از مجموعهٔ گنجینههای سیره (مجموعه کامل شد)
· درس 9 از 58
گنجینه بیوگرافی | شیخ عثمان الخمیس | قسمت (9) | مهاجرت به حبشه
صوت ترجمهشده برای این درس هنوز در دسترس نیست — ضبط اصلی عربی پخش میشود. متن زیر بهطور کامل ترجمه شده است.
0:000:00
متن کامل
ترجمهٔ ماشینی — ممکن است خطا داشته باشد
0:00
بسم الله الرحمن الرحیم
0:03
گنجهای سیره
0:10
هجرت به حبشه
0:14
از حرص پیامبر (ﷺ) بر یارانش این بود که
0:19
چون بسیاری آزار و شکنجه را دید،
0:22
به ایشان دستور داد به حبشه هجرت کنند.
0:25
پادشاه حبشه در آن زمان کسی بود که به او «اصحمه» میگفتند.
0:30
و او به عدالت یاد شده بود.
0:32
پس پیامبر (ﷺ) به برخی از مسلمانان فرمود:
0:37
«در سرزمین حبشه پادشاهی است که هیچکس نزد او ستم نمیبیند.
0:41
پس به سرزمین او بروید تا الله برای شما گشایش و راه خروجی از آنچه در آن هستید قرار دهد.»
0:48
هجرت نخست در سال پنجم بعثت بود.
0:53
پس ده مرد و چهار زن هجرت کردند.
0:57
رئیس ایشان عثمان بن عفان بود.
1:00
و دختر پیامبر (ﷺ)، رقیه رضیاللهعنها، با او بود.
1:06
و در همان سال، در ماه رمضان، رخ داد که
1:09
پیامبر (ﷺ) به سوی حرم بیرون رفت.
1:14
و در آنجا گروه بزرگی از قریش در مجالس خود، چنانکه عادتشان بود، حضور داشتند.
1:20
پس ایشان برخاست و شروع کرد به تلاوت سوره نجم.
1:24
«سوگند به ستاره هنگامی که فرود آید،
1:27
یارتان نه گمراه شده و نه به بیراهه رفته است،
1:31
و از روی هوای نفس سخن نمیگوید.
1:35
این جز وحیی نیست که فرو فرستاده میشود.
1:39
او را نیرومندی سختکوش آموخته است.»
1:43
این سوره با آنچه از معانی و الفاظ شگفتانگیز در بر دارد،
1:48
هرگز مانندش را نشنیده بودند.
1:50
چون پیامبر (ﷺ) به این آیه رسید،
1:55
«پس برای الله سجده کنید و عبادت نمایید»،
2:00
پیامبر (ﷺ) سجده کرد.
2:03
پس هیچیک از آنان خود را نگه نتوانست داشت، تا آنکه همگی سجدهکنان به زمین افتادند.
2:08
پس همه اهل مکه سجده کردند.
2:10
و این بدان سبب بود که شکوه این آیات خرد ایشان را ربوده بود.
2:15
پس برخی از مردم گمان کردند که ایشان ایمان آوردهاند،
2:18
و اینکه از پیامبر (ﷺ) پیروی کردهاند.
2:23
و خبر به اهل حبشه رسید
2:26
که تمام قریش وارد اسلام شدهاند.
2:29
پس در همان سال، در ماه شوال، به مکه بازگشتند.
2:34
چون به آنجا رسیدند،
2:35
برایشان روشن شد که امر چنین نیست،
2:39
و آن سجدهکردن
2:41
تنها از سر اعتراف و اقرار درونی ایشان بود
2:46
به صحت انتساب این قرآن به الله تبارک و تعالی،
2:50
و نه از روی پیروی از پیامبر (ﷺ).
2:55
مهاجران به حبشه:
2:58
جعفر بن ابی طالب
3:01
عثمان بن عفان
3:03
خالد بن سعید بن عاص
3:05
عبدالله بن جعفر
3:07
که در حبشه متولد شد.
3:09
ابوسلمه بن عبدالاسد
3:12
حاطب بن حارث
3:14
عبدالله بن شهاب بن عبدالله بن حارث
3:18
معمر بن عبدالله
3:20
از بنی عدی
3:22
مطلب بن ازهر
3:24
سفیان بن معمر
3:26
شرحبیل بن حسنه
3:28
عمر بن سعید بن عاص
3:31
عبیدالله بن جحش
3:34
مهاجرات به حبشه:
3:38
اسماء بنت عمیس
3:40
رقیه دختر پیامبر (ﷺ)
3:44
همینه بنت خالد
3:46
امه بنت خالد بن سعید
3:49
ام سلمه
3:51
ام حبیبه دختر ابوسفیان
3:55
گنجهای سیره
4:02
داستان غرانیق
4:06
الله در سوره نجم میفرماید:
4:09
«آیا لات و عزی را دیدهاید؟
4:12
و منات، سومین، آن دیگری؟»
4:16
چون این آیات بر پیامبر ما (ﷺ) نازل شد،
4:21
ایشان آن را بر مسلمانان و مشرکان تلاوت فرمود.
4:24
پس [برخی] گمان کردند که شیطان بر زبان پیامبر (ﷺ) الهام کرده است
4:30
پس از آنکه این دو آیه را تلاوت کرد
4:33
که فرمود:
4:34
«آن غرانیق برتر (بتها)،
4:37
و شفاعت ایشان قطعاً امید داشتنی است.»
4:40
و چون پیامبر (ﷺ) این را شنید،
4:45
بر او سخت آمد.
4:47
پس الله عز وجل نازل فرمود:
4:49
و پیش از تو هیچ فرستاده و پیامبری را نفرستادیم.
4:54
مگر آنکه چون آرزو کرد، شیطان [چیزی] در آرزوی او افکند،
5:00
پس الله آنچه را شیطان میافکند نسخ میکند.
5:04
سپس الله آیات خود را استوار (محکم) میگرداند.
5:07
و الله دانای حکیم است.
5:10
تا آنچه را شیطان میافکند، فتنهای برای کسانی قرار دهد که در دلهایشان (بیماری) است.
5:15
و دلهایشان سخت است،
5:19
و به راستی ستمگران در ستیزی دور و دراز به سر میبرند.
5:25
ابن عربی رحمهالله هنگام تفسیر این آیه ده مقام یاد کرده است.
5:31
از جمله آنها:
5:32
نخست:
5:33
آنکه چون الله فرشته را با وحی خود به سوی پیامبر (ﷺ) میفرستد،
5:39
علم به آن [فرشته] را برای او میآفریند،
5:42
تا یقین کند که او فرستادهای از جانب الله است.
5:46
و اگر پیامبر چون فرشته با وحی با او سخن میگفت،
5:50
نمیدانست که آیا او فرشته است یا انسان،
5:53
یا صورتی مخالف این جنسها که سخنی بر او افکنده و گفتاری به او رسانده،
5:58
و [در آن صورت] برای او درست نبود که بگوید این از جانب الله است.
6:00
[پس این علم یقینی خود دلیل صحت وحی است.]
6:05
و نزد ما ثابت نشده است که الله چنین فرمان داده باشد
6:08
و اگر شیطان میتوانست در آن (صورت) متمثّل شود
6:11
یا خود را شبیه آن (ها) کند
6:13
ما أمناه علی آیة
6:15
و از او باطلی را که از حقیقت برخوردار باشد نشناختیم
6:19
ثانیاً
6:21
همانا الله پیامبرش را از کفر محفوظ داشته است
6:24
و او را از شرک ایمن میدارد
6:26
و این امر از دین مسلمانان به اجماع ایشان بر آن و اتفاقشان بر آن، استقرار یافته است.
6:32
پس کسی که ادعا کند که جایز است بر او اینکه به الله کفر ورزد
6:36
یا در آن یک چشمبرهمزدن تردید کند
6:38
همانا او رشته اسلام را از گردن خود برداشته است
6:42
سوم
6:44
الله رسول خود را به نفس خویش شناساند و او را به دلایلش بینا کرد.
6:49
و او را ملکوت آسمانها و زمینش نشان میدهد.
6:52
و (او) سنتهای کسانی را که پیش از او از برادرانش بودند، شناخت
6:56
و از امر الله، آنچه امروز ما آن را میدانیم، بر او پوشیده نبود.
7:00
و هر که این خاطر به ذهنش برسد
7:03
او از کسانی است که به صورت (رو به زمین) سرنگون راه میرود.
7:06
بیشناخت از پیامبرش و نه از پروردگارش
7:10
ثانیاً
7:11
چگونه این کفر بر پیامبر (صلیاللهعلیهوسلم) پنهان ماند؟
7:15
آنچه که نزول آن از جانب الله جایز نیست
7:19
و اگر کسی این را میگفت، همه بیدرنگ به انکار و بازداشتن او میشتافتند.
7:24
و سرزنش و نکوهش
7:27
این داستان با اسنادهایی روایت شده که ثابت نیست.
7:30
پس هیچ راهی نیست مگر آنکه به صورت مرسل یا معضل یا موضوع روایت شده است.
7:36
چه این [حکم] بههمپیوسته باشد یا نباشد
7:40
این حدیث هم بهصورت مرفوع و هم بهصورت موقوف روایت شده است.
7:43
و بهصورت مرسل و موصول نیز روایت شده است
7:46
حافظ ابن حجر رحمهالله تا آنجا گفته است
7:49
تعدّد طرق نقل این داستان نشان میدهد که برای آن اصلی وجود دارد.
7:54
جز آنکه جمهور مفسّران و محدّثان
7:57
به نفی صحت آن رفتند
8:00
و چند تن از اهل علم بر او تعقیب (نقد و استدراک) نوشتهاند.
8:03
پاسخ به این داستان در موارد زیر خلاصه میشود
8:07
نخست از جهت متن
8:10
در سیاق و الفاظ آن، اضطراب واقع شده است
8:14
چیزی که باعث میشود نفس به پذیرفتن این داستان آرام نگیرد
8:18
از امام الائمه ابن خزیمه درباره آن پرسیده شد و او گفت
8:23
این از جعل زنادقه است
8:26
ثانیاً
8:27
این (روایت) با روایت صحیحی که بخاری در صحیح خود نقل کرده است، در تعارض است.
8:32
اینکه پیامبر (صلیاللهعلیهوسلم) سوره نجم را خواند، سپس سجده کرد.
8:38
پس مسلمانان و مشرکان، و انس و جن سجده کردند
8:42
و در آن هیچ ذکری از غرانیق نیست
8:46
ثالثاً
8:47
این [رأی/قول] با صریح آیات قرآن مخالف است
8:50
آیهای که بر این دلالت دارد که الله برای شیطان هیچ تسلطی بر پیامبر (صلیاللهعلیهوسلم) قرار نداده است
8:58
همچون فرموده خداوند سبحانه و تعالی
9:00
«همانا بندگان من، تو را بر ایشان هیچ تسلطی نیست.»
9:04
و فرمودهی سبحانه
9:06
«همانا او را بر کسانی که ایمان آوردهاند و بر پروردگارشان توکل میکنند، هیچ تسلطی نیست.»
9:15
«جز این نیست که تسلط او بر کسانی است که وی را به سرپرستی میگیرند و کسانی که به او شرک میورزند.»
9:25
و کدام سلطان بزرگتر است از اینکه شیطان بر زبان رسول او (صلیاللهعلیهوسلم) بیفکند
9:32
این عبارت صریحاً شرکآمیز
9:35
و همچنین با صراحت آیات مخالفت میکند
9:38
دلالت بر حفظ ذکر و صیانت آن از تحریف و تبدیل
9:43
و زیادت و نقصان، مانند گفتهی (الله تعالی)
9:46
«همانا ما خود این ذکر را فرو فرستادیم و قطعاً ما آن را نگاهبانیم.»
9:56
و این، کتابی ارجمند است.
10:00
«باطل نه از پیش روی آن میآید و نه از پشت سر آن.»
10:07
«فرو فرستادهای از جانب حکیم ستوده.»
10:12
و فرمودهی خداوند سبحانه و تعالی
10:21
چهارم
10:23
دلیل قطعی اقامه شده است
10:25
اجماع امت منعقد شده است بر عصمت پیامبر (صلیاللهعلیهوسلم)
10:30
جریان کفر بر قلب یا زبانش
10:34
نه عمداً و نه سهواً
10:36
یا اینکه بر الله افترا ببندد، چه عمداً و چه سهواً، در حالیکه چیزی بر او نازل نشده باشد.
10:41
سبحانه و تعالی فرمود
10:54
پنجم
10:55
همانا سیاق آیات سوره نجم
10:58
این روایت، قرینهای روشن بر بطلان آن است.
11:11
و او را حمد و سپاس میگوییم؛ و آفرینش او (را که) زن است.
11:15
اینگونه تقسیم، آنگاه تقسیمی ناعادلانه است.
11:20
سیاق [آیات] که خدایان مشرکان را نکوهش میکند، در چهار آیهٔ پیاپی، با این برداشت راست نمیآید.
11:27
سپس پس از آن، او را ستایش میکند
11:29
و این (کلام) از آن منزّه است که کلام بشر باشد.
11:32
پس چگونه است حال کلام الله جل و علا که فصیحترین و روشنترین کلامهاست؟
11:38
ششم
11:39
از آنجا که معلوم است، مشرکان قریش
11:42
آنان حریصترین مردم بر دفع نبوت پیامبر (صلیاللهعلیهوسلم) بودند.
11:47
و ابطال دلیل او و به تردید انداختن در رسالتش
11:51
و جستجوی هر راهی که از طریق آن بتوانند نفوذ کنند.
11:55
حتی اگر این داستان صحیح باشد
11:58
اگر چنین بود، برای آنان دستاویزی میشد برای فتنهای که بسیاری از کسانی را که اسلام آورده بودند دربرمیگرفت.
12:03
ثانیاً... نه؛ «سابعاً» یعنی «هفتماً́» یا «در هفتمین مورد»
12:04
پذیرفتن این داستان
12:06
مستلزم پذیرفتن شرک از سوی پیامبر (صلیاللهعلیهوسلم) توسط مؤمنان است
12:11
پس از آنکه ایشان را به توحید فراخواند
12:14
گویی این نقضِ دعوتِ او است.
12:17
و حاشا بر او از آن
12:19
ثامنًا → هشتم
12:20
گروهی از اهل علم این داستان را انکار کردهاند.
12:24
ابن حزم و قاضی عیاض
12:27
و ابن کثیر و شوکانی و دیگران
12:30
سؤال باقی میماند
12:32
چرا مسلمانان و مشرکان نیز همینگونه سجده کردند؟
12:36
اما سجدهی مسلمانان
12:39
زیرا این سجده، پیروی از پیامبرشان بود.
12:41
اما سجده مشرکان،
12:44
ممکن است که آنان از شگفتی و حیرتی که به ایشان دست داده بود سجده کرده باشند،
12:48
و از ترسی که هنگام شنیدن سوره بر آنان چیره شده بود.
13:03
هنگامی که مهاجران از حبشه به مکه بازگشتند،
13:07
و حقیقت امر و روشنی آن را دیدند،
13:11
که کافران مکه به اسلام درنیامده بودند،
13:14
و آن خبر، شایعهای بیش نبوده است،
13:17
بار دیگر به حبشه هجرت کردند.
13:20
و برخی از ایشان باقی ماندند،
13:22
همچون عثمان رضیاللهعنه
13:24
و همسرش رقیه، دختر پیامبر (صلیاللهعلیهوسلم).
13:29
و برخی دیگر بار دوم هجرت کردند،
13:32
و دیگران نیز از پی ایشان رفتند.
13:34
پس این، هجرت دوم بود.
13:36
و در آن هفتاد و هشت... (نه: هشتاد و سه) مردی بود،
13:39
از اصحاب پیامبر (صلیاللهعلیهوسلم).
13:43
و هشت یا نوزده زن.
13:59
سران قریش نزد ابوطالب، عموی پیامبر (صلیاللهعلیهوسلم) رفتند،
14:05
برای بار دوم.
14:07
و به او گفتند:
14:09
ای ابوطالب!
14:10
تو در میان ما از سن و شرف و جایگاهی برخورداری.
14:15
و ما از تو خواستیم که برادرزادهات را بازداری، اما بازنداشتی.
14:19
و به الله سوگند که ما بر این امر شکیبا نخواهیم بود،
14:23
که او بیاید و قرآن را میان ما بخواند.
14:26
این را هرگز تحمل نخواهیم کرد،
14:29
یعنی دشنام دادن به پدرانمان و سبک شمردن خردهایمان
14:33
و عیب گرفتن بر خدایانمان.
14:35
مگر آنکه او را از ما بازداری،
14:37
وگرنه با تو و او در این باره به نبرد برخیزیم،
14:40
تا یکی از دو گروه هلاک شود.
14:43
و این تهدیدی سخت از سوی قریش بود
14:46
نسبت به ابوطالب، عموی پیامبر (صلیاللهعلیهوسلم).
14:51
چون ابوطالب دید که این کار سخت شده است،
14:55
کسی را نزد رسول الله (صلیاللهعلیهوسلم) فرستاد
14:59
و به او گفت:
15:00
ای برادرزاده!
15:02
قوم تو نزد من آمدهاند
15:04
و آنچه را گفته بودند، برایش بازگفت.
15:07
پس بر من و بر خودت رحم کن،
15:09
و آنچه را طاقتش را ندارم، بر دوشم منه.
15:13
پیامبر (صلیاللهعلیهوسلم) گمان برد که عمویش او را وامیگذارد
15:18
و در یاریاش سست شده است.
15:21
پس فرمود (صلیاللهعلیهوسلم):
15:24
ای عمو!
15:25
به الله سوگند اگر خورشید را در دست راستم و ماه را در دست چپم بگذارند
15:30
تا این امر را رها کنم، تا آنکه الله آن را آشکار کند، یا من در راه آن هلاک شوم،
15:36
آن را رها نخواهم کرد.
15:37
سپس پیامبر (صلیاللهعلیهوسلم) اشک ریخت و گریست،
15:42
و برخاست و ابوطالب، عمویش را در حالی که از این سخنی که گفته بود مبهوت مانده بود، واگذاشت.
15:50
و این روایت، هرچند از نظر سند صحیح نیست،
15:54
و آن سخن پیامبر (صلیاللهعلیهوسلم) است:
15:58
به الله سوگند اگر خورشید را در دست راستم و ماه را در دست چپم بگذارند،
16:03
تا آخر آن،
16:04
چنانکه اهل علم یادآور شدهاند،
16:06
جز آنکه در نقل سیره بدان تسامح میشود،
16:09
و یاد کردن آن اشکالی ندارد،
16:11
زیرا از پیامبر (صلیاللهعلیهوسلم) ثابت است که کوتاه نیامد،
16:16
اما آیا این سخن را به همین لفظ گفت یا سخن دیگری گفت،
16:22
علم آن نزد الله تبارک و تعالی است.
16:25
چون پیامبر (صلیاللهعلیهوسلم) رفت
16:29
و ابوطالب را مبهوت واگذاشت،
16:32
ابوطالب به خود آمد،
16:34
سپس پیامبر (صلیاللهعلیهوسلم) را صدا زد،
16:38
و او به سوی ایشان بازگشت.
16:41
پس ابوطالب به او گفت:
16:43
برو ای برادرزاده و هر چه دوست داری بگو،
16:47
که به الله سوگند هرگز تو را به چیزی تسلیم نخواهم کرد.
16:51
و چند بیت نیکو سرود،
16:53
که در آن راستی خود را با رسول الله (صلیاللهعلیهوسلم) بیان میکند،
16:58
و اینکه او یاریدهنده اوست،
17:00
و اینکه هرگز او را به کافران مکه تسلیم نخواهد کرد.
17:05
گفت:
17:06
به الله سوگند آنان با جمعیتشان به تو نخواهند رسید،
17:09
مگر آنکه من زیر خاک در گور نهاده شوم.
17:13
به راه خود برو، بر تو هیچ عیبی نیست،
17:17
و مژده ده و چشمانت را بدان روشن دار.
17:21
تو مرا خواندی و دانستی که خیرخواه منی،
17:24
و راستگو بودی و پیش از این نیز امین بودی.
17:28
و دینی را عرضه کردی که دانستم
17:32
از بهترین ادیان جهان است.
17:35
اگر ملامت، یا بیم آن سرزنش که...
17:39
اگر مرا بر آن پذیرای بیابی، آشکارا بیان میکردم.
17:43
و در این ابیات
17:45
ابوطالب بیان میکند که هرگز پیامبر (صلیاللهعلیهوسلم) را وامنمیگذارد،
17:51
اما در عین حال از پذیرفتن اسلام سرباز زد.
17:55
و شاید حکمت در آن این باشد
17:57
که اگر او به اسلام درمیآمد،
17:59
کافران مکه بر او جسورتر میشدند، چنانکه بر دیگران جسور شدند،
18:04
اما او بر دین ایشان باقی ماند، پس بر او جسارت نکردند.
18:09
این ابیات را گفت.
18:11
پس پیامبر (صلیاللهعلیهوسلم) بازگشت،
18:14
شادمان از آنچه از ابیات شنیده بود،
18:17
و از سخنی که دل او را از عمویش ابوطالب خنک کرد.
18:21
چون قریش دید که ابوطالب،
18:24
از اینکه پیامبر (صلیاللهعلیهوسلم) را واگذارد سر باز زده است،
18:28
و اینکه او بر جدایی از ایشان عزم کرده است،
18:31
نزد عماره بن ولید بن مغیره رفتند
18:35
و به او گفتند:
18:36
ای عمارة!
18:37
تو را به ابوطالب میدهیم
18:39
تا او را فرزند خود قرار دهد
18:41
و محمد را بهجای تو میگیریم، سپس او را میکشیم
18:45
و (گروهی) نزد ابوطالب آمدند و گفتند:
18:48
ای ابوطالب!
18:50
این جوان
18:52
ای عمارة بن الولید بن المغیره
18:54
نیرومندترین و زیباترین جوان قریش است
18:58
او را بگیر
18:59
عقل و یاریش برای تو باشد
19:01
و او را به فرزندی بپذیر، پس او از آنِ تو خواهد بود
19:04
و برادرزادهات را به ما تحویل ده
19:06
این همان کسی است که با دین تو و دین پدرانت مخالفت کرده است
19:10
و جمع قوم تو را پراکنده ساخته و خردهای ایشان را سبک شمرده است
19:14
پس او را میکشیم
19:15
زیرا او فقط یک مرد در برابر یک مرد است
19:18
پس ابوطالب گفت:
19:20
به خدا سوگند، چه بد چیزی به من پیشنهاد میکنید!
19:23
آیا فرزندتان را به من میدهید تا او را برای شما بزرگ کنم،
19:26
و من فرزندم را به شما بدهم تا او را بکشید؟
19:29
به خدا سوگند، این هرگز نخواهد شد.
19:33
و آنچه از موضع ابوطالب نسبت به پیامبر (صلیاللهعلیهوسلم) و کافران مکه دیده میشود،
19:38
جای شگفتی دارد:
19:40
که چگونه ابوطالب اسلام نیاورد
19:42
و از پیامبر (صلیاللهعلیهوسلم) پیروی نکرد؟
19:44
و اگر به سخن ابوطالب توجه کنیم،
19:48
(آنجا که میگوید:)
19:52
«اگر سرزنش (قوم) و ترس از ننگ نبود،
19:55
اگر مرا بخشنده و آماده (یاری) مییافتی، آشکارا آن را بیان میکردم»
19:59
همین سخن است که ابوطالب را از پیروی پیامبر (صلیاللهعلیهوسلم) بازداشت،
20:05
در حالی که او میدانست که پیامبر (صلیاللهعلیهوسلم) بر حق است.
20:09
از همین رو الله تبارک و تعالی فرمود:
20:13
«به راستی میدانیم که آنچه ایشان میگویند تو را اندوهگین میکند.»
20:18
اما آنان تو را تکذیب نمیکنند،
20:24
«ولی ستمگران آیات الله را انکار میکنند.»
20:31
ایشان حق را میدانستند
20:33
و میدانستند که آنچه پیامبر (صلیاللهعلیهوسلم) آورده، حق است
20:38
و او فرستادهای از جانب الله است،
20:41
و آنچه او تلاوت میکند، نه شعر است و نه سحر و نه کهانت،
20:46
بلکه (انکار ایشان از) تکبر است، و پناه بر الله تعالی.