از مجموعهٔ ریاض الصالحین (باغهای صالحان) (مجموعه کامل شد)
· درس 83 از 190
ریاض الصالحین | قسمت (93) | باب وفای به عهد و وفای به عهد
0:000:00
متن کامل
ترجمهٔ ماشینی — ممکن است خطا داشته باشد
0:00
ریاض الصالحین از سخنان سرور فرستادگان صلیاللهعلیهوسلم
0:09
باب وفای به عهد و عمل به وعده
0:16
الله تعالی فرموده است: «و به عهد وفا کنید، که عهد مورد پرسش است»
0:26
و فرموده است: «و به عهد الله وفا کنید هنگامی که پیمان بستید»
0:31
و تعالی فرموده است: «ای کسانی که ایمان آوردهاید، به پیمانها وفا کنید»
0:37
و فرموده است: «ای کسانی که ایمان آوردهاید، چرا چیزی میگویید که انجام نمیدهید؟»
0:45
نزد الله بسیار خشمانگیز است که چیزی بگویید که انجام نمیدهید
0:51
از ابوهریره رضیاللهعنه روایت است که رسول الله صلیاللهعلیهوسلم فرمودند:
1:00
«نشانههای منافق سه چیز است: هرگاه سخن گوید دروغ گوید، و چون وعده دهد خلف وعده کند»
1:07
«و چون امانت بدو سپرده شود خیانت کند»
1:11
در روایتی از مسلم افزوده شده است: «هرچند روزه بگیرد و نماز بخواند و گمان کند که مسلمان است»
1:18
و از عبدالله بن عمر بن عاص رضیاللهعنهما روایت است که رسول الله صلیاللهعلیهوسلم فرمودند:
1:28
«چهار خصلت است که هرکس آنها را داشته باشد، منافق خالص است»
1:33
«و هرکس یکی از آن خصلتها را داشته باشد، تا آنگاه که آن را ترک کند، در او خصلتی از نفاق است»
1:41
«چون امانت سپرده شود خیانت کند، و چون سخن گوید دروغ گوید، و چون پیمان بندد غدر کند»
1:48
«و چون خصومت کند فجور ورزد» — متفق علیه
1:53
«خصلت» یعنی صفت؛ «غدر» یعنی شکستن پیمان.
2:01
«فجر» یعنی در دشمنی افراط کند و از حق منحرف شود.
2:06
از فواید حدیث این است که در حدیث پیشین سه خصلت ذکر شد
2:13
و در این حدیث چهار خصلت، پس ذکر عدد دلالت بر انحصار ندارد
2:18
و میان این دو منافاتی نیست
2:21
از صفات منافق فجور در خصومت است
2:25
و از جابر رضیاللهعنه روایت است که گفت:
2:30
پیامبر صلیاللهعلیهوسلم به من فرمودند:
2:34
«اگر مال بحرین بیاید، به تو اینقدر و اینقدر و اینقدر خواهم داد»
2:41
اما مال بحرین نیامد تا آنکه پیامبر صلیاللهعلیهوسلم وفات یافتند
2:47
چون مال بحرین آمد، ابوبکر رضیاللهعنه منادی داد
2:54
«هرکس نزد رسول الله صلیاللهعلیهوسلم وعده یا دینی دارد
3:00
نزد ما بیاید.» پس نزد او رفتم و به او گفتم:
3:04
«پیامبر صلیاللهعلیهوسلم به من چنین و چنان فرمودند»
3:10
پس او با دو دست برای من بخشید، و آن را شمردم
3:15
ناگهان پانصد بود. به من فرمود: «دو برابر آن را بگیر» — متفق علیه
3:23
«اینقدر و اینقدر و اینقدر»
3:26
اشاره به کیفیت گرفتن، سه بار است
3:30
«قبض» یعنی وفات یافت؛ «عده» یعنی چیزی که به او وعده داده بود
3:38
«فحثی لی حثیة» یعنی با دو دست از مال برای من برداشت
3:43
از فواید حدیث
3:47
استحباب وفای به وعده و اجرای عهد
3:51
همانگونه که ابوبکر رضیاللهعنه چنین کرد
3:54
هنگامی که جانشین پیامبر صلیاللهعلیهوسلم شد
3:58
آنچه از واجب یا نافله بر عهده آن حضرت بود را به عهده گرفت
4:02
از این رو تمام دین یا وعدهای را که بر عهده پیامبر صلیاللهعلیهوسلم بود ادا کرد
4:09
پیامبر صلیاللهعلیهوسلم وفای به وعده و اجرای عهد را دوست میداشت
4:17
خبر واحد به خودی خود حجت است
4:20
و از این رو صدیق (ابوبکر) به بخشیدن به جابر شتافت
4:24
به اعتماد بر خبر او و تصدیق او
4:30
باب مداومت بر کار خیری که به آن عادت کرده است
4:34
خداوند متعال فرموده است:
4:38
«همانا الله حال هیچ قومی را تغییر نمیدهد تا آنچه در خودشان است را تغییر دهند»
4:45
و فرموده است:
4:48
«و مانند آن زنی نباشید که رشتهٔ ریسیدهٔ خود را پس از استواری، تکهتکه کرد»
4:55
«انکاث» جمع «نکث» است و آن رشته تابیدهشدهای است که باز شده باشد
5:00
و فرموده است:
5:02
«و مانند کسانی نباشید که پیش از این به ایشان کتاب داده شد»
5:06
«پس روزگار بر ایشان طولانی شد، پس دلهایشان سخت گشت»
5:10
و فرموده است:
5:12
«پس آن را چنانکه باید رعایت نکردند»
5:18
از عبدالله بن عمر بن عاص رضیاللهعنهما روایت است که گفت:
5:23
رسول الله صلیاللهعلیهوسلم به من فرمودند:
5:27
«ای عبدالله!»
5:29
«مانند فلانی مباش»
5:31
«که شبها برمیخاست»
5:33
«پس قیام شب را ترک کرد»
5:36
متفق علیه
5:38
باب استحباب خوشگفتاری و گشادهرویی به هنگام دیدار
5:47
خداوند متعال فرموده است:
5:49
«و بال فروتنی خود را برای مؤمنان فرو گستر»
5:52
و فرموده است:
5:54
«و اگر تندخو و سختدل بودی، از پیرامون تو پراکنده میشدند»
6:00
از عدی بن حاتم رضیاللهعنه روایت است که گفت:
6:05
رسول الله صلیاللهعلیهوسلم فرمودند:
6:09
«از آتش بپرهیزید، هرچند به نیم دانه خرما باشد»
6:12
«پس هرکس نیافت»
6:14
«پس با سخن خوش»
6:17
متفق علیه
6:19
و از ابوهریره رضیاللهعنه
6:23
که پیامبر صلیاللهعلیهوسلم فرمودند:
6:27
«و سخن نیک صدقه است»
6:30
متفق علیه
6:32
و از ابوذر رضیاللهعنه روایت است که گفت:
6:35
رسول الله صلیاللهعلیهوسلم به من فرمودند:
6:39
«از کار نیک هیچ چیز را کوچک مشمار»
6:43
«هرچند آنکه با برادرت با چهرهای گشاده ملاقات کنی»
6:47
روایت مسلم
6:49
باب استحباب روشنسازی سخن و توضیح آن برای مخاطب
6:57
و تکرار آن تا اگر جز با آن فهمیده نشود
7:02
از انس رضیاللهعنه
7:05
که پیامبر صلیاللهعلیهوسلم
7:08
هرگاه سخنی میگفتند
7:11
آن را سه بار تکرار میکردند تا از ایشان فهمیده شود
7:15
و چون بر قومی میگذشتند و بر ایشان سلام میکردند
7:19
سه بار بر ایشان سلام میکردند
7:23
روایت بخاری
7:25
از فواید حدیث
7:28
تکرار سلام و سخن
7:30
به هنگام ترس از عدم شنیدن یا فهمیدن
7:33
امری مستحب است
7:36
تکرار سه بار
7:38
غالباً بیان در آن واقع میشود
7:41
بیان شیوه خطاب و سخن در تعلیم و موعظه
7:46
عایشه رضیاللهعنها فرمود:
7:52
سخن رسول الله (ﷺ) همواره
7:56
سخنی روشن و جداکننده (حق از باطل) بود،
7:58
بهگونهای که هر که آن را میشنید، آن را میفهمید.
8:01
این حدیث را ابوداود روایت کرده است.
8:03
«فصلاً» (روشن و جداکننده)،
8:05
یعنی آشکار و روشن.
8:09
از فواید این حدیث:
8:11
واجب بودن روشنی سخن
8:13
و نبودن ابهام در آن،
8:15
و بیان مقصود حدیث،
8:17
و پرهیز از تردید در بیان حقی که سخن از آن است.
8:22
سخنران باید سخنش را برای شنوندگان چنان روشن کند که فهمیده شود،
8:27
تا بعضی از آنان مقصود بعض دیگر را پنهان نماند.
8:31
تا جایی که توان دارد، صدا را به گوش هر شنونده برساند،
8:36
تا از حضور [در مجلس] فایده حاصل شود.
8:40
بر دعوتگر به سوی الله لازم است
8:42
که تمام کوشش خود را به کار گیرد تا سخنش به هر کسی که مایل به شنیدن آن است برسد.
8:48
دعوتگر باید نسبت به دعوتشوندگان مهربان باشد
8:52
در رساندن حق به ایشان،
8:55
نسبت به آنان حریص [بر هدایتشان] باشد،
8:57
و به کار ایشان بیش از کار خویش اهتمام ورزد.
9:00
باب: گوش دادن همنشین به سخن همنشین خویش، در آنچه حرام نیست،
9:08
و خواستن از عالم و واعظ که حاضران مجلسش خاموش شوند.
9:12
از جریر بن عبدالله رضیاللهعنه روایت است که گفت:
9:17
رسول الله (ﷺ) در حجة الوداع به من فرمود:
9:23
«مردم را خاموش کن»،
9:25
سپس فرمود:
9:27
«بعد از من کافر نشوید که گردن یکدیگر را بزنید.»
9:32
متفق علیه است.
9:35
از فواید این حدیث:
9:38
جواز اینکه عالم از مردم بخواهد برای شنیدن سخنش خاموش شوند،
9:43
و سپردن این کار به کسی که آن را به ایشان برساند،
9:46
یا به کسی که توان خاموش کردنشان را دارد.
9:49
گوش دادن (خاموش شنیدن) به علما برای دانشآموزان لازم است،
9:53
زیرا علما وارثان پیامبرانند.
9:56
نخستین مرحله دانش، شنیدن است،
9:58
سپس خاموشی و توجه،
10:00
سپس حفظ،
10:01
سپس عمل،
10:02
سپس نشر [دانش].
10:04
پیامبر (ﷺ) امتش را نهی فرمود
10:09
از بازگشت به آنچه در دوران جاهلیت بر آن بودند،
10:13
از حلال شمردن خون یکدیگر،
10:17
و جنگ مسلمانان با یکدیگر.
10:20
این کار شبیه کافران شدن است،
10:22
که الله ما را فرمان داده است از شباهت به ایشان در هیچ امری دوری کنیم،
10:28
و در هر چیزی از ایشان متمایز باشیم،
10:31
تا آنکه بهترین امتی باشیم که برای مردم پدید آمده است.
10:35
این حدیث از نشانههای نبوت است،
10:39
زیرا در آن اشارهای از پیامبر (ﷺ) است
10:43
که این امت شمشیر را بر دوش خود خواهد نهاد
10:47
و سرسبزی خود را با دست خویش نابود خواهد کرد.
10:50
پس پیامبر (ﷺ) ایشان را از آن نهی فرمود.
10:55
باب: موعظه و میانهروی در آن
11:00
الله تعالی میفرماید:
11:02
«به راه پروردگارت با حکمت و اندرز نیکو دعوت کن».
11:07
از ابووائل
11:10
شقیق بن سلمه روایت کرده که گفت:
11:13
ابن مسعود رضیاللهعنه هر پنجشنبه ما را موعظه میکرد.
11:18
مردی به او گفت:
11:20
«ای ابا عبدالرحمن!
11:22
دوست داشتم هر روز ما را موعظه میکردی.»
11:26
او گفت:
11:27
«آگاه باشید که مانع من از این کار آن است که دوست ندارم شما را خسته کنم،
11:32
و من با موعظه، شما را بهتدریج و با فاصله پند میدهم،
11:35
همانگونه که رسول الله (ﷺ) ما را با آن پند میداد،
11:41
از ترس اینکه ملول شویم.»
11:44
متفق علیه است.
11:46
«یتخولنا» یعنی: ما را رعایت میکرد و در فواصل پند میداد.
11:48
«یتعهدنا» یعنی: به ما توجه میکرد.
11:50
«السآمة» یعنی:
11:53
ملال و دلتنگی.
11:55
از فواید این حدیث:
11:58
مستحب بودن رعایت فاصله در موعظه،
12:01
از ترس ملالت.
12:03
بیان اینکه محبوبترین کارها نزد الله آن است که پایدار باشد، هرچند اندک باشد.
12:08
مستحب است که واعظ موعظهاش را جذاب و شوقانگیز کند
12:13
تا مردم به شنیدن آن روی آورند،
12:16
و این جز با دانشی که همراه عمل باشد میسر نیست.
12:21
واعظ نباید به هر آنچه از او خواسته میشود پاسخ دهد،
12:25
بلکه خودش به اندازهای که در هر امری شایسته است تعیین کند،
12:30
زیرا او با بصیرت دانش خویش مینگرد،
12:33
و مردم با تندی احساسات خود رفتار میکنند.
12:37
از ابوالیقظان عمار بن یاسر رضیاللهعنهما روایت است که گفت:
12:43
از رسول الله (ﷺ) شنیدم که میفرمود:
12:48
«همانا طولانی بودن نماز مرد و کوتاه بودن خطبهاش،
12:52
نشانهای از فقاهت (فهم دین) اوست.
12:54
پس نماز را طولانی و خطبه را کوتاه کنید.»
12:58
این حدیث را مسلم روایت کرده است.
13:00
«مِئنة» یعنی نشانهای که بر فقاهت دلالت دارد.
13:05
از فواید این حدیث:
13:08
نماز جمعه باید از خطبه طولانیتر باشد،
13:13
و طولانی کردن [خطبه] نباید به گونهای باشد که نمازگزاران را به زحمت اندازد
13:18
و ضعیفان و نیازمندان را دور کند.
13:21
دادن حق هر امری و قرار دادن آن در جایگاه خودش،
13:25
و ورود به آن از همان درِ مشروعی که الله تعیین کرده،
13:28
جز با فقاهت در دین حاصل نمیشود.
13:32
از معاویه بن حکم سلمی رضیاللهعنه روایت است که گفت:
13:38
در حالی که من با رسول الله (ﷺ) نماز میخواندم،
13:43
هنگامی که مردی از میان قوم عطسه زد،
13:46
گفتم:
13:47
«یرحمک الله» (الله به تو رحم کند)
13:49
مردم با چشمان خود مرا نگریستند (با نگاههای تند به من خیره شدند)،
13:52
گفتم:
13:53
«وا ثکل أمیاه» (وای بر مادرم که داغ فرزند بر دلش نهادند)
13:55
«چه شده که به من خیره شدهاید؟»
13:58
پس شروع کردند به زدن دستهایشان بر رانشان
14:02
و چون دیدم که مرا ساکت میکنند،
14:05
اما من سکوت کردم.
14:07
چون رسول الله (ﷺ) نماز را به پایان برد،
14:11
پدر و مادرم فدای او باد!
14:13
هرگز پیش و پس از او، معلمی ندیدهام که در تعلیم، بهتر از او باشد.
14:19
به خدا سوگند، نه مرا تندی کرد، نه زد و نه دشنام داد.
14:24
فرمود:
14:25
«این نماز را هیچیک از سخنان مردم در آن روا نیست،
14:30
بلکه آن جز تسبیح و تکبیر
14:33
و خواندن قرآن نیست.»
14:36
یا همانگونه که رسول الله (ﷺ) فرمود.
14:40
گفتم: ای رسول الله!
14:44
من تازه از دوران جاهلیت آمدهام
14:47
و الله اسلام را برای ما آورده است،
14:50
و در میان ما مردانی هستند که نزد کاهنان میروند.
14:54
فرمود:
14:55
«پس نزد ایشان مرو.»
14:57
گفتم:
14:58
و در میان ما مردانی هستند که فال بد میزنند.
15:01
فرمود:
15:02
«آن چیزی است که در سینههایشان مییابند،
15:06
اما نباید آنان را از کاری باز دارد.»
15:08
روایت مسلم.
15:10
«ثکل» یعنی مصیبت و داغ فرزند.
15:14
«ما کهرنی» یعنی مرا نهیب نزد (تندی نکرد).
15:18
از فواید این حدیث:
15:22
جواز انجام کار اندک در نماز به سبب نیاز،
15:26
و اینکه باطل شدن نماز با حرکت، به سه حرکت محدود نمیشود.
15:32
بیان آنچه رسول الله (ﷺ) بدان آراسته بود،
15:37
که الله تعالی بر آن گواهی داده است.
15:41
مدارای پیامبر (ﷺ) با فرد نادان،
15:45
و مهربانی و دلسوزی ایشان نسبت به امتش.
15:49
حرام بودن سخن گفتن در نماز،
15:52
چه به سبب نیاز باشد و چه غیر آن،
15:56
و چه به مصلحت نماز باشد و چه غیر آن.
16:00
سخن نادان به سبب نیاز در نماز، نماز را باطل نمیکند
16:05
اگر اندک باشد،
16:07
و با سخن خود آن را از نماز بودن خارج نکند.
16:12
نهی از «تشمیت» عطسهزننده در نماز،
16:15
و اینکه آن از سخنان مردم است که در نماز حرام است،
16:19
و با آن، اگر عالم و عامد باشد، نماز فاسد میشود.
16:23
حرام بودن آمدن نزد کاهنان،
16:26
زیرا آنان درباره علم غیب سخن میگویند،
16:30
که جز الله عز وجل کسی آن را نمیداند.
16:33
رفتن نزد کاهنان به اجماع حرام است،
16:38
و هرکس نزد ایشان رود، نماز او تا چهل روز پذیرفته نمیشود.
16:43
و هرکس از ایشان بپرسد و آنان را تصدیق کند،
16:46
به آنچه بر محمد (ﷺ) نازل شده کافر شده است.
16:51
طیره (فال بد زدن) نباید مسلمان را
16:55
از انجام کاری که بدان اقدام کرده است، باز دارد.
17:00
و از عرباض بن ساریه رضیاللهعنه روایت است که گفت:
17:04
رسول الله (ﷺ) برای ما موعظهای فرمود
17:09
که دلها از آن هراسان شد و چشمها از آن اشک ریخت.
17:13
و حدیث را ذکر کرد.
17:15
و پیشتر بهطور کامل در باب «امر به محافظت بر سنت» گذشت.
17:21
ریاض الصالحین.