خلاصه مفاهیم اهل سنت | 29- مفاهیمی درباره برخی از قواعد فقهی | مفاهیم (408-427)

◉ 56 بازدید ⏱ 18:47 صدای ترجمه‌شده — فارسی
0:000:00

متن کامل

ترجمهٔ ماشینی — ممکن است خطا داشته باشد
0:00 خلاصه مفاهیم اهل سنت
0:08 قاعدهٔ «ضرورت‌ها ممنوعات را مباح می‌کنند»
0:14 علما این قاعده را از فرمودهٔ الله تعالی استنباط کرده‌اند
0:19 «جز این نیست که الله بر شما مردار و خون و گوشت خوک و آنچه غیر الله بر آن نام برده شده را حرام کرده است»
0:27 پس هرکس ناچار شود، در حالی که ستمگر و تجاوزگر نباشد، گناهی بر او نیست.
0:33 بی‌گمان الله آمرزنده و مهربان است.
0:36 گفته‌اند: پس هر ممنوعی که انسان بدان ناچار شود، رحمان آن را برای او مباح کرده است
0:44 و ضرورت آن است که انسان هنگام وقوع آن از تلف شدن خود یا بخشی از خود بیمناک باشد
0:51 یا [بیمناک باشد] از [آسیب به] عقل یا مال خود، یا از تباه شدن آبرویش، یا [تحمیل‌] اذنی در آن [امر]
0:57 قیود ضرورتی که ممنوع را مباح می‌کند
1:03 برای ضرورتی که ممنوع را مباح می‌کند، ضوابط و قیودی است
1:07 آن‌که ضرورت موجود و حاصل باشد، نه پیش‌بینی‌شده یا منتظر
1:14 آن‌که برای دفع ضرورت، وسیلهٔ مباح دیگری یا مکروه‌ای جز ارتکاب ممنوع وجود نداشته باشد
1:22 آن‌که در انجام ممنوع به حداقل لازم برای دفع ضرورت بسنده شود
1:28 به دلیل فرمودهٔ الله تعالی: «نه ستمگر و نه متجاوز»
1:33 مثلاً در خوردن حرام، از آنچه که رمق را نگه می‌دارد و توان را برپا می‌دارد فراتر نرود
1:40 آن‌که ارتکاب ممنوع به دیگران زیانی نرساند
1:44 پس مثلاً پذیرفتن اجبار بر کشتن دیگری جایز نیست
1:49 زیرا زنده ماندن هر یک از مکره به قتل و کسی که به کشتنش مأمور شده، دو ضرورت هم‌درجه‌اند
1:57 که مقصد حفظ جان آن‌ها را دربر می‌گیرد
2:00 و جان مکره بر جان مأمور به قتل در حفظ آن اولویت ندارد
2:06 آن‌که ضرورت الزام‌آور باشد
2:10 مانند آن‌که انسان با تهدید، مثلاً به کشته شدن یا شکنجه شدن، بر خوردن ممنوع مجبور شود، اگر نخورد
2:17 حتی اگر مباح همراهش باشد
2:20 آن‌که اگر مضطر پیشوای علم و دعوت باشد، به چیزی که مردم در دینشان به سبب آن گمراه شوند دست نزند
2:28 و تحقق همهٔ این قیود در هر ضرورتی که ادعا شود لازم است
2:34 تا ممنوع را مباح کند
2:36 پس اگر برخی قیود محقق شود و برخی دیگر نشود، ضرورتی نخواهد بود
2:42 رفع حرج در دین
2:46 استدلال به فرمودهٔ الله تعالی درست نیست
2:50 و در راه الله، آن‌گونه که شایستهٔ جهاد اوست، جهاد کنید.
2:53 او شما را برگزید و در دین بر شما هیچ سختی‌ای قرار نداد.
2:58 برای ساقط کردن هر تکلیف شرعی بر مکلف
3:02 به این ادعا که آن تکلیف او را به حرج می‌افکند
3:05 بلکه آیه دلالت دارد که تکالیف شرع همگی هیچ حرجی ندارند
3:11 و در دین بر شما هیچ سختی‌ای قرار نداد.
3:15 و این [معنا] را این [نکته] نیز نشان می‌دهد:
3:18 که در آغاز آن، فرمان به جهاد در راه الله، چنان‌که حق جهاد است، یاد شده
3:24 که این افاده می‌کند که در انجام این تکلیف و سایر تکالیف دین کوچک‌ترین حرجی نیست
3:30 و سایر تکالیف دین
3:32 و تکلیف تنها زمانی ساقط یا تبدیل یا به تأخیر انداخته می‌شود
3:37 که حرج به سبب امری عارضی بر مکلف باشد
3:40 که خارج از اصل تکلیف و ذات آن است
3:43 مانند آن‌که بیمار روزهٔ واجب را به تأخیر اندازد
3:46 به سبب حرج و مشقتی که در روزه می‌یابد
3:49 به سبب بیماری عارضی بر او
3:52 و مانند کوتاه خواندن نماز به سبب سفر و مشقتی که در آن است
3:57 رفع حرج در طهارت
4:02 و از حرج برداشته‌شده، نیز این است:
4:05 حرج از نماز بدون وضو
4:08 و اعتقاد به ناممکن بودن طهارت هنگام فقدان آب
4:12 یا ناتوانی در استفاده از آن
4:15 و آن به تشریع طهارت با تیمم است
4:19 الله تعالی پس از تشریع تیمم فرمود:
4:22 «به جای آب در حال نبود آن»
4:25 «یا ناتوانی در به کارگیری آن»
4:28 الله نمی‌خواهد با شما سختی‌ای قرار دهد.
4:32 «بلکه می‌خواهد شما را پاک گرداند»
4:35 و تا نعمتش را بر شما کامل گرداند، شاید که شکرگزار باشید.
4:40 تکالیف در توان و قدرت نفس است
4:45 و همچنین فرمودهٔ الله تعالی:
4:49 الله هیچ کس را جز به اندازهٔ توانش تکلیف نمی‌کند.
4:53 این به معنای ساقط شدن تکلیف نیست
4:56 به ادعای این‌که شخص توان آن را ندارد
4:59 بلکه معنایش آن است که انسان به اندازهٔ توان مکلف است
5:03 و این‌که همهٔ تکالیف در توان و قدرت نفس‌اند
5:08 اوامر و نواهی الله در آسانی و تخفیف داخل‌اند
5:15 اوامر الله عزّوجلّ و نواهی او
5:20 و حکمت‌ها و فواید حاصل از آن‌ها
5:23 همان آسانی و تخفیف بر مردم در دنیا و آخرت است
5:28 و اما مشقتی که به سبب تکلیف بر نفس وارد می‌شود
5:33 مشقتی است که بر آن توان هست
5:36 و ناچار باید آن را پذیرفت تا نعمت آخرت به دست آید
5:40 زیرا نعمت با آسایش به دست نمی‌آید
5:43 هر که راحتی را برگزیند، راحتی از دست او می‌رود
5:47 متنبی گفت:
5:49 «چون جان‌ها بزرگ باشند،
5:52 بدن‌ها در رسیدن به مرادشان به رنج می‌افتند»
5:55 الله تعالی پس از تشریع روزه و تفصیل احکام آن فرمود:
6:00 الله برای شما آسانی می‌خواهد و سختی نمی‌خواهد.
6:05 پس هر فرمانی از الله تعالی برای ما
6:08 آسانی است که در آن حرجی نیست
6:10 پس هیچ آسانی و تخفیف و رفع حرجی بزرگ‌تر از چیزی نیست که به بهشت برساند و از دوزخ نجات دهد
6:18 خواه منع باشد یا وجوب یا اباحه
6:23 ضوابط ترخص و تیسیر
6:29 برای ترخص و تیسیر و رفع حرج هنگام وقوع آنچه چنین اقتضایی دارد، ضوابط و قیودی است
6:35 نخست آن‌که
6:37 تحقق عذری که موجب اخذ به رخصت است، یقیناً باشد نه ظنّاً
6:43 دوم آن‌که
6:45 دلیل بر اخذ به رخصت موجود باشد
6:47 و با نصوص شرعی در آن مسئله مخالفت نشود
6:51 سوم آن‌که
6:53 به محل نیاز یا ضرورت بسنده شود
6:57 چهارم آن‌که
6:59 رخصت از عالمی صادر شود که به احکام و واقعیت آگاه باشد
7:03 تا فهم مسئله و تحقیق مناط آن در واقعیت محقق گردد
7:10 عموم بلوا
7:12 بلوای عمومی در آنچه تکلیف به آن تعلق دارد است
7:18 و آن حادثه‌ای است که فراگیر واقع شود
7:21 به گونه‌ای که بر مکلفان دشوار باشد از آن بی‌نیاز شوند
7:25 یا اجتناب از آن
7:27 مگر با مشقت زیادی که مقتضی آسان‌گیری و تخفیف است
7:31 و مکلفان به دانستن حکم آن نیازمندند
7:35 و از نمونه‌های آن
7:37 نخست
7:39 چشم‌پوشی در پس‌ماند (سؤر) گربه به سبب دشواری پرهیز از آن
7:43 زیرا گربه‌ها از رفت‌وآمد‌کنندگان بر ما و از رفت‌وآمدکنندگانِ (در خانه‌های ما) هستند
7:47 دوم
7:49 پاک شدن خاک برای نجاستِ چسبیده به کف کفش و پاافزار
7:55 ضوابط به‌کارگیری قاعدهٔ عموم بلوا
7:59 نخست
8:01 تحقق یافتن آن در واقعه‌ای که درباره‌اش پرسش شده است
8:05 پس اگر استثنایی برای عمومیتش یافت شود
8:08 پس عمل به آن در مورد رخصت‌جویی است
8:11 و پرداختن به آنچه از آن استثنا شده لازم می‌آید
8:14 پس اگر پیش روی انسان دو راه باشد که ناگزیر باید یکی از آن دو را پیمود
8:19 و راه نخست گِل‌آلود و آمیخته به نجاست‌های خانه‌ها و منازل باشد
8:25 و راه دیگر از آن سالم باشد
8:27 پیمودن راه دوم لازم است
8:30 و اگر راه نخست پیموده شود، از نجاستی که به آن می‌چسبد معاف نخواهد بود
8:35 زیرا پرهیز از آن دشوار نیست
8:39 دوم
8:40 صدور این قول در مسئله از مجتهدی عالم به احکام فقهی و به واقعیت (اوضاع)
8:47 زیرا امکان تحقق مناط آن وجود دارد
8:50 سوم
8:53 اینکه آسان‌گیری حاصل‌شده و عموم بلوا مقید باشد
8:58 به حالتی که در آن تحقق می‌یابد و با زوال آن زایل می‌شود
9:03 قاعدهٔ سد ذرائع
9:07 محرمات در اسلام
9:09 برخی از آنها حرام لذاته‌اند
9:12 و برخی حرام لغیره‌اند
9:15 و حرام لغیره
9:17 آن است که حرام شده است، نه به این دلیل که در ذات خود حرام است
9:21 بلکه به سبب آنچه به وقوع در حرام لذاته می‌انجامد
9:26 و مثال آن
9:27 حرام بودن دشنام دادن به خدایان مشرکان
9:30 آنگاه که وسیله‌ای برای دشنام دادن به الله تعالی باشد
9:34 خداوند تعالی فرموده است
9:36 «و کسانی را که جز الله می‌خوانند دشنام مدهید که آنان نیز از روی دشمنی و بی‌دانشی الله را دشنام خواهند داد»
9:43 با اینکه دشنام دادن به خدایان مشرکان
9:46 در ذات خود موجب خشم مشرکان و توهین به خدایان ایشان است
9:51 و آن در ذات خود جایز یا پسندیده است
9:54 اگر نبود که به وقوع در حرام می‌انجامد
9:57 و آن دشنام دادن به الله تعالی است
10:00 پس در آیه تصریح به منع از امر جایز است
10:04 به سبب آنچه به امر ناجایز می‌انجامد
10:08 هرگاه الله تعالی چیزی را حرام کند، وسایل آن را نیز حرام می‌کند
10:14 هرگاه الله تعالی چیزی را حرام کند
10:18 و برای آن راه‌ها و وسایلی باشد که به آن می‌انجامد
10:21 آن را حرام می‌کند و از آنها بازمی‌دارد
10:24 برای تحقق بخشیدن به حرمت آن و استوار ساختن آن
10:28 زیرا اگر وسایل و ذرائعی را که به آن می‌انجامد مباح کند
10:32 آن نقض حرمت و تشویق نفوس به آن می‌بود
10:37 و حکمت الله تعالی آن را به هیچ وجه نمی‌پذیرد
10:42 هر آنچه واجب را از دست بدهد حرام است
10:47 هر آنچه واجب را فوت کند و از آن بازدارد حرام است
10:53 گرچه در اصل مباح باشد
10:56 و مثال آن نهی الله از خرید و فروش است
11:00 پس از اذان نماز جمعه
11:03 الله تعالی فرموده است
11:05 ای کسانی که ایمان آورده‌اید، هرگاه از روز جمعه برای نماز ندا داده شد،
11:11 به سوی یاد الله بشتابید و خرید و فروش را رها کنید.
11:15 الزام به مستحبات یا مباحات روا نیست
11:21 مستحبات و مباحات و آنچه از واجبات که در آن تخییر میان چند خصلت باشد
11:25 الزام مردم به آنها صحیح نیست
11:28 پس اگر الله برای تو دری از مستحبات گشود
11:32 لازم نیست که مردم مانند تو در آن باشند
11:36 مستحبات، انجام‌دهنده‌اش پاداش می‌یابد و ترک‌کننده‌اش سرزنش نمی‌شود
11:41 و چه بسا الله برای کسی که آنچه را تو بر آنی از مستحبات ترک کرده، دری دیگر از آنها بگشاید
11:46 که در آن
11:48 نشاط بیشتری داشته باشد و بر آن تواناتر باشد
11:51 و به طریق اولی بر کسی که مباحی را انجام داده یا ترک کرده، ملامتی نیست
11:57 و این، مدلول نامیدن آن به مباح است
12:00 و همچنین آنچه از واجبات به شکل تخییر میان چند خصلت باشد
12:07 الزام مردم به یک امر معین در آن صحیح نیست
12:11 مانند کفارهٔ شکستن سوگند
12:15 که سوگندشکن در آن میان اطعام ده مسکین یا پوشاندن ایشان مخیر است
12:21 یا آزاد کردن بنده‌ای
12:23 و اگر نیافت، به روزه گرفتن سه روز روی می‌آورد
12:28 و همچنین کفارهٔ ممنوعات احرام
12:32 انسان در آن میان روزه و صدقه و قربانی کردن مخیر است
12:37 رخصت صدقه‌ای از جانب الله است
12:43 رخصت صدقه‌ای از جانب الله است
12:46 پس اخذ به آن مستحب است بی‌آنکه درباره حکمت آن جستجو کرده یا آن را به علتی پیوند دهیم
12:51 الله سبحانه روزه را در دو حالت بیماری و سفر رخصت داده است
12:56 به این شرط که بیمار هنگام بهبودی آن را قضا کند
12:59 و مسافر هنگام اقامت (قضا کند)
13:01 و نه شدت بیماری و نه سختیِ سفر است که حکم به آنها معلق شده
13:07 بلکه خود بیماری و سفر، به‌طور مطلق، موضوع حکم‌اند
13:11 برای خواستِ آسانی برای مردم، نه سختی
13:14 و ما حکمت الله را در معلق ساختن رخصت به مطلق بیماری و مطلق سفر به‌تمامی نمی‌دانیم
13:21 پس به هر حال درست آن است که امور را به همان صورتی بگیریم که الله در این دین اراده کرده است
13:29 زیرا او از ما حکیم‌تر و داناتر است به مصالح نزدیک و دور که در پشت رخصت‌ها و عزیمت‌هایش نهفته است
13:37 برای پذیرفتن رخصت، سخت‌گیری طلب نمی‌شود
13:43 برای پذیرفتن رخصت، سخت‌گیری طلب نمی‌شود
13:46 و اگر سخت‌گیری در احکام معاملات هنگام فساد مردم درست باشد
13:51 تا درمانی بازدارنده و سدّ ذرائع باشد
13:55 اما در شعائر عبادی امر متفاوت است
13:59 زیرا آن حسابی است میان بنده و پروردگارش
14:02 و مصالح بندگان به‌طور مستقیم با آن پیوند ندارد
14:07 مانند احکام معاملاتی که در آن‌ها ظاهر (یعنی ظاهر امر) ملاک قرار می‌گیرد
14:12 اما ظاهر در عبادات سودی نمی‌بخشد
14:15 مادامی که بر تقوای دل‌ها استوار نباشد
14:19 ناگزیر باید دلیلی بر رخصت وجود داشته باشد
14:23 رخصتی که پذیرفته است، همان است که الله به آن اجازه داده است
14:28 و باید برای آن دلیل و نص شرعی وجود داشته باشد
14:31 نه آنچه که از برخی علما به‌صورت نوادر صادر شده است
14:35 که در آن‌ها از عموم علما و از روش میانه‌ی آنان در دین جدا شده‌اند
14:39 چنین موردی را بر آن اطلاق می‌کنند
14:42 که برخی علما به‌طور مجازی رخصت داده‌اند
14:45 و مقصود از آن، لغزش‌های ایشان است
14:48 و آنچه در آن، مخالف حق رخصت داده‌اند
14:51 و این همان است که مراد علما از سخنشان است
14:54 هر که لغزش‌ها و رخصت‌های علما را پی گیرد، زندیق می‌شود
14:58 و ابن حزم اجماع را نقل کرده است
15:01 بر این‌که پیگیری رخصت‌های مذاهب
15:04 بدون استناد به دلیل شرعی
15:07 فسق است و جایز نیست
15:09 میانه‌روی در اخذ به قواعد فقهی و تطبیق آن‌ها
15:15 فقها قواعد فقهی‌ای را استنباط کرده‌اند
15:20 از نصوص کتاب و سنت
15:23 و آن‌ها را به‌مثابه مراجع عمومی و جامعی قرار داده‌اند
15:27 که آنچه در زندگی مردم پیش می‌آید به آن‌ها بازگردانده می‌شود
15:30 از داوری‌ها و حوادث
15:32 تا بدین وسیله به حکم شرعی در آن‌ها دست یابند
15:36 پس اصل در اثبات احکام شرعی
15:39 نصوص کتاب و سنت است
15:42 و قواعد فقهی تنها به این منظور وضع شده‌اند
15:45 که به‌مثابه خلاصه‌ای از دلالت‌های نصوص باشند
15:48 و مرجعی عمومی و جامع برای آن‌ها باشند
15:51 و بر این اساس
15:53 استدلال به قاعده‌ی فقهی بر احکام
15:57 در اصل، استدلال به نصوصی از کتاب و سنت است
16:01 و میانه‌روی در نگاه به قواعد فقهی
16:05 همان اخذ به آن‌ها به این اعتبار است
16:08 و عدم اهمال آن‌ها به بهانه‌ی این‌که خود، دلیلی مستقل نیستند
16:13 و نصی از نصوص دو وحی نیز نیستند
16:16 و نه افراط در تطبیق آن‌ها
16:19 تا بدان‌وسیله با نصوص کتاب و سنت معارضه شود
16:23 اصل در اشیا اباحه است
16:27 بر این امر، سخن خداوند متعال دلالت دارد
16:32 او کسی است که آنچه را در زمین است، همهٔ آن را برای شما آفرید.
16:37 آیه در مقام منت‌گذاری آمده است
16:40 بدین معنا که الله آنچه را در زمین است برای سود رساندن به ما آفریده است
16:44 و از مفهوم آن نیز این برداشت می‌شود
16:47 که آنچه ضرر در آن است، از این حکم بیرون است
16:51 و از کمال نعمت، حرام کردن آن بر ماست
16:55 وصف ناتوانی که عذر را موجه می‌سازد
16:59 هرکس از انجام آنچه مأمور به آن است، از واجب و مانند آن، ناتوان باشد
17:04 این واجب از او ساقط می‌شود
17:07 چنان‌که ادله بر آن دلالت دارد
17:10 خداوند متعال دربارهٔ جهاد فرموده است
17:13 بر نابینا و بر لنگ هیچ گناهی نیست.
17:17 و بر بیمار هم هیچ گناهی نیست.
17:20 و خداوند متعال در عمومِ اوامر فرموده است
17:24 پس تا جایی که توانایی دارید از الله پروا کنید.
17:27 و پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌وسلم) فرموده است
17:30 «هرگاه به شما امری کردم، تا آنجا که می‌توانید از آن انجام دهید»
17:35 اما انسان جز در صورتی معذور نیست که
17:38 تمام توان خود را برای انجام آنچه به آن مأمور شده است به کار گیرد
17:41 و سپس از آن ناتوان بماند و راه‌های انجام آن بر او بسته شود
17:45 چنان‌که از سخن خداوند عزّ و جلّ فهمیده می‌شود
17:48 دربارهٔ کسانی که از هجرت از سرزمین‌های شرک ناتوان‌اند
17:51 مگر مردان و زنان و کودکان ناتوانی که
17:57 نه چاره‌ای می‌توانند اندیشید و نه راهی می‌یابند.
18:04 ناتوانی از کل آنچه مأمور به آن است
18:06 وجوب انجام آنچه در توان است را ساقط نمی‌کند
18:10 پس اگر دست کسی قطع شده باشد
18:13 شستن دست در وضو از او ساقط می‌شود
18:16 اما شستن بقیه‌ی دستش بر او باقی است
18:19 تا آنجا که به آرنج برسد
18:21 و علما این قاعده را از سخن خداوند متعال استنباط کرده‌اند
18:24 که فرموده است
18:27 پس تا جایی که توانایی دارید از الله پروا کنید.
18:30 پس این است مقتضای تقوای الله به اندازه‌ی توان
18:34 و سخن پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌وسلم) نیز بر آن دلالت دارد که فرموده است
18:39 «هرگاه به شما امری کردم، تا آنجا که می‌توانید از آن انجام دهید»
18:44 آن را بخاری روایت کرده است