از مجموعهٔ ریاض الصالحین (باغهای صالحان) (مجموعه کامل شد)
· درس 2 از 190
ریاض الصالحین | قسمت (12) | درب نظارتی (1)
0:000:00
متن کامل
ترجمهٔ ماشینی — ممکن است خطا داشته باشد
0:00
ریاض الصالحین
0:03
از سخنان سرور فرستادگان
0:06
صلیاللهعلیهوسلم
0:09
باب مراقبه
0:13
الله تعالی فرمود
0:18
کسی که تو را میبیند آنگاه که برمیخیزی
0:21
و جابهجا شدنت در میان سجدهکنندگان»
0:24
و تعالی فرمود
0:26
«و او با شماست هر جا که باشید»
0:29
و تعالی فرمود
0:31
همانا الله، هیچ چیزی در زمین و آسمان بر او پوشیده نیست
0:37
و تعالی فرمود
0:39
«همانا پروردگارت در کمین است»
0:42
و تعالی فرمود
0:44
«او میداند نگاههای خیانتبار و آنچه سینهها پنهان میدارند را»
0:49
و آیات در این باب بسیار و معروف است
0:53
از عمر بن خطاب رضیاللهعنه روایت است که گفت
0:58
روزی در حضور رسول الله صلیاللهعلیهوسلم بودیم
1:03
که ناگهان مردی بر ما درآمد با جامههای بسیار سپید
1:07
و موی بسیار سیاه
1:10
که نشانهای از سفر بر او دیده نمیشد
1:12
و هیچیک از ما او را نمیشناخت
1:15
تا آنکه نزد پیامبر صلیاللهعلیهوسلم نشست
1:19
زانوانش را به زانوان آن حضرت تکیه داد
1:22
و کف دستهایش را بر رانهای خود نهاد
1:26
و گفت
1:27
ای محمد، مرا از اسلام خبر ده
1:31
رسول الله صلیاللهعلیهوسلم فرمود
1:35
اسلام آن است که گواهی دهی که معبودی جز الله نیست
1:39
و آنکه محمد رسول الله است
1:42
و نماز را برپا داری و زکات دهی
1:45
و رمضان را روزه بگیری
1:47
و اگر توانایی راه یافتن به آن را داشته باشی، حج خانه کنی
1:51
گفت راست گفتی
1:53
گفت: ما از او شگفتزده شدیم، که میپرسد و خود تصدیق میکند
1:57
گفت: مرا از ایمان خبر ده
2:01
«[او] گفت: اینکه به الله و فرشتگان او و کتابهای او و پیامبرانش و روز آخرت ایمان بیاوری»
2:08
و به تقدیر، چه خیر آن و چه شر آن، ایمان آوری
2:12
گفت راست گفتی
2:14
گفت: مرا از احسان خبر ده
2:17
فرمود: آنکه الله را چنان عبادت کنی که گویی او را میبینی
2:21
و اگر تو او را نمیبینی، پس او تو را میبیند
2:24
گفت: مرا از قیامت خبر ده
2:28
فرمود: پرسیدهشده از آن، از پرسنده داناتر نیست
2:33
گفت: پس مرا از نشانههای آن خبر ده
2:37
فرمود: آنکه کنیز، آقای خود را بزاید
2:41
و آنکه برهنگان و پابرهنگان و تهیدستان و چوپانان گوسفند را ببینی که در ساختن بناهای بلند با یکدیگر فخر میکنند
2:48
سپس رفت
2:50
و من مدتی درنگ کردم
2:52
سپس فرمود: ای عمر
2:55
آیا میدانی پرسنده کیست؟
2:57
گفتم: الله و رسولش داناترند
3:01
فرمود: او جبرئیل است
3:04
آمده بود تا دین شما را به شما بیاموزد
3:07
روایت مسلم
3:09
و معنای «کنیز آقای خود را بزاید»
3:12
یعنی سرور و آقای خود
3:14
و معنای «برهنگان بسیار شوند» [یا: بسیار شدن برهنگان]
3:18
تا آنکه کنیز دختر آقای خود را بزاید
3:22
و دختر آقا در حکم آقاست
3:25
و گفته شده غیر از این
3:27
و «عاله» به معنای تهیدستان است
3:30
و سخن او «ملیا»
3:32
یعنی مدت طولانی
3:34
و آن سه روز بود
3:37
«اثر السفر»
3:40
یعنی آثار پریشانی سفر
3:42
«ما المسؤول عنها بأعلم من السائل»
3:46
یعنی علم همه خلق در وقت قیامت یکسان است
3:50
زیرا الله علم آن را به خود اختصاص داده است
3:53
«أماراتها»
3:56
یعنی نشانههای دال بر نزدیکی آن
3:59
«رعاء»
4:00
جمع «راع» است
4:02
«الشاء»
4:03
جمع «شاه» است
4:05
«یتطاولون فی البنیان»
4:07
یعنی با بلندی ساختمانها به یکدیگر فخر میفروشند
4:13
از فواید حدیث
4:15
فضیلت همنشینی با دانشمندان
4:17
و مطالعه و بحث درباره کتاب و سنت
4:20
و آنکه دین جز با آموزش و یادگیری برپا نمیشود
4:24
برای عالم و طالب علم مستحب است
4:27
که در وقت درس، هیئت نیکو داشته باشد
4:30
برای نزدیک شدن به عالم، اجازه خواستن مستحب است
4:34
بیان نشستن شاگرد در برابر استاد
4:39
و آن همانند هیئت تشهد باشد
4:42
و این حالتی است که دلالت بر احترام طالب علم به استادش دارد
4:46
و او را برای شنیدن و فهمیدن و گفتگو برمیانگیزد
4:50
جبرئیل پیامبر صلیاللهعلیهوسلم را به نامش ندا داد
4:54
با آنکه الله تعالی فرموده است
4:57
«دعای پیامبر (ﷺ) را در میان خود مانند دعای برخی از شما بر برخی دیگر قرار ندهید»
5:03
برای افزایش پوشیدگی امر او
5:06
یا آنکه فرشتگان در مفهوم آیه داخل نیستند
5:10
پیامبر صلیاللهعلیهوسلم اسلام را تفسیر کرد
5:14
به اعمال ظاهری اعضا از گفتار و کردار
5:18
آنجا که ارکان آن را یاد کرد
5:20
و اما ایمان
5:22
پس آن را به اعتقادات باطنی تفسیر فرمود
5:27
و رسول الله صلیاللهعلیهوسلم احسان را تفسیر فرمود
5:31
با اخلاص نیتها (سرائر) و پرهیز از آفات اعمال و بدیهای آنها
5:36
و از شرور نفس و خواهشهای آن
5:39
آنجا که بنده، نزدیکی مولای خود را به او حاضر میسازد
5:42
و این خود مایهٔ خشیت و ترس و هیبت و تعظیم است.
5:47
و (این امر) نصیحتگری در عبادت را واجب میکند، و کوشش در نیکو ساختن آن و تمام و کامل کردنش را.
5:54
در گفتگوی جبریل با پیامبر (صلیاللهعلیهوسلم)
5:58
راهنمایی تربیتی در شیوهی گفتوگو در آموزش
6:03
وقتی از دانشمند (عالم) درباره چیزی پرسیده شود که نمیداند،
6:06
پس بر او است که بگوید: «نمیدانم»، یا «نمیدانم» (ندانستن را بیان کند).
6:11
و این در سخن رسول الله (صلیاللهعلیهوسلم) آشکار است:
6:16
کسی که پرسیدهام دربارهاش از پرسشگر داناتر نیست
6:20
بدان که این (کار) از او نمیکاهد.
6:23
بلکه این از پارسایی و دینداری اوست
6:25
زیرا بالای هر صاحب دانشی، دانایی است.
6:30
تعیین روز قیامت
6:32
خداوند متعال هیچیک از مخلوقاتش را بر آن آگاه نکرده است.
6:36
برای حکمتهای بزرگی
6:37
از جمله آن است که بنده همواره در حالت آمادگی بماند.
6:41
این امر به نیکو انجام دادن عمل و توشهاندوزی از کارهای شایسته میانجامد.
6:46
برای قیامت نشانههای بسیاری است.
6:48
از جملهی آنها این است که کنیز، ارباب خود را بزاید
6:52
و این اشارهای است به فتح سرزمینها
6:55
فراوانی آوردن بردگان (از سرزمینهای دیگر)
6:57
تا آنکه زنان بسیار شوند و فرزندانشان فراوان گردد
7:01
پس امت، بندهای (کنیزی) برای آقای خود میشود.
7:04
و فرزندانش از آن (زن) به منزلت او هستند.
7:07
و از نشانههای قیامت
7:09
این که ببینی برهنهپایان و برهنگان و تهیدستان، چوپانان گوسفندان، (در بنیانگذاری کاخها بر یکدیگر فخر میفروشند).
7:13
در ساختن بناهای بلند با یکدیگر رقابت میکنند.
7:15
و این اشارهای است به فساد نظام دین و دنیا
7:20
اما فساد دین
7:22
زیرا هرگاه سران مردم کسی باشد که فقیر و تهیدست است، خانوادهاش...
7:27
او حقوق بندگان را از آنِ خود میکند و مالِ ایشان را از آنان دریغ میدارد.
7:31
و اما تباهی دنیا
7:33
زیرا اگر پادشاهان مردم در چنین حالی باشند،
7:37
اگر سایر احوال را برعکس کنی
7:40
دروغگو را راستگو دانست و راستگو را دروغگو
7:43
و خیانتکار را امین میدانند و امین را خائن (خیانتکار) میشمارند.
7:46
و نادان سخن میگوید و عالم سکوت میکند.
7:49
یا بهکلی نبودن
7:51
و رویبضه در امر عامه سخن گوید
7:56
نکوهش خودنمایی و فخرفروشی
7:58
و بهویژه در ساختمانسازی
8:00
زیرا این امر بر تنعّم و اسراف دلالت دارد
8:04
و امتی که این روش و سیرتش است
8:07
حقیقت بهجایگزینی
8:09
حسن ادب صحابه با رسول الله (صلیاللهعلیهوسلم)
8:14
علم را به الله بازگردان و در زندگیاش به او.
8:18
برای معلم پسندیده است
8:20
هرگاه از فراگیرنده پاسخ درست بشنود
8:23
اینکه درستیِ آن را با گفتهاش تأیید کند
8:26
درست گفتی یا نیکو کردی
8:29
همانطور که جبرئیل با رسول الله (صلیاللهعلیهوسلم) چنین کرد
8:33
به گفتهٔ او
8:34
راست گفتی
8:35
برای کسی که چیزی از امور دین را دانسته باشد، مستحب است
8:38
و او در میان قومی بود که او را نمیشناختند.
8:41
اینکه (انسان) از عالمی بپرسد
8:43
تا آن قوم به پاسخ او گوش فرا دهند
8:45
تا از او بیاموزند
8:47
باید معلّم ابهام را برطرف کند.
8:50
و شگفتیای که فرایند آموزش را فرا گرفته است
8:53
همانگونه که رسول الله (ﷺ) انجام داد
8:57
با عمر رضیاللهعنه
8:59
هنگامی که [آن را] از شگفتیاش بیرون میآورد
9:01
که به او خبر داد که پرسنده جبرئیل (علیه السلام) بود
9:05
او آمد تا به مسلمانان امر دینشان را بیاموزد
9:09
از ابوذر جندب بن جنادة
9:14
و ابو عبدالرحمن
9:16
معاذ بن جبل رضیاللهعنه
9:19
از رسول الله (صلیاللهعلیهوسلم) روایت است که فرمود
9:23
از الله بترس، هر کجا که باشی.
9:26
و بدی را با نیکی دنبال کن تا آن را محو کند.
9:30
و با مردم به خلقی نیکو رفتار کن.
9:35
روایت کرده است ترمذی.
9:37
از الله بترس
9:39
میان خود و کیفر، خشم و غضب او سپری قرار ده
9:44
هرجا که باشی
9:46
هرجا که بودی
9:48
در نهان و آشکار
9:50
در خلوت و در جلوت تو
9:52
«اتبع» یعنی دنبالروی کرد، یعنی به آن ملحق شد
9:56
آفریدگار مردم
9:58
یعنی با آنان معامله و معاشرت کن و با ایشان درآمیز.
10:01
از فواید حدیث
10:05
استحباب سفارش (وصیت) مسلمان به برادر مسلمانش
10:08
و یادآوری او به آنچه بر او در برابر پروردگارش و نسبت به خویشتن واجب است
10:12
و برادران مسلمانش
10:15
بنده باید در همهی حالات و اوقات خود مراقب مولای خویش باشد.
10:20
نیکی، بدی را پاک میکند.
10:23
و این در غیر گناهان است
10:25
مربوط به حقوق مردم
10:28
از نیکویی اخلاق
10:31
خوشرویی
10:32
بازداشتن از آزار
10:34
و بخشش نیکی
10:35
و با مردم همانگونه رفتار کردن که دوست داری با تو رفتار کنند
10:40
این حدیث، وصیتی بزرگ است
10:43
از جوامع الکَلِم که پیامبر (صلیاللهعلیهوسلم) به آن عطا شده بود
10:49
از ابن عباس رضیاللهعنهما روایت است که گفت
10:54
روزی پشت سر پیامبر (ﷺ) بودم که فرمود:
10:59
«ای پسرک!
11:01
همانا کلماتی به تو میآموزم:
11:03
الله را حفظ کن (در حفظ حدودش باش)، او تو را حفظ میکند.
11:06
الله را حفظ کن، او را پیش روی خود خواهی یافت.
11:09
هرگاه درخواست کردی، از الله درخواست کن،
11:12
و هرگاه یاری جستی، از الله یاری بجوی.
11:15
و بدان که اگر امت گرد آیند تا به چیزی تو را سود رسانند،
11:20
جز به چیزی که الله برای تو مقدر کرده، سودت نخواهند رساند؛
11:25
و اگر گرد آیند تا به چیزی تو را زیان رسانند،
11:28
جز به چیزی که الله بر تو مقدر کرده، زیانت نخواهند رساند.
11:33
قلمها برداشته شد و صحیفهها خشک گشت.»
11:37
این حدیث را ترمذی روایت کرده است.
11:39
و در روایتی غیر از روایت ترمذی آمده است:
11:42
«الله را حفظ کن، او را پیش روی خود خواهی یافت.
11:45
در آسایش، خود را به الله بشناسان،
11:48
تا در سختی تو را بشناسد.
11:50
و بدان که آنچه از تو فوت شد، برای تو نبود که به تو برسد،
11:54
و آنچه به تو رسید، برای تو نبود که از تو فوت شود.
11:58
و بدان که یاری با صبر است،
12:01
و گشایش با اندوه،
12:03
و همراه سختی آسانی است.»
12:08
«غلام» کودکی است از زمان از شیر گرفته شدن تا رسیدن به بلوغ.
12:13
الله را حفظ کن:
12:15
یعنی دین خود را با ملازمت تقوا حفظ کن،
12:18
و از آنچه نمیپسندد دوری گزین.
12:22
او تو را حفظ میکند،
12:23
یعنی تو را نگهداری و حمایت میکند،
12:25
و نیرومندت میسازد و یاریات میدهد.
12:27
او را پیش روی خود خواهی یافت،
12:29
یعنی در همه احوالت با توست،
12:31
تو را فرا میگیرد و یاریات میدهد و حفظت میکند.
12:34
و این همراهی ویژهٔ بنده است.
12:38
یاری جستی:
12:39
یعنی یاری طلبیدی.
12:41
قلمها برداشته شد و صحیفهها خشک گشت:
12:44
یعنی نوشتن آنها ترک شده،
12:47
زیرا امر از مدتها پیش فراغت یافته است،
12:50
چرا که نوشتن همهٔ مقدرات پیشتر انجام شده است.
12:54
«رخاء» یعنی نعمت.
12:58
«فرج» یعنی رهایی از غم و اندوه.
13:03
از فواید حدیث:
13:05
جواز سوار کردن شخص دیگر پشت سر خود بر مرکب،
13:09
استحباب آموزش علم سودمند به مردم
13:13
با سخن کوتاه، مفید و جامع،
13:16
و اهتمام به نوجوانان مسلمان،
13:19
زیرا آموزش در کودکی،
13:21
مانند نقش بر سنگ است.
13:23
بر عالم است که توجه طالب علم را برانگیزد،
13:27
و با مدارای خود او را به این امر راغب سازد،
13:30
یا با تذکر دادن به اهمیت آن.
13:33
پاداش از جنس عمل است:
13:36
پس هر که الله را حفظ کند، الله او را حفظ میکند.
13:38
الله تعالی فرموده است:
13:40
«آیا پاداش نیکی جز نیکی است؟»
13:44
حفظ بنده دین الله بر دو مرتبه است:
13:49
نخست:
13:50
حفظ حدود و حقوق او،
13:52
و اوامر و نواهی او،
13:54
مانند حفظ نمازها و حفظ ایمان.
13:57
دوم:
13:59
حفظ اعضای بدن انسان،
14:01
مانند چشم و گوش و شکم و زبان.
14:05
و حفظ الله نسبت به بنده دو نوع را دربرمیگیرد:
14:09
یکی:
14:10
حفظ او در مصالحش،
14:12
مانند حفظ او در دنیا و بدنش،
14:15
و فرزند و خانواده و مالش.
14:18
دوم:
14:19
حفظ الله بنده را در دین و ایمانش،
14:23
پس او را از شبهات گمراهکننده،
14:26
و شهوات سوزان نگه میدارد.
14:28
بر بنده شایسته است که در حدود الله توقف کند،
14:32
و از آنها تجاوز نکند،
14:34
و آنها را بزرگ بشمارد و در برابر فرمان پروردگارش، در ظاهر و باطن، تسلیم باشد.
14:39
حرمت درخواست از غیر الله تعالی
14:42
در اموری که جز او بر آنها قادر نیست،
14:45
مانند روزی، شفا، آمرزش، پیروزی و غیر آنها.
14:49
اما آنچه عادت مردم بر آن جاری است که در امور قابلانجام برای خود، به یکدیگر یاری میرسانند،
14:55
در درخواست از ایشان مانعی نیست،
14:58
مانند عاریه خواستن، قرض گرفتن، راهنمایی خواستن و جز آن.
15:03
آنچه در علم الله تعالی است،
15:05
یا آنچه سبحانه در «امالکتاب» ثبت کرده،
15:09
ثابت است و تغییر و تبدیل و نسخ نمیپذیرد.
15:13
و آنچه واقع شده و آنچه واقع خواهد شد، همه به علم او تعالی است.
15:18
از لطایف اقتران گشایش با اندوه و آسانی با سختی:
15:23
آن است که چون اندوه شدت یابد و به نهایت رسد،
15:26
بنده از همهٔ مخلوقات نومید گردد،
15:29
و دلش تنها به الله بپیوندد.
15:32
و این حقیقت توکل بر الله است،
15:35
و آن از بزرگترین وسایلی است که با آن نیازها طلب میشود.
15:39
«و هر که بر پروردگارش توکل کند، او را کافی است.»
15:42
«و هر که بر الله توکل کند، پس او برای وی کافی است»
15:46
ناتوانی همهٔ مخلوقات و نیازمندی ایشان به الله،
15:50
بر بنده واجب است که الله را خشنود کند، هرچند مردم ناخشنود شوند.
15:55
پس هر که چنین کند، الله مؤنهٔ مردم را از او کفایت میکند.
15:59
بنده نمیتواند برای خود سودی فراهم آورد
16:04
و زیانی را جز به اذن الله دفع کند.
16:07
نیرنگ نیرنگبازان، هرچند بسیار باشند، جز به خودشان بازنمیگردد.
16:12
تا آنگاه که الله بلا را برای بنده مقدر نکرده باشد.
16:16
ایمان به قدر حق است و بر بنده واجب است.