از مجموعهٔ مفاهیم اهل سنت - اپیزودهای جمع آوری شده (سریال کامل است)
· درس 46 از 77
خلاصه مفاهیم اهل سنت | 29- مفاهیمی درباره برخی از قواعد فقهی | مفاهیم (408-427)
0:000:00
متن کامل
ترجمهٔ ماشینی — ممکن است خطا داشته باشد
0:00
خلاصه مفاهیم اهل سنت
0:08
قاعدهٔ «ضرورتها ممنوعات را مباح میکنند»
0:14
علما این قاعده را از فرمودهٔ الله تعالی استنباط کردهاند
0:19
«جز این نیست که الله بر شما مردار و خون و گوشت خوک و آنچه غیر الله بر آن نام برده شده را حرام کرده است»
0:27
پس هرکس ناچار شود، در حالی که ستمگر و تجاوزگر نباشد، گناهی بر او نیست.
0:33
بیگمان الله آمرزنده و مهربان است.
0:36
گفتهاند: پس هر ممنوعی که انسان بدان ناچار شود، رحمان آن را برای او مباح کرده است
0:44
و ضرورت آن است که انسان هنگام وقوع آن از تلف شدن خود یا بخشی از خود بیمناک باشد
0:51
یا [بیمناک باشد] از [آسیب به] عقل یا مال خود، یا از تباه شدن آبرویش، یا [تحمیل] اذنی در آن [امر]
0:57
قیود ضرورتی که ممنوع را مباح میکند
1:03
برای ضرورتی که ممنوع را مباح میکند، ضوابط و قیودی است
1:07
آنکه ضرورت موجود و حاصل باشد، نه پیشبینیشده یا منتظر
1:14
آنکه برای دفع ضرورت، وسیلهٔ مباح دیگری یا مکروهای جز ارتکاب ممنوع وجود نداشته باشد
1:22
آنکه در انجام ممنوع به حداقل لازم برای دفع ضرورت بسنده شود
1:28
به دلیل فرمودهٔ الله تعالی: «نه ستمگر و نه متجاوز»
1:33
مثلاً در خوردن حرام، از آنچه که رمق را نگه میدارد و توان را برپا میدارد فراتر نرود
1:40
آنکه ارتکاب ممنوع به دیگران زیانی نرساند
1:44
پس مثلاً پذیرفتن اجبار بر کشتن دیگری جایز نیست
1:49
زیرا زنده ماندن هر یک از مکره به قتل و کسی که به کشتنش مأمور شده، دو ضرورت همدرجهاند
1:57
که مقصد حفظ جان آنها را دربر میگیرد
2:00
و جان مکره بر جان مأمور به قتل در حفظ آن اولویت ندارد
2:06
آنکه ضرورت الزامآور باشد
2:10
مانند آنکه انسان با تهدید، مثلاً به کشته شدن یا شکنجه شدن، بر خوردن ممنوع مجبور شود، اگر نخورد
2:17
حتی اگر مباح همراهش باشد
2:20
آنکه اگر مضطر پیشوای علم و دعوت باشد، به چیزی که مردم در دینشان به سبب آن گمراه شوند دست نزند
2:28
و تحقق همهٔ این قیود در هر ضرورتی که ادعا شود لازم است
2:34
تا ممنوع را مباح کند
2:36
پس اگر برخی قیود محقق شود و برخی دیگر نشود، ضرورتی نخواهد بود
2:42
رفع حرج در دین
2:46
استدلال به فرمودهٔ الله تعالی درست نیست
2:50
و در راه الله، آنگونه که شایستهٔ جهاد اوست، جهاد کنید.
2:53
او شما را برگزید و در دین بر شما هیچ سختیای قرار نداد.
2:58
برای ساقط کردن هر تکلیف شرعی بر مکلف
3:02
به این ادعا که آن تکلیف او را به حرج میافکند
3:05
بلکه آیه دلالت دارد که تکالیف شرع همگی هیچ حرجی ندارند
3:11
و در دین بر شما هیچ سختیای قرار نداد.
3:15
و این [معنا] را این [نکته] نیز نشان میدهد:
3:18
که در آغاز آن، فرمان به جهاد در راه الله، چنانکه حق جهاد است، یاد شده
3:24
که این افاده میکند که در انجام این تکلیف و سایر تکالیف دین کوچکترین حرجی نیست
3:30
و سایر تکالیف دین
3:32
و تکلیف تنها زمانی ساقط یا تبدیل یا به تأخیر انداخته میشود
3:37
که حرج به سبب امری عارضی بر مکلف باشد
3:40
که خارج از اصل تکلیف و ذات آن است
3:43
مانند آنکه بیمار روزهٔ واجب را به تأخیر اندازد
3:46
به سبب حرج و مشقتی که در روزه مییابد
3:49
به سبب بیماری عارضی بر او
3:52
و مانند کوتاه خواندن نماز به سبب سفر و مشقتی که در آن است
3:57
رفع حرج در طهارت
4:02
و از حرج برداشتهشده، نیز این است:
4:05
حرج از نماز بدون وضو
4:08
و اعتقاد به ناممکن بودن طهارت هنگام فقدان آب
4:12
یا ناتوانی در استفاده از آن
4:15
و آن به تشریع طهارت با تیمم است
4:19
الله تعالی پس از تشریع تیمم فرمود:
4:22
«به جای آب در حال نبود آن»
4:25
«یا ناتوانی در به کارگیری آن»
4:28
الله نمیخواهد با شما سختیای قرار دهد.
4:32
«بلکه میخواهد شما را پاک گرداند»
4:35
و تا نعمتش را بر شما کامل گرداند، شاید که شکرگزار باشید.
4:40
تکالیف در توان و قدرت نفس است
4:45
و همچنین فرمودهٔ الله تعالی:
4:49
الله هیچ کس را جز به اندازهٔ توانش تکلیف نمیکند.
4:53
این به معنای ساقط شدن تکلیف نیست
4:56
به ادعای اینکه شخص توان آن را ندارد
4:59
بلکه معنایش آن است که انسان به اندازهٔ توان مکلف است
5:03
و اینکه همهٔ تکالیف در توان و قدرت نفساند
5:08
اوامر و نواهی الله در آسانی و تخفیف داخلاند
5:15
اوامر الله عزّوجلّ و نواهی او
5:20
و حکمتها و فواید حاصل از آنها
5:23
همان آسانی و تخفیف بر مردم در دنیا و آخرت است
5:28
و اما مشقتی که به سبب تکلیف بر نفس وارد میشود
5:33
مشقتی است که بر آن توان هست
5:36
و ناچار باید آن را پذیرفت تا نعمت آخرت به دست آید
5:40
زیرا نعمت با آسایش به دست نمیآید
5:43
هر که راحتی را برگزیند، راحتی از دست او میرود
5:47
متنبی گفت:
5:49
«چون جانها بزرگ باشند،
5:52
بدنها در رسیدن به مرادشان به رنج میافتند»
5:55
الله تعالی پس از تشریع روزه و تفصیل احکام آن فرمود:
6:00
الله برای شما آسانی میخواهد و سختی نمیخواهد.
6:05
پس هر فرمانی از الله تعالی برای ما
6:08
آسانی است که در آن حرجی نیست
6:10
پس هیچ آسانی و تخفیف و رفع حرجی بزرگتر از چیزی نیست که به بهشت برساند و از دوزخ نجات دهد
6:18
خواه منع باشد یا وجوب یا اباحه
6:23
ضوابط ترخص و تیسیر
6:29
برای ترخص و تیسیر و رفع حرج هنگام وقوع آنچه چنین اقتضایی دارد، ضوابط و قیودی است
6:35
نخست آنکه
6:37
تحقق عذری که موجب اخذ به رخصت است، یقیناً باشد نه ظنّاً
6:43
دوم آنکه
6:45
دلیل بر اخذ به رخصت موجود باشد
6:47
و با نصوص شرعی در آن مسئله مخالفت نشود
6:51
سوم آنکه
6:53
به محل نیاز یا ضرورت بسنده شود
6:57
چهارم آنکه
6:59
رخصت از عالمی صادر شود که به احکام و واقعیت آگاه باشد
7:03
تا فهم مسئله و تحقیق مناط آن در واقعیت محقق گردد
7:10
عموم بلوا
7:12
بلوای عمومی در آنچه تکلیف به آن تعلق دارد است
7:18
و آن حادثهای است که فراگیر واقع شود
7:21
به گونهای که بر مکلفان دشوار باشد از آن بینیاز شوند
7:25
یا اجتناب از آن
7:27
مگر با مشقت زیادی که مقتضی آسانگیری و تخفیف است
7:31
و مکلفان به دانستن حکم آن نیازمندند
7:35
و از نمونههای آن
7:37
نخست
7:39
چشمپوشی در پسماند (سؤر) گربه به سبب دشواری پرهیز از آن
7:43
زیرا گربهها از رفتوآمدکنندگان بر ما و از رفتوآمدکنندگانِ (در خانههای ما) هستند
7:47
دوم
7:49
پاک شدن خاک برای نجاستِ چسبیده به کف کفش و پاافزار
7:55
ضوابط بهکارگیری قاعدهٔ عموم بلوا
7:59
نخست
8:01
تحقق یافتن آن در واقعهای که دربارهاش پرسش شده است
8:05
پس اگر استثنایی برای عمومیتش یافت شود
8:08
پس عمل به آن در مورد رخصتجویی است
8:11
و پرداختن به آنچه از آن استثنا شده لازم میآید
8:14
پس اگر پیش روی انسان دو راه باشد که ناگزیر باید یکی از آن دو را پیمود
8:19
و راه نخست گِلآلود و آمیخته به نجاستهای خانهها و منازل باشد
8:25
و راه دیگر از آن سالم باشد
8:27
پیمودن راه دوم لازم است
8:30
و اگر راه نخست پیموده شود، از نجاستی که به آن میچسبد معاف نخواهد بود
8:35
زیرا پرهیز از آن دشوار نیست
8:39
دوم
8:40
صدور این قول در مسئله از مجتهدی عالم به احکام فقهی و به واقعیت (اوضاع)
8:47
زیرا امکان تحقق مناط آن وجود دارد
8:50
سوم
8:53
اینکه آسانگیری حاصلشده و عموم بلوا مقید باشد
8:58
به حالتی که در آن تحقق مییابد و با زوال آن زایل میشود
9:03
قاعدهٔ سد ذرائع
9:07
محرمات در اسلام
9:09
برخی از آنها حرام لذاتهاند
9:12
و برخی حرام لغیرهاند
9:15
و حرام لغیره
9:17
آن است که حرام شده است، نه به این دلیل که در ذات خود حرام است
9:21
بلکه به سبب آنچه به وقوع در حرام لذاته میانجامد
9:26
و مثال آن
9:27
حرام بودن دشنام دادن به خدایان مشرکان
9:30
آنگاه که وسیلهای برای دشنام دادن به الله تعالی باشد
9:34
خداوند تعالی فرموده است
9:36
«و کسانی را که جز الله میخوانند دشنام مدهید که آنان نیز از روی دشمنی و بیدانشی الله را دشنام خواهند داد»
9:43
با اینکه دشنام دادن به خدایان مشرکان
9:46
در ذات خود موجب خشم مشرکان و توهین به خدایان ایشان است
9:51
و آن در ذات خود جایز یا پسندیده است
9:54
اگر نبود که به وقوع در حرام میانجامد
9:57
و آن دشنام دادن به الله تعالی است
10:00
پس در آیه تصریح به منع از امر جایز است
10:04
به سبب آنچه به امر ناجایز میانجامد
10:08
هرگاه الله تعالی چیزی را حرام کند، وسایل آن را نیز حرام میکند
10:14
هرگاه الله تعالی چیزی را حرام کند
10:18
و برای آن راهها و وسایلی باشد که به آن میانجامد
10:21
آن را حرام میکند و از آنها بازمیدارد
10:24
برای تحقق بخشیدن به حرمت آن و استوار ساختن آن
10:28
زیرا اگر وسایل و ذرائعی را که به آن میانجامد مباح کند
10:32
آن نقض حرمت و تشویق نفوس به آن میبود
10:37
و حکمت الله تعالی آن را به هیچ وجه نمیپذیرد
10:42
هر آنچه واجب را از دست بدهد حرام است
10:47
هر آنچه واجب را فوت کند و از آن بازدارد حرام است
10:53
گرچه در اصل مباح باشد
10:56
و مثال آن نهی الله از خرید و فروش است
11:00
پس از اذان نماز جمعه
11:03
الله تعالی فرموده است
11:05
ای کسانی که ایمان آوردهاید، هرگاه از روز جمعه برای نماز ندا داده شد،
11:11
به سوی یاد الله بشتابید و خرید و فروش را رها کنید.
11:15
الزام به مستحبات یا مباحات روا نیست
11:21
مستحبات و مباحات و آنچه از واجبات که در آن تخییر میان چند خصلت باشد
11:25
الزام مردم به آنها صحیح نیست
11:28
پس اگر الله برای تو دری از مستحبات گشود
11:32
لازم نیست که مردم مانند تو در آن باشند
11:36
مستحبات، انجامدهندهاش پاداش مییابد و ترککنندهاش سرزنش نمیشود
11:41
و چه بسا الله برای کسی که آنچه را تو بر آنی از مستحبات ترک کرده، دری دیگر از آنها بگشاید
11:46
که در آن
11:48
نشاط بیشتری داشته باشد و بر آن تواناتر باشد
11:51
و به طریق اولی بر کسی که مباحی را انجام داده یا ترک کرده، ملامتی نیست
11:57
و این، مدلول نامیدن آن به مباح است
12:00
و همچنین آنچه از واجبات به شکل تخییر میان چند خصلت باشد
12:07
الزام مردم به یک امر معین در آن صحیح نیست
12:11
مانند کفارهٔ شکستن سوگند
12:15
که سوگندشکن در آن میان اطعام ده مسکین یا پوشاندن ایشان مخیر است
12:21
یا آزاد کردن بندهای
12:23
و اگر نیافت، به روزه گرفتن سه روز روی میآورد
12:28
و همچنین کفارهٔ ممنوعات احرام
12:32
انسان در آن میان روزه و صدقه و قربانی کردن مخیر است
12:37
رخصت صدقهای از جانب الله است
12:43
رخصت صدقهای از جانب الله است
12:46
پس اخذ به آن مستحب است بیآنکه درباره حکمت آن جستجو کرده یا آن را به علتی پیوند دهیم
12:51
الله سبحانه روزه را در دو حالت بیماری و سفر رخصت داده است
12:56
به این شرط که بیمار هنگام بهبودی آن را قضا کند
12:59
و مسافر هنگام اقامت (قضا کند)
13:01
و نه شدت بیماری و نه سختیِ سفر است که حکم به آنها معلق شده
13:07
بلکه خود بیماری و سفر، بهطور مطلق، موضوع حکماند
13:11
برای خواستِ آسانی برای مردم، نه سختی
13:14
و ما حکمت الله را در معلق ساختن رخصت به مطلق بیماری و مطلق سفر بهتمامی نمیدانیم
13:21
پس به هر حال درست آن است که امور را به همان صورتی بگیریم که الله در این دین اراده کرده است
13:29
زیرا او از ما حکیمتر و داناتر است به مصالح نزدیک و دور که در پشت رخصتها و عزیمتهایش نهفته است
13:37
برای پذیرفتن رخصت، سختگیری طلب نمیشود
13:43
برای پذیرفتن رخصت، سختگیری طلب نمیشود
13:46
و اگر سختگیری در احکام معاملات هنگام فساد مردم درست باشد
13:51
تا درمانی بازدارنده و سدّ ذرائع باشد
13:55
اما در شعائر عبادی امر متفاوت است
13:59
زیرا آن حسابی است میان بنده و پروردگارش
14:02
و مصالح بندگان بهطور مستقیم با آن پیوند ندارد
14:07
مانند احکام معاملاتی که در آنها ظاهر (یعنی ظاهر امر) ملاک قرار میگیرد
14:12
اما ظاهر در عبادات سودی نمیبخشد
14:15
مادامی که بر تقوای دلها استوار نباشد
14:19
ناگزیر باید دلیلی بر رخصت وجود داشته باشد
14:23
رخصتی که پذیرفته است، همان است که الله به آن اجازه داده است
14:28
و باید برای آن دلیل و نص شرعی وجود داشته باشد
14:31
نه آنچه که از برخی علما بهصورت نوادر صادر شده است
14:35
که در آنها از عموم علما و از روش میانهی آنان در دین جدا شدهاند
14:39
چنین موردی را بر آن اطلاق میکنند
14:42
که برخی علما بهطور مجازی رخصت دادهاند
14:45
و مقصود از آن، لغزشهای ایشان است
14:48
و آنچه در آن، مخالف حق رخصت دادهاند
14:51
و این همان است که مراد علما از سخنشان است
14:54
هر که لغزشها و رخصتهای علما را پی گیرد، زندیق میشود
14:58
و ابن حزم اجماع را نقل کرده است
15:01
بر اینکه پیگیری رخصتهای مذاهب
15:04
بدون استناد به دلیل شرعی
15:07
فسق است و جایز نیست
15:09
میانهروی در اخذ به قواعد فقهی و تطبیق آنها
15:15
فقها قواعد فقهیای را استنباط کردهاند
15:20
از نصوص کتاب و سنت
15:23
و آنها را بهمثابه مراجع عمومی و جامعی قرار دادهاند
15:27
که آنچه در زندگی مردم پیش میآید به آنها بازگردانده میشود
15:30
از داوریها و حوادث
15:32
تا بدین وسیله به حکم شرعی در آنها دست یابند
15:36
پس اصل در اثبات احکام شرعی
15:39
نصوص کتاب و سنت است
15:42
و قواعد فقهی تنها به این منظور وضع شدهاند
15:45
که بهمثابه خلاصهای از دلالتهای نصوص باشند
15:48
و مرجعی عمومی و جامع برای آنها باشند
15:51
و بر این اساس
15:53
استدلال به قاعدهی فقهی بر احکام
15:57
در اصل، استدلال به نصوصی از کتاب و سنت است
16:01
و میانهروی در نگاه به قواعد فقهی
16:05
همان اخذ به آنها به این اعتبار است
16:08
و عدم اهمال آنها به بهانهی اینکه خود، دلیلی مستقل نیستند
16:13
و نصی از نصوص دو وحی نیز نیستند
16:16
و نه افراط در تطبیق آنها
16:19
تا بدانوسیله با نصوص کتاب و سنت معارضه شود
16:23
اصل در اشیا اباحه است
16:27
بر این امر، سخن خداوند متعال دلالت دارد
16:32
او کسی است که آنچه را در زمین است، همهٔ آن را برای شما آفرید.
16:37
آیه در مقام منتگذاری آمده است
16:40
بدین معنا که الله آنچه را در زمین است برای سود رساندن به ما آفریده است
16:44
و از مفهوم آن نیز این برداشت میشود
16:47
که آنچه ضرر در آن است، از این حکم بیرون است
16:51
و از کمال نعمت، حرام کردن آن بر ماست
16:55
وصف ناتوانی که عذر را موجه میسازد
16:59
هرکس از انجام آنچه مأمور به آن است، از واجب و مانند آن، ناتوان باشد
17:04
این واجب از او ساقط میشود
17:07
چنانکه ادله بر آن دلالت دارد
17:10
خداوند متعال دربارهٔ جهاد فرموده است
17:13
بر نابینا و بر لنگ هیچ گناهی نیست.
17:17
و بر بیمار هم هیچ گناهی نیست.
17:20
و خداوند متعال در عمومِ اوامر فرموده است
17:24
پس تا جایی که توانایی دارید از الله پروا کنید.
17:27
و پیامبر (صلیاللهعلیهوسلم) فرموده است
17:30
«هرگاه به شما امری کردم، تا آنجا که میتوانید از آن انجام دهید»
17:35
اما انسان جز در صورتی معذور نیست که
17:38
تمام توان خود را برای انجام آنچه به آن مأمور شده است به کار گیرد
17:41
و سپس از آن ناتوان بماند و راههای انجام آن بر او بسته شود
17:45
چنانکه از سخن خداوند عزّ و جلّ فهمیده میشود
17:48
دربارهٔ کسانی که از هجرت از سرزمینهای شرک ناتواناند
17:51
مگر مردان و زنان و کودکان ناتوانی که
17:57
نه چارهای میتوانند اندیشید و نه راهی مییابند.
18:04
ناتوانی از کل آنچه مأمور به آن است
18:06
وجوب انجام آنچه در توان است را ساقط نمیکند
18:10
پس اگر دست کسی قطع شده باشد
18:13
شستن دست در وضو از او ساقط میشود
18:16
اما شستن بقیهی دستش بر او باقی است
18:19
تا آنجا که به آرنج برسد
18:21
و علما این قاعده را از سخن خداوند متعال استنباط کردهاند
18:24
که فرموده است
18:27
پس تا جایی که توانایی دارید از الله پروا کنید.
18:30
پس این است مقتضای تقوای الله به اندازهی توان
18:34
و سخن پیامبر (صلیاللهعلیهوسلم) نیز بر آن دلالت دارد که فرموده است
18:39
«هرگاه به شما امری کردم، تا آنجا که میتوانید از آن انجام دهید»
18:44
آن را بخاری روایت کرده است