از مجموعهٔ تصاویری از زندگی صحابه (سریال تکمیل شد)
· درس 6 از 93
تصاویری از زندگی صحابه - قسمت (21) - عبدالله بن عباس رضی الله عنه
صوت ترجمهشده برای این درس هنوز در دسترس نیست — ضبط اصلی عربی پخش میشود. متن زیر بهطور کامل ترجمه شده است.
0:000:00
متن کامل
ترجمهٔ ماشینی — ممکن است خطا داشته باشد
0:00
بسم الله الرحمن الرحیم
0:15
انجمن «مودت» افتخار دارد که
0:18
برای شما نمونههایی از زندگی صحابه را ارائه کند
0:22
نوشته عبدالرحمن رأفت الباشا
0:25
رحمهالله
0:27
عبدالله بن عباس رضیاللهعنهما
0:46
این صحابی بزرگوار
0:48
که افتخار از همه سو بر او احاطه داشت
0:50
پس هیچ فضیلتی از آن به او فوت نشد
0:53
زیرا مجد صحبت با پیامبر و افتخار همراهی با او برایش جمع شد
0:56
و اگر تولدش اندکی دیرتر بود
0:58
هرگز به شرف همراهی رسول الله نمیرسید
1:01
و نیز افتخار خویشاوندی
1:03
زیرا او پسرعموی پیامبر الله است، درود و سلام الله بر او باد
1:07
و افتخار علم
1:09
او دانشمند امت محمد و دریای ژرف دانش آن است
1:13
و افتخار پرهیزگاری
1:15
او در روز بسیار روزهدار بود
1:17
و در شب بسیار نمازگزار
1:19
و در سحرها آمرزش میخواست
1:22
از ترس الله بسیار میگریست
1:24
تا آنجا که اشک گونههایش را شیار کرد
1:27
او عبدالله بن عباس است
1:30
عالم ربانی امت محمد
1:32
و داناترین آن به کتاب الله
1:35
و فقیهترین آن در تأویل آن
1:37
و توانمندترین آن در ژرفای معانی آن
1:40
و دریافت مقاصد و اسرار آن
1:43
ابن عباس پیش از هجرت متولد شد
1:46
سه سال پیش از آن
1:48
و چون پیامبر، درود و سلام الله بر او، وفات یافت
1:52
او تنها سیزده سال داشت
1:55
و با این حال
1:57
از پیامبرشان برای مسلمانان حفظ کرد
2:00
شش هزار و شصتوهفت حدیث را
2:03
که بخاری و مسلم آنها را در صحیحهای خود ثبت کردهاند
2:08
و هنگامی که مادرش او را به دنیا آورد
2:10
او را نزد رسول الله صلیاللهعلیهوسلم برد
2:14
پس پیامبر او را با آب دهان خود تحنیک کرد
2:16
پس نخستین چیزی که وارد درونش شد
2:18
آب دهان پیامبر مبارک و پاک بود
2:21
و همراه آن تقوا و حکمت نیز داخل وجودش شد
2:24
«هر که حکمت به او داده شود، به یقین خیر بسیاری به او داده شده است»
2:28
و هنوز تعویذهای آن نوجوان هاشمی باز نشده بود
2:32
که به سن تمییز رسید
2:34
تا آنکه ملازم رسول الله صلیاللهعلیهوسلم شد
2:38
ملازمتی چون ملازمت چشم با پلک خود
2:40
پس آب وضوی او را آماده میکرد
2:43
هرگاه پیامبر قصد وضو میکرد
2:45
و چون برای نماز میایستاد، پشت سر او نماز میگزارد
2:48
و هنگامی که عزم سفر میکرد، ردیف او بر مرکب میبود
2:52
تا آنجا که همچون سایهاش شد که با او حرکت میکرد
2:56
و هر جا که او میچرخید، در مدار او میگشت
3:00
و او در همه این احوال
3:02
قلبی هوشیار را میان دو پهلوی خود داشت
3:04
و ذهنی روشن
3:06
و حافظهای که همه دستگاههای ضبط که عصر جدید شناخته، در برابرش ناچیزند
3:10
که عصر جدید آنها را شناخته است
3:12
او درباره خودش گفت
3:14
پیامبر الله، درود و سلام الله بر او، قصد وضو کرد
3:18
پس [به من] فرمود: «اگر آمادهای...»
3:20
و من به سرعت آب را برایش آماده کردم
3:23
پس از آنچه کرده بودم خرسند شد
3:25
و چون قصد نماز کرد
3:27
به من اشاره فرمود که در کنارش بایستم
3:29
پس پشت سرش ایستادم
3:31
و چون نماز پایان یافت، به سوی من متمایل شد و فرمود
3:35
«ای عبدالله، چه چیز تو را بازداشت از اینکه در کنارم بایستی؟»
3:38
گفتم: «تو در چشم من بزرگتری
3:41
و گرامیتر از آنی که با تو برابری کنم، ای رسول الله»
3:45
پس دستهایش را به سوی آسمان برافراشت و فرمود
3:48
«خدایا، او را حکمت عطا کن»
3:51
و الله دعای پیامبرش، درود و سلام بر او، را اجابت فرمود
3:56
پس به آن نوجوان هاشمی از حکمت بخشید
3:59
که به سبب آن از بزرگترین حکیمان پیشی گرفت
4:02
و تردیدی نیست که تو دوست داری بر نمونهای از حکمت عبدالله بن عباس آگاه شوی
4:09
پس این موقعیت را برایت بیان میکنم
4:11
که در آن بخشی از آنچه میخواهی هست
4:13
هنگامی که برخی از یاران علی کناره گرفتند
4:16
و در اختلافش با معاویه رضیاللهعنهما او را تنها گذاشتند
4:20
عبدالله بن عباس به علی رضیاللهعنه گفت
4:24
«ای امیرالمؤمنین، به من اجازه بده که نزد آن قوم بروم و با ایشان سخن بگویم»
4:29
پس [علی] فرمود:
4:30
«من بر تو از ایشان بیمناکم»
4:33
[ابن عباس] گفت:
4:34
«نه، انشاءالله [چنین نخواهد شد]»
4:36
سپس [نزد ایشان] داخل شد
4:38
و هرگز گروهی را ندید که در عبادت از ایشان کوشاتر باشند
4:42
ایشان گفتند:
4:43
«خوش آمدی ای ابن عباس
4:45
چه چیز تو را آورده است؟»
4:47
[ابن عباس] گفت:
4:48
«آمدهام با شما سخن بگویم»
4:50
برخی از ایشان گفتند: «با او سخن نگویید»
4:53
و برخی دیگر گفتند:
4:55
«بگو تا از تو بشنویم»
4:57
[ابن عباس] گفت:
4:58
«برایم بگویید
4:59
از پسرعموی رسول الله و شوهر دخترش چه چیزی را ناپسند میدانید؟
5:03
و [او] نخستین کسی است که به او ایمان آورد»
5:05
گفتند
5:06
از او سه چیز را بر او عیب میگیریم
5:09
گفت
5:10
آنها چیست؟
5:11
گفتند
5:12
نخست آنکه او در دین الله مردان را به داوری گماشت
5:16
و دوم آنکه
5:17
با عایشه و معاویه جنگید
5:20
و نه غنیمتی گرفت و نه اسیرانی
5:23
و سوم آنکه
5:24
لقب امیرالمؤمنین را از خود زدود
5:28
با آنکه مسلمانان با او بیعت کرده و او را به امارت برگزیده بودند
5:32
پس گفت
5:33
آیا اگر از کتاب الله برای شما بخوانم
5:36
و از حدیث رسول الله برایتان بگویم که آن را انکار نکنید
5:40
آیا از آنچه در آن هستید بازمیگردید؟
5:43
گفتند
5:44
آری
5:45
گفت
5:46
اما سخن شما
5:47
که او در دین الله مردان را به داوری گماشت
5:50
پس الله سبحانه و تعالی میفرماید
5:53
«ای کسانی که ایمان آوردهاید»
5:58
«شکار را در حالی که محرم هستید نکشید»
6:03
«و هر که از شما آن را عمداً بکشد»
6:09
«کیفر آن همانند آنچه کشته، از چارپایان است»
6:15
«که دو داور عادل از میان شما بر آن حکم کنند»
6:19
شما را به الله سوگند میدهم
6:22
آیا حکم مردان در حفظ خونها و جانهای آنان
6:26
و اصلاح میان خودشان سزاوارتر است
6:28
یا حکم آنان درباره خرگوشی که بهایش یک چهارم درهم است؟
6:32
گفتند
6:33
بلکه در حفظ خون مسلمانان و اصلاح میان آنان
6:38
گفت
6:39
آیا از این (یکی) بیرون آمدیم؟
6:41
گفتند
6:42
آری، به الله
6:43
گفت
6:44
و اما سخن شما
6:46
که علی جنگید و اسیر نگرفت، چنانکه رسول الله اسیر گرفت
6:50
آیا میخواستید مادرتان عایشه را اسیر کنید
6:54
و همانگونه که اسیران حلال میشوند، او را حلال شمارید؟
6:57
اگر بگویید آری، کافر شدهاید
7:00
و اگر بگویید او مادر شما نیست، باز هم کافر شدهاید
7:04
پس الله سبحانه و تعالی میفرماید
7:07
«پیامبر به مؤمنان از خودشان سزاوارتر است و همسرانش مادران ایشانند»
7:19
پس برای خود هر چه میخواهید برگزینید
7:22
سپس گفت
7:23
آیا از این (دیگری) نیز بیرون آمدیم؟
7:26
گفتند
7:27
آری، به الله
7:28
گفت
7:29
و اما سخن شما
7:31
که علی لقب امارت مؤمنان را از خود زدود
7:35
پس رسول الله صلیاللهعلیهوسلم
7:38
در روز حدیبیه از مشرکان خواست
7:41
که در صلحی که با ایشان بست بنویسند
7:44
«این است آنچه محمد رسول الله بر آن قضاوت کرد»
7:48
گفتند
7:49
اگر ما ایمان داشتیم که تو رسول الله هستی
7:52
تو را از خانه (کعبه) باز نمیداشتیم و با تو نمیجنگیدیم
7:55
بلکه بنویس: محمد بن عبدالله
7:58
او به خواسته ایشان تن داد و فرمود
8:01
«به الله سوگند که من رسول الله هستم، هرچند مرا تکذیب کنید»
8:05
آیا از این (سومی) بیرون آمدیم؟
8:07
گفتند
8:08
آری، به الله
8:10
و از ثمره این دیدار
8:13
و آنچه عبدالله بن عباس در آن آشکار کرد
8:16
از حکمت رسا و حجت کوبنده
8:19
آن بود که بیست هزار نفر از ایشان به صف علی بازگشتند
8:23
و چهار هزار نفر بر دشمنی با او پافشاری کردند
8:26
از سر لجاجت و رویگردانی از حق
8:29
و آن جوان عبدالله بن عباس
8:32
به هر راهی به سوی دانش رفت
8:34
و برای به دست آوردن آن، هر کوششی کرد
8:37
زیرا تا زنده بود از سرچشمه رسول الله صلیاللهعلیهوسلم سیراب میشد
8:42
تا زمانی که عمر به او امتداد یافت
8:44
و چون آن پیامبر گرامی به جوار پروردگارش پیوست
8:47
به بازماندگان دانشمندان صحابه روی آورد
8:51
و شروع کرد از ایشان بگیرد و از آنان فرا گیرد
8:54
او درباره خود گفت
8:57
هرگاه حدیثی نزد مردی از صحابه رسول الله صلیاللهعلیهوسلم به من میرسید
9:03
به درب خانهاش در وقت خوابِ نیمروزش میرفتم
9:06
و در آستانه خانهاش بالش میکردم
9:09
و باد خاک را بر من میپاشید
9:13
و اگر میخواستم اجازه ورود بگیرم، به من اجازه میداد
9:16
و من تنها برای خوشدل کردن او چنین میکردم
9:20
پس چون از خانه بیرون میآمد، مرا در این حال میدید
9:24
میگفت: «ای پسرعموی رسول الله، چه چیزی تو را آورده است؟
9:28
چرا کسی را نفرستادی تا من نزد تو بیایم؟»
9:31
میگفتم: «من سزاوارترم که نزد تو بیایم
9:35
زیرا دانش به سوی طالب آورده میشود، نه اینکه طالب به سوی آن برود»
9:38
سپس از آن حدیث از او میپرسیدم
9:40
و چنانکه ابن عباس در طلب دانش خود را خوار میکرد
9:44
همچنان قدر دانشمندان را بزرگ میداشت
9:47
اینک زید بن ثابت، کاتب وحی
9:50
و سرآمد اهل مدینه در قضاوت و فقه
9:53
و قرائت و علم میراث است
9:55
که قصد سوار شدن بر مرکب خود را داشت
9:57
عبدالله بن عباس، جوانِ هاشمی، در برابر او میایستد.
10:01
همچون ایستادنِ بنده در برابر مولای خویش.
10:04
و رکاب او را برای زید نگه میدارد.
10:06
و افسار مرکبش را میگیرد.
10:08
زید به او گفت: این کار را رها کن، ای پسرعموی رسول الله!
10:12
ابن عباس گفت:
10:14
ما چنین مأموریم که با دانشمندان خود اینگونه رفتار کنیم.
10:18
زید به او گفت: دستت را به من نشان بده.
10:21
ابن عباس دستش را برای او بیرون آورد.
10:23
زید خم شد و آن را بوسید و گفت:
10:26
ما چنین مأموریم که با اهل بیت پیامبرمان اینگونه رفتار کنیم.
10:31
ابن عباس در طلب علم کوشا بود،
10:34
تا جایی که در آن به مرتبهای رسید که مردان بزرگ را شگفتزده کرد.
10:38
مسروق بن اجدع دربارهٔ او گفت،
10:41
که از بزرگان تابعین است:
10:43
هرگاه ابن عباس را میدیدم،
10:45
میگفتم: زیباترین مردم است.
10:47
و چون سخن میگفت، میگفتم: فصیحترین مردم است.
10:51
و چون حدیث میکرد، میگفتم: داناترین مردم است.
10:55
و ابن عباس، آنچه را از علم آرزو داشت، کامل نشده بود
10:59
که به معلمی بدل شد که مردم را تعلیم میداد.
11:02
پس خانهٔ او دانشگاهی برای مسلمانان شد،
11:06
آری، بهتمام معنای این واژه در عصر جدید دانشگاه شد.
11:13
و آنچه میان دانشگاه ابن عباس و دانشگاههای ما فرق است،
11:17
این است که دانشگاههای امروز
11:19
در آن دهها استاد گرد آمدهاند،
11:22
و گاه صدها استاد.
11:24
اما دانشگاه ابن عباس
11:26
بر دوش یک استاد بنا شد،
11:29
و آن خود ابن عباس بود.
11:32
یکی از یارانش روایت کرد و گفت:
11:34
از ابن عباس مجلسی دیدم
11:37
که اگر همهٔ قریش به آن افتخار میکردند،
11:40
برای آنان مایهٔ افتخار بود.
11:42
مردم را دیدم که در راههایی که به خانهٔ او میرسید گرد آمده بودند، تا جایی که آن راهها بر ایشان تنگ شد،
11:48
و راه را بر مردم بستند.
11:51
پس نزد او رفتم و از گرد آمدن مردم بر درِ خانهاش خبر دادم.
11:55
گفت: برایم وضو بیاور.
11:58
وضو گرفت و نشست.
12:00
و گفت: بیرون برو و به ایشان بگو:
12:03
هر که میخواهد دربارهٔ قرآن و حروف آن بپرسد، داخل شود.
12:07
بیرون رفتم و به ایشان گفتم.
12:09
پس داخل شدند تا خانه و حجره را پر کردند.
12:12
پس از هیچ چیز نپرسیدند مگر آنکه به آن پاسخشان داد.
12:16
و بیشتر از آنچه پرسیده بودند به ایشان افزود.
12:19
سپس به ایشان گفت: راه را برای برادرانتان باز کنید.
12:23
پس بیرون رفتند.
12:24
سپس به من گفت: بیرون برو و بگو:
12:27
هر که میخواهد دربارهٔ تفسیر قرآن و تأویل آن بپرسد، داخل شود.
12:32
بیرون رفتم و به ایشان گفتم.
12:34
پس داخل شدند تا خانه و حجره را پر کردند.
12:38
پس از هیچ چیز نپرسیدند مگر آنکه به آن پاسخشان داد.
12:42
و بیشتر از آنچه پرسیده بودند به ایشان افزود.
12:45
سپس به ایشان گفت: راه را برای برادرانتان باز کنید.
12:49
پس بیرون رفتند.
12:51
سپس به من گفت: بیرون برو و بگو:
12:54
هر که میخواهد دربارهٔ حلال و حرام و فقه بپرسد، داخل شود.
12:59
بیرون رفتم و به ایشان گفتم.
13:01
پس داخل شدند تا خانه و حجره را پر کردند.
13:04
پس از هیچ چیز نپرسیدند مگر آنکه به آن پاسخشان داد و مانندش را افزود.
13:09
سپس گفت: راه را برای برادرانتان باز کنید.
13:13
پس بیرون رفتند.
13:15
سپس به من گفت: بیرون برو و بگو:
13:18
هر که میخواهد دربارهٔ فرائض و آنچه شبیه آن است بپرسد، داخل شود.
13:23
بیرون رفتم و به ایشان گفتم.
13:25
پس داخل شدند تا خانه و حجره را پر کردند.
13:28
پس از هیچ چیز نپرسیدند مگر آنکه به آن پاسخشان داد و مانندش را افزود.
13:33
سپس به ایشان گفت: راه را برای برادرانتان باز کنید.
13:37
پس بیرون رفتند.
13:38
سپس به من گفت: بیرون برو و بگو:
13:41
هر که میخواهد دربارهٔ عربیت و شعر و واژگان غریب کلام عرب بپرسد، داخل شود.
13:48
پس داخل شدند تا خانه و حجره را پر کردند.
13:51
پس از هیچ چیز نپرسیدند مگر آنکه به آن پاسخشان داد و مانندش را افزود.
13:57
راوی خبر گفت:
13:59
اگر همهٔ قریش به این [فضیلت] افتخار میکردند، برای آنان افتخار بود.
14:05
و گویی ابن عباس، رضیاللهعنه،
14:08
چنین دید که علوم را میان روزها تقسیم کند،
14:11
تا بر درِ خانهاش چنان ازدحامی پدید نیاید.
14:15
پس در هفته یک روز مینشست که جز دربارهٔ تفسیر سخن نمیگفت،
14:20
و یک روز که جز دربارهٔ فقه سخن نمیگفت،
14:23
و یک روز که جز دربارهٔ مغازی سخن نمیگفت،
14:26
و یک روز که جز دربارهٔ شعر سخن نمیگفت،
14:29
و یک روز که جز دربارهٔ ایام عرب سخن نمیگفت.
14:33
هیچ دانشمندی هرگز نزد او ننشست مگر آنکه بر او شگفتزده شد،
14:37
و هیچ پرسشگری هرگز از او نپرسید مگر آنکه نزد او دانشی یافت.
14:42
و ابن عباس با فضل دانش و فقهش،
14:46
با آنکه سنش کم بود، مشاور خلافت راشده شد.
14:51
پس هرگاه برای عمر بن خطاب کاری پیش میآمد،
14:54
یا مشکلی او را روبهرو میشد،
14:56
بزرگان صحابه را فرامیخواند و با ایشان عبدالله بن عباس را نیز میخواند.
15:01
پس چون حاضر میشد، منزلتش را بالا میبرد و جایگاهش را نزدیک میکرد،
15:05
و به او میگفت: کاری بر ما دشوار شده که تو و امثال تو برای آن هستید.
15:11
و یک بار به سبب پیش داشتن او و نشاندنش با پیران، سرزنش شد،
15:15
در حالی که هنوز جوان بود.
15:17
[عمر] گفت: او جوانی است که خردمندان را در خود دارد.
15:20
زبانی پرسشگر و دلی خردورز دارد.
15:24
با این همه، ابن عباس چون به تعلیم و فقهآموزی خاصان روی آورد،
15:30
حق عامه را بر خود فراموش نکرد.
15:32
پس برای ایشان مجالس وعظ و تذکیر برپا میداشت،
15:36
و از جمله مواعظ او سخنی است که خطاب به صاحبان گناهان میگفت:
15:40
ای صاحب گناه، از عاقبت گناهت ایمن مباش
15:45
و بدان که آنچه از پی گناه میآید، بزرگتر از خود گناه است
15:49
زیرا بیحیاییات از کسانی که در سمت راست و چپ تو هستند
15:54
در حالی که مرتکب گناه میشوی، کمتر از خود گناه نیست
15:58
و همچنین خندهات هنگام گناه
16:00
در حالی که نمیدانی الله با تو چه خواهد کرد، بزرگتر از گناه است
16:04
و شادیات از گناه، هنگامی که به آن دست یابی، بزرگتر از گناه است
16:09
و اندوهات بر گناه، هنگامی که از دست برود، بزرگتر از گناه است
16:14
و ترسِ تو از باد، هنگامی که پردهات را تکان دهد، در حالی که مرتکب گناه هستی
16:19
با آنکه دلت نمیخواهد که الله به تو نظر کند، بزرگتر از گناه است
16:25
ای صاحب گناه
16:27
آیا میدانی گناه ایوب علیهالسلام چه بود؟
16:31
آنگاه که الله عزّ وجلّ او را در بدن و مالش مبتلا ساخت
16:34
گناه او تنها این بود که از او مسکینی یاری خواست تا ستم را از خود دفع کند
16:40
پس او را یاری نکرد
16:42
و ابن عباس از کسانی نبود که آنچه را نمیکنند میگویند
16:46
و مردم را نهی میکنند و خود بازنمیایستند
16:49
بلکه روزهدار روز و شبزندهدار شب بود
16:53
عبدالله بن مُلَیکَه از او چنین خبر داد که گفت:
16:56
من از مکه تا مدینه با ابن عباس رضیاللهعنه همراه بودم
17:01
پس هرگاه فرود میآمدیم در منزلی
17:03
نیمی از شب را برمیخاست
17:05
در حالی که مردم از شدت خستگی در خواب بودند
17:08
و او را یک شب دیدم که قرائت میکرد
17:11
«و بیهوشی مرگ به حق فرا رسید؛ این همان چیزی است که از آن میگریختی»
17:23
پس آن آیه را تکرار میکرد و گریهکنان مینالید تا آنکه فجر بر او طلوع کرد
17:28
و پس از همهی اینها، برای ما کافی است
17:31
که بدانیم عبدالله بن عباس
17:33
از زیباترین مردمان از جهت جمال بود
17:36
و روشنترین ایشان از جهت چهره
17:38
پیوسته در دل شب از خشیت الله میگریست
17:42
تا آنکه اشکهایش فراوان شد
17:45
و بر دو گونهی کشیدهاش جاری گشت
17:48
برخی آن دو را به بندهای کفش تشبیه کردهاند
17:51
و ابن عباس به نهایت بزرگی و شکوه دانش رسیده بود
17:55
زیرا خلیفهی مسلمانان معاویه بن ابیسفیان
17:59
در یکی از سالها برای حج بیرون آمد
18:01
و عبدالله بن عباس نیز برای حج بیرون آمد
18:05
در حالی که او نه قدرت و سلطنتی داشت و نه امارتی
18:08
پس برای معاویه، موکبی از رجال حکومتش بود
18:12
و برای عبدالله بن عباس
18:14
موکبی از طالبان علم بود که از موکب خلیفه برتر بود
18:19
عمر ابن عباس ۷۱ سال بود
18:22
که در آن دنیا را از علم و فهم
18:25
و حکمت و پرهیزگاری پر کرد
18:27
و چون یقین (مرگ) به سراغش آمد
18:29
محمد بن حنفیه بر او نماز گزارد
18:32
و بازماندگان باقیمانده از صحابهی رسول الله صلیاللهعلیهوسلم
18:37
و بزرگان تابعین
18:40
و هنگامی که او را در خاکش پنهان میکردند
18:43
قاریای را شنیدند که میخواند:
18:45
«ای نفس آرامیافته»
18:52
«به سوی پروردگارت بازگرد، در حالی که خشنود و پسندیدهای»
18:59
پس در میان بندگانم درآی
19:02
و به بهشتم درآی»
19:06
او پیر جوانمردان است
19:12
زبانی پرسشگر دارد
19:15
و دلی خردمند
19:17
عمر بن الخطاب
19:19
[بیتها: «قد أسس الصرح المشید» — این عبارت نامفهوم است و ترجمهی مطمئن ممکن نیست]
19:24
[این خط برای ترجمهی معنادار ناکافی است]
19:26
[این خط برای ترجمهی معنادار ناکافی است]