21:43
تعارض حقیقی
21:45
میان نصوص واردشده
21:47
در ابواب عقیده وجود ندارد.
21:49
از این رو جایی برای
21:51
تأویل در آن نیست،
21:53
و آن را تنها اهل بدعت انجام میدهند
21:55
تا باورهای باطل خود را تأیید کنند،
21:57
و در این کار تکیه میکنند
21:59
بر تعریف تأویل
22:01
نزد فقها،
22:03
و آن را در باب عقیده روا میدانند.
22:05
و در این، مغالطهٔ بزرگی است،
22:07
زیرا دلیلی که نزد آنان
22:09
همراه معنای پنهان است
22:11
و میخواهند رواجش دهند،
22:13
عقل است،
22:15
نه نصوص شرع.
22:17
و با بررسی دقیق درمییابیم که
22:19
آن تعارضِ ادعاشده که همراه
22:21
معنای پنهان است،
22:23
عقل نیست،
22:25
بلکه فهم خودشان از موضوع است
22:27
بر وفق عقول ناقصشان.
22:29
و پیشتر ثابت شده که
22:31
عقل صریح با
22:33
نقل صحیح تعارض ندارد.
22:35
پس تأویل در عقیده
22:37
در حقیقت امرش
22:39
تحریف کلم از مواضع آن است.
22:41
اشاعره
22:44
از مشهورترین کسانیاند که به تأویل
22:46
در عقیده شناخته شدهاند.
22:48
از مشهورترین کسانی که به
22:50
تأویل در عقیده پناه بردند
22:52
اشاعرهاند،
22:54
و آنچه ایشان را بر این کار واداشت
22:56
باور آنان به امکان
22:58
تعارض عقل و نقل بود،
23:00
و تقدیم عقل در چنین حالتی،
23:02
همراه با تلاششان برای جمع میان
23:04
دیدگاههای متضاد سلف
23:06
و معتزله.
23:08
پس راهی نیافتند
23:10
برای بازداشتن مدلول نصوص بیآنکه آنها را رد کنند،
23:12
جز از راه تأویل آنها،
23:14
که در حقیقت امرش
23:16
گریزگاهی عقلی و بیمار است
23:18
از پایبندی به نصوص
23:20
و دلالتهای آنها
23:22
و رهایی از مخالفت آنها (با عقل)
23:24
با عقل، به گمان ایشان
23:26
تأویل اشاعره
23:29
برای صفات
23:31
اشاعره تأویل میکنند
23:33
نامها و صفات الله
23:35
به یکی از هفت صفتی که
23:37
که آنها را با عقل برای الله اثبات کردهاند
23:39
و آنها عبارتاند از: حیات و علم
23:41
و قدرت و اراده
23:43
و سمع و بصر
23:45
و کلام
23:47
و بیشترین چیزی که نزد ایشان وجود دارد
23:49
تأویل هر صفت دیگری است
23:51
غیر از آن هفت صفت
23:53
یا با صفت قدرت
23:55
یا با صفت اراده
23:57
پس اگر راه تأویل را نیافتند
23:59
به تفویض پناه میبرند
24:01
هر تفویضی
24:03
معنایی که از آن صفت اراده شده
24:05
به الله تعالی واگذار میشود
24:07
و از بیان معنای آن خودداری میشود
24:09
و آنان این کار را توجیه میکنند
24:11
به ادعای تنزیه الله تعالی
24:13
از شباهت به مخلوقات
24:15
پس تنزیه نزد آنان
24:17
به یکی از دو صورت است
24:19
تأویل یا تفویض
24:21
میگوید
24:23
گویندهشان در این باره
24:25
و هر نصّی را که آن دو (یعنی تشبیه و تعطیل) به آن میبندند،
24:27
یا تشبیهی که در آن هست، آن را
24:29
یا تفویض و رمیِ تنزیهگرایانه (واگذاشتن معنا)،
24:34
تحریف است نه تأویل.
24:36
صاحب هوی (هواپرست)
24:38
هنگامی که از ردّ دلیل ناتوان میماند،
24:40
آن را تحریف میکند و این کار را
24:42
تأویل مینامد.
24:44
خداوند متعال فرموده است:
24:46
«سخن الله را میشنوند،
24:48
سپس آن را تحریف میکنند
24:50
«پس از آنکه آن را فهمیده بودند»
24:52
و خود میدانند».
24:55
تحریفِ فرقههای باطنیه
25:00
از اشاعره در عمل شدیدتر است
25:02
در تأویل نکوهیده،
25:04
یعنی فرقههای باطنیه،
25:06
که نصوص را تأویل میکنند
25:08
حتی بدون دلیل عقلی
25:10
مزعوم یا شبههای که دلیل پنداشته شود.
25:12
و آنان این کار را تنها
25:14
از روی هوای نفس محض انجام میدهند،
25:16
و مقصودشان از این کار
25:18
گریز از احکام شرع
25:20
و ساقط کردن فرائض آن است،
25:22
و تهی ساختن اسلام از محتوایش
25:24
و حقیقتش،
25:26
که همانا گردن نهادن و تسلیم بودن است
25:28
در برابر شرع خداوند.
25:30
و از نمونههای آن
25:32
ادعای ایشان است که مراد از صیام (روزه)
25:34
کتمان راز است،
25:36
و جنابت
25:38
افشای راز است.
25:40
بر امت لازم است که به
25:42
صیانت از آیات و احادیث
25:44
از تحریف بپردازد،
25:47
همچنان که نخستینان
25:49
احادیث رسول خدا صلیاللهعلیهوسلم را
25:51
از دروغ و جعل نگاه داشتند.
25:53
امت به علمایی نیازمند است که
25:55
نیز صیانت کنند
25:57
آیات و احادیث را
25:59
از تحریف و تأویل نکوهیده.
26:01
علم منطق،
26:04
دانشی است که سخن میگوید
26:07
از تصورات و تصدیقات،
26:09
و چگونگی
26:11
ادراک و اثبات آنها.
26:13
و سازندگانش میپندارند
26:15
که آن مجموعهای از قواعد کلی است
26:17
که رعایت آنها ذهن را
26:19
از خطا در اندیشه مصون میدارد.
26:21
و آفت بزرگ آن
26:23
اعتماد آن تنها بر عقل است،
26:25
و قرار دادن آن
26:27
در برابر نصوص شرعی،
26:29
هرچند در علم منطق
26:31
برخی جزئیات هست که
26:33
ممکن است سودمند باشد،
26:35
اما این فایده در کنار
26:37
آنچه در آن از خطا و تلبیس است، ناچیز میشود.
26:39
پس سزاوارتر آن است که
26:41
از آن به دور بمانند و گریزان باشند
26:43
از افتادن در باطل آن.
26:45
و این از باب سخن خداوند است
26:47
متعال درباره شراب:
26:49
«از تو درباره شراب و قمار میپرسند»
26:51
بگو: در آن دو،
26:53
گناهی بزرگ
26:55
و سودهایی برای مردم است،
26:57
و گناهشان بزرگتر است
26:59
از سودشان».
27:01
پس اگر نیازی باشد
27:03
به شناخت آن و آگاهیبخشی،
27:05
از آنچه در آن از صواب هست،
27:07
و از باطل،
27:09
تنها برخی از علما آن را بیاموزند،
27:11
کسانی که در
27:13
علوم کتاب و سنت ژرفنگر باشند،
27:15
و با آن دو از افتادن
27:17
در لغزش و انحراف آن نگاه دارند خود را.
27:19
و همراه با آن کتاب
27:21
«الرد علی المنطقیین» را بخوانند،
27:23
از شیخ الاسلام
27:25
ابن تیمیه رحمهالله،
27:27
که در آن سودمند و نیکو سخن گفته
27:29
و آن را از ریشه نقض کرده است.
27:31
و پیش از این
27:33
در اروپا نیز همین بوده است،
27:35
و پس از آن قرنها
27:40
سوفسطاییگری را تنظیم کرد.
27:43
سوفسطاییگری مذهبی باطل است
27:45
که بر هر کس اطلاق میشود که
27:47
حقایق و قضایای ضروری مسلّم را انکار کند،
27:49
و پیروانش
27:51
سوفسطائیان نامیده میشوند.
27:53
و در مذهب خود
27:55
بر جدل محض
27:57
و انکار حقایق تکیه میکنند.
27:59
و هیچ هدف شریفی برای ایشان نیست،
28:01
بلکه تنها تلاشی است
28:03
برای شهرتطلبی و تجارت با علم.
28:05
و ظهور ایشان آغاز شد
28:07
در یونان،
28:09
در زمان گسترش فلسفه و منطق.
28:11
و برخی از وکلای دادگاههای یونانی
28:13
از ایشان بهره میبردند
28:15
در باطل کردن
28:17
ادعا و دعوای علیه
28:19
موکلان خود.
28:21
علم کلام
28:23
دانشی باطل است
28:26
که اهلش گمان میبرند
28:28
که به واسطهٔ آن میتوانند
28:30
عقاید دینی را اثبات کنند.
28:32
و سلف آن را نکوهش کردهاند،
28:34
زیرا به مقصود نمیرساند
28:36
و تنها شک میآورد
28:38
در آنچه یقینی است.
28:40
و اگر هم به برخی
28:42
از مقصود برساند، با تکلف
28:44
و مشقت است.
28:46
و این خلاف آن چیزی است که الله
28:48
بر عموم امت واجب کرده است.
28:50
و بزرگانی که به علم کلام پرداخته بودند
28:52
در روزگار پایانی عمر خود
28:54
از آنچه در آن
28:56
از عمر خود تباه کرده بودند پشیمان شدند،
28:58
و آرزوی مرگ بر عقیدهٔ
29:00
عموم مسلمانان را داشتند.
29:02
این امام الحرمین جوینی است
29:04
که هنگام مرگ میگوید:
29:06
اهل اسلام و دانشهای ایشان را رها کردم،
29:08
و به دریای ژرف فرو رفتم،
29:10
و اکنون
29:12
اگر پروردگارم مرا دریابد نه،
29:14
پس وای بر من،
29:16
سپس میگوید:
29:18
اینک من بر عقیدهٔ
29:20
پیرزنان نیشابور میمیرم.
29:22
و فخر رازی نیز همانند این را گفته است،
29:24
او که خلاصهٔ مفاهیم
29:26
اهل سنت را بیان کرده بود.
29:28
[ترجمه ناقص]
29:31
[ترجمه ناقص]