از مجموعهٔ مفاهیم اهل سنت - اپیزودهای جمع آوری شده (سریال کامل است)
· درس 50 از 77
خلاصه مفاهیم اهل سنت | 25- مفاهیم تدبر در قرآن و برخی از احکام آن | مفاهیم (378-388
0:000:00
متن کامل
ترجمهٔ ماشینی — ممکن است خطا داشته باشد
0:00
خلاصهٔ مفاهیم اهل سنت
0:09
طالب علم و تدبّر قرآن
0:13
بر طالب علم است که با حفظ قرآن و تدبّر در آن آغاز کند
0:18
و در فهم آن از آنچه نخستین پیروان (اهل اتّباع) گفتهاند یاری جوید
0:23
و آنگاه ممکن است الله با استنباطها و هدایتهای پاک بر او بگشاید
0:30
و در این امر شرط است که به قواعد عمومی تدبّر پایبند باشد
0:35
و با شرع مخالفت نکند
0:38
پس آنچه الله بهوسیلهٔ آن بر او میگشاید
0:41
از باب افزودهای بر (فهم) مخالف نباشد
0:45
تدبّر بر تذکّر مقدّم است
0:48
قول الله تعالی:
0:52
«کتابی است که آن را بر تو نازل کردیم، پربرکت، تا در آیات آن تدبّر کنند»
0:57
«و تا خردمندان پند گیرند»
1:00
از عطف تذکّر بر تدبّر در این آیه فایده گرفته میشود
1:03
که این دو متغایرند
1:06
و تدبّر مرحلهای پیش از تذکّر و رساننده به آن است
1:11
چنانکه آیه افاده کرده که بر حسب ژرفای خرد و عقل انسان
1:16
این تذکّر و بهرهمندی از قرآن برای او حاصل میشود
1:21
تدبّر و تذکّر، برکت قرآن را آشکار میکنند
1:27
در آیهٔ پیشین نیز
1:31
قرآن به برکت توصیف شده است
1:33
سپس تدبّر و تذکّر پس از آن با لام تعلیل ذکر شدهاند
1:38
«تا تدبّر کنند و تا پند گیرند»
1:41
پس این افاده میکند که تدبّر و تذکّر علّت برکت قرآناند
1:47
یعنی برکت قرآن با تدبّر و تذکّر حاصل میشود
1:52
زیرا برکت همان فزونی و رشد است
1:56
و آن با تدبّر حاصل است
1:58
زیرا بهواسطهٔ آن معانی قرآن متعدد و هدایت آن گسترده میشود
2:03
و آیه بهطور کلی نیز دلالت دارد
2:06
بر اینکه تدبّر در قرآن از برترین اعمال است
2:10
و اینکه مرتبهاش بالاتر از خواندن بیتدبّر است
2:15
معنای متشابه بودن همهٔ قرآن
2:19
و اینکه برخی آیاتش متشابهاند
2:22
الله تعالی فرمود:
2:26
الله بهترین سخن را فرو فرستاد؛ کتابی که همسان (در لفظ و معنا) و مکرّر (در مضامین) است.
2:32
(این آیه را بیاورید)
2:37
معنای آن این است که همهٔ قرآن در نیکویی و کمال
2:43
و هماهنگی و نبودن اختلاف به هیچ وجهی همانند است
2:47
حتی معانی دقیق و پنهانی آن نیز
2:51
کسی که در آنها تدبّر کند، جزم میکند
2:53
که جز از حکیمی دانا صادر نشده است
2:57
و از این رو قرآن نیز توصیف شده است
3:00
به اینکه همهٔ آن محکم است
3:03
الله تعالی فرمود:
3:05
کتابی که آیاتش استوار گشته، سپس از سوی حکیمی آگاه بیان و تفصیل داده شده است.
3:11
اما قول الله تعالی:
3:14
اوست که این کتاب را بر تو فرو فرستاد؛ از آن، آیاتی محکم است
3:19
که اصل کتاباند
3:22
و دیگر متشابهاتاند»
3:24
مقصود از آن این است
3:26
که برخی آیات قرآن در معنا مشتبه و مبهم میشوند
3:30
بر فهم بسیاری از مردم
3:33
و این ابهام زایل نمیشود
3:35
مگر با بازگرداندن این آیات مشتبه در فهم
3:39
به آیات محکم دیگر در همان موضوع
3:45
و پیروی از متشابهها
3:48
و عدم بازگرداندن آنها به محکم
3:50
برانگیختن فتنه بهوسیلهٔ آن در میان مردم است
3:53
و این کار اهل کژی و گمراهی است
3:57
الله تعالی فرمود:
3:59
اما کسانی که در دلهایشان کجی است
4:02
از آنچه متشابه است پیروی میکنند
4:05
برای طلب فتنه و طلب تأویل آن»
4:09
فایدهٔ حکم بر جنس عام
4:13
پس از ذکر وصفی خاص
4:16
الله تعالی فرمود:
4:19
هر که دشمن الله و فرشتگان و پیامبرانش باشد
4:24
و جبرئیل و میکائیل
4:26
پس بیگمان الله دشمن کافران است.
4:30
پس گروهی را به وصفی خاص توصیف کرده است
4:34
که دشمنی آنان با الله و فرشتگان و پیامبران او
4:38
و جبرئیل و میکائیل است
4:40
سپس از حکم بر خصوص آنان عدول کرده
4:43
به حکمی عام
4:45
یعنی دشمنی الله با کافران
4:48
و نفرموده «پس الله دشمن ایشان است»
4:52
و این دو امر را افاده میکند
4:54
نخست
4:56
که هر کس با الله و فرشتگان و پیامبران دشمنی ورزد
5:00
از جنس کافران است
5:02
و دوم
5:04
که الله دشمن ایشان و همهٔ کافران است
5:08
و همینطور هر حکمی بر جنس عام
5:12
پس از ذکر وصفی خاص
5:14
دلالت دارد بر اینکه صاحبان آن وصف خاص
5:17
زیر آن جنس عام مذکور درآمدهاند
5:20
چنانکه دلالت دارد بر تعمیم حکم بر صاحبان وصف خاص
5:25
و بر جنس عام که آنان زیر آن درمیآیند
5:29
و از نمونههای این نیز
5:31
قول او تعالی است:
5:33
مگر کسانی که توبه کردند و به صلاح آمدند و به الله چنگ زدند
5:37
و دین خود را برای الله خالص گردانیدند
5:40
پس آنان با مؤمناناند
5:43
و الله به زودی به مؤمنان پاداشی بزرگ خواهد داد»
5:47
و نفرموده:
5:49
«و الله بهزودی پاداشی بزرگ به ایشان خواهد داد»
5:52
و این برای تأکید است
5:54
نخست
5:55
که این توبهکنندگان از مؤمناناند
5:59
سپس افاده میکند ثانیاً
6:01
پاداش بزرگ آنان و همه مؤمنان بهطور کامل اثبات میشود.
6:05
و نظیر این [مورد] در قرآن کریم بسیار است.
6:09
و این از بلاغت و نیکوییِ بیان [قرآن] است:
6:13
آمدنِ امر در قالب خبر.
6:17
الله تعالی فرموده است:
6:20
«اگر از شما بیست تن شکیبا باشند، بر دویست تن غلبه خواهند کرد،
6:26
و اگر از شما صد نفر باشند، بر هزار نفر از کسانی که کفر ورزیدند، پیروز میشوند
6:33
از این رو که آنان گروهی هستند که نمیفهمند
6:37
پس صورتِ این آیه، صورتِ خبر دادن از مؤمنان است،
6:42
مبنی بر اینکه چون آنان به این اندازهٔ معین برسند،
6:45
بر همان اندازهٔ معینی از کافران غلبه خواهند کرد.
6:49
اما معنا و حقیقتِ آن چنین است:
6:52
فرمان به مؤمنان است که در جنگ استوار بمانند،
6:55
هنگامی که نسبتِ آنان به کافران
6:58
یک مؤمن در برابر ده کافر باشد؛
7:03
و در آن حال فرار بر ایشان حرام است.
7:06
سپس حکم نسخ شد و آیهٔ بعد از آن آن را تخفیف داد.
7:10
و آنچه نشان میدهد مقصود، امر است نه صرفاً خبر،
7:14
گفتار الله تعالی پس از آن است:
7:17
اکنون الله بر شما آسان گرفت و دانست که در شما ناتوانی هست
7:23
پس اگر از شما صد تن شکیبا باشند، بر دویست تن غلبه خواهند کرد،
7:30
و اگر از شما هزار نفر باشند، به اذن الله بر دو هزار نفر پیروز میشوند
7:36
و الله با شکیبایان است.»
7:39
زیرا در خبر، تخفیف راه ندارد،
7:42
و تخفیف جز در امر و تکلیف نیست.
7:46
و از نکته و فایدهٔ این عدول
7:49
از صیغهٔ امر به صیغهٔ خبر در اینجا،
7:52
تقویت دلهای مؤمنان است،
7:55
و بشارت به اینکه اگر آنان چنین کنند،
7:58
به اذن الله تعالی بر کافران پیروز خواهند شد.
8:02
و همچنین گاهی از صیغهٔ امر
8:06
یا نهیِ صریح به صیغهٔ خبر عدول میشود،
8:09
و مقصود همان امر یا نهی است،
8:13
و در آن فواید بلاغی وجود دارد،
8:16
و این از بلاغت قرآن و نیکوییِ بیان آن است.
8:20
آمدنِ لفظ نکره
8:25
در سیاق نفی یا نهی یا شرط.
8:29
نکره در سیاق نفی
8:32
همهٔ افراد جنسِ منفی را فرا میگیرد و شامل میشود.
8:36
مثلاً در گفتار الله تعالی:
8:39
و از سرزنش هیچ سرزنشکنندهای نمیهراسند
8:42
واژهٔ «لائم» نکره آمده است
8:46
تا ترس نداشتن از هر سرزنشکنندهای را فرا گیرد،
8:49
هر قدر که در دانش خود بزرگ باشد،
8:52
یا در خویشاوندی یا قدرتش [بزرگ باشد].
8:55
و همچنین در گفتار او تعالی:
8:58
و الله را چیزی ناتوان نمیسازد
9:01
در آسمانها و نه در زمین
9:04
واژهٔ نکرهٔ «شیء» در سیاق نفی
9:07
و «ما کان» افاده میکند
9:10
که الله سبحانه را
9:13
هیچ چیزی در آسمانها و زمین ناتوان نمیسازد،
9:16
هر چه که باشد.
9:19
اطلاقِ وصفِ «ما»
9:21
ممکن است با دلیلهای دیگر مقید شود،
9:24
و اطلاقِ وصف بر قومی، تعمیمِ حکم بر ایشان را شرط نمیکند،
9:27
(شرط نیست که حکم بر همهٔ ایشان تعمیم یابد)،
9:30
بلکه گاهی از آن مقصود بیان این است که
9:33
این حکمی اغلبی است تنها.
9:37
پس گفتار الله تعالی:
9:38
بادیهنشینان در کفر و نفاق سختترند
9:41
«و سزاوارترند که ندانند
9:44
حدودی که الله بر پیامبرش فرو فرستاده است
9:47
مقصود از آن این است که آن [حکم]
9:50
غالباً برای ایشان رخ میدهد،
9:53
و علت آن دوریشان از دانش شرعی بیان شده است.
9:56
«و سزاوارترند که ندانند حدودِ
9:59
آنچه الله بر پیامبرش فرو فرستاده است
10:02
و این ناشی از طبیعت
10:05
زندگیشان در بادیه است، دور از جایگاههای
10:08
دانش و دلیل. و دلیل بر اینکه آن
10:11
حکم اغلبی است و عام نیست،
10:14
گفتار الله تعالی پس از آن است:
10:17
و از بادیهنشینان کسی است که به الله ایمان میآورد
10:20
و روز آخرت و آنچه را که
10:23
را قربتهایی نزد الله و دعاهای پیامبر [میداند].
10:26
(و دعاهای پیامبر)
10:29
آگاه باشید که آن مایه تقرّب ایشان است
10:32
الله به زودی ایشان را در رحمت خویش درمیآورد
10:35
بیگمان الله آمرزنده و مهربان است
10:38
پس گروهی از اعراب را استثنا کرد،
10:41
و پس از تعمیم، تخصیص داد.
10:45
زدنِ مثلها در قرآن
10:48
در قرآن کریم زدنِ مثلها بسیار است،
10:51
و الله سبحانه و تعالی میفرماید:
10:54
«و این مثلها را برای مردم میزنیم
10:57
و جز دانایان آن را درنمییابند.»
11:00
(جز دانایان)
11:03
و در این تقریری برای زدنِ مثلها است
11:06
و ترغیب به تدبر و تعقل در آن،
11:09
و ستایشِ کسی است که آن را درمییابد و مقصودش را میفهمد.
11:12
اما کسی که مثلهای
11:15
زدهشده در قرآن را درنیابد و آنها را مسخره کند،
11:18
از اهل کژی و جهل و گمراهی است.
11:21
و چون در قرآن کریم تأمل کنی،
11:25
مییابی که بیشترین مثلهایی که الله در آن میزند،
11:28
مربوط به اصول دین است
11:31
و مانند آن.
11:34
مبهمات قرآن:
11:38
آنچه قرآن آن را مبهم گذاشته و سنت آن را روشن نکرده است.
11:41
بنابراین تلاش برای تعیین آن هیچ فایدهای ندارد
11:44
بلکه این کار از تکلّف و فرو رفتن
11:47
در چیزی است که سودی بر آن مترتب نیست
11:50
و از آن جز آشفتگی ذهن حاصل نمیشود
11:53
و دوری از مقصود
11:56
و سرگردانی در بیابان توهّمات و گمانهای بیپایه
11:59
و این از وسوسههای شیطان به شمار میرود
12:02
و گفتن سخن بر الله بدون علم
12:05
و الله سبحانه از چنین کاری برحذر داشته است
12:08
آنجا که میفرماید
12:11
و از گامهای شیطان پیروی مکنید
12:15
جز این نیست که شما را
12:18
به بدی و زشتی فرمان میدهد
12:21
و اینکه بر الله سخن ناروا بگویید
12:24
که نمیدانید»
12:31
هر سورهای از سورههای قرآن کریم
12:36
دارای موضوع اصلیای است که بر آن غلبه دارد
12:39
و آیات آن پیرامون همان محور میگردد
12:42
و با شناخت آن، گسترش فهم حاصل میشود
12:45
آغازهای استنباطشده از قرآن کریم
12:48
و برای تعیین موضوع سوره
12:51
ضوابط و معیارهایی وجود دارد
12:54
که مهمترین آنها توجه به هر یک
12:57
از مقدمه و خاتمه سوره است
13:00
ولی شرط است که در تعیین موضوع سوره
13:03
تکلّف روا نباشد
13:06
و اینکه بیشتر معیارهای تعیینشده
13:09
برای موضوعات سورهها بر آن منطبق باشد
13:12
این دانش را متخصصان آن
13:15
«علم مقاصد سور» مینامند
13:18
و زیر مجموعهی علم تفسیر موضوعی
13:21
قرآن کریم به شمار میرود
13:24
و مستند اساسی آن
13:27
این است که قرآن کریم به زبان عربی روشن نازل شده است
13:30
پس بر شیوههای سخن عرب جاری است
13:33
در بیان موضوعات و مقاصد
13:36
و با این دانش تحقق مییابد
13:39
خلاصهی مفاهیم اهل سنت