از مجموعهٔ ریاض الصالحین (باغهای صالحان) (مجموعه کامل شد)
· درس 152 از 190
ریاض الصالحین | قسمت (162) | باب حلال غیبت
صوت ترجمهشده برای این درس هنوز در دسترس نیست — ضبط اصلی عربی پخش میشود. متن زیر بهطور کامل ترجمه شده است.
0:000:00
متن کامل
ترجمهٔ ماشینی — ممکن است خطا داشته باشد
0:00
ریاض الصالحین از کلام سرور فرستادگان (صلیاللهعلیهوسلم)
0:09
باب حرمت شنیدن غیبت
0:15
و هرکس غیبتی حرام بشنود، فرمان داده شده که آن را رد کند و گویندهاش را انکار نماید.
0:21
پس اگر ناتوان بود یا از او پذیرفته نشد، در صورت امکان از آن مجلس برخیزد.
0:28
الله تعالی فرموده است:
0:30
«و چون سخن بیهوده بشنوند، از آن روی گردانند.»
0:33
و نیز تعالی فرموده است:
0:36
کسانی که از سخنان بیهوده رویگردانند.
0:40
و تعالی فرموده است:
0:42
«همانا گوش و چشم و دل، همه اینها مورد پرسشاند.»
0:49
و تعالی فرموده است:
0:51
و چون کسانی را ببینی که در آیات ما به بیهودهگویی میپردازند، از ایشان روی بگردان تا به سخنی غیر از آن بپردازند.
1:00
«و اگر شیطان تو را به فراموشی افکند، پس از یادآوری با گروه ستمکاران منشین.»
1:08
از ابوالدرداء رضیاللهعنه
1:12
از پیامبر (صلیاللهعلیهوسلم) روایت است که فرمود:
1:16
هرکس از آبروی برادرش دفاع کند،
1:19
الله روز قیامت آتش را از چهرهاش بازمیگرداند.
1:23
روایت ترمذی.
1:26
از فواید حدیث:
1:29
سزاوار است که هرکس غیبت مسلمانی را بشنود، آن را رد کند و گوینده را بازدارد.
1:35
و اگر نتواند، از مجلس برخیزد.
1:39
دفاع از مسلمان و حفظ آبروی او، راهی برای رهایی از عذاب جهنم در روز قیامت است.
1:47
و در آن بیان فضیلت بزرگ کسی است که از غیبت جلوگیری میکند و غیبتکننده را بازمیدارد.
1:53
بزرگداشت حرمت مسلمان.
1:55
و بیان گناه کسی که آن را با گفتار یا کردار بشکند.
2:00
جامعه مسلمان استوار است، همچون بنای آراسته و فشرده.
2:05
که بخشی از آن بخش دیگر را استوار میکند.
2:08
زیرا مسلمانان در ایمان برادرند.
2:12
و از عتبان بن مالک رضیاللهعنه
2:16
در حدیث بلند و مشهورش که در باب امید گذشت
2:21
گفت: پیامبر (صلیاللهعلیهوسلم) برای نماز برخاست.
2:27
پس فرمود: مالک بن دخشم کجاست؟
2:31
مردی گفت: او منافق است، خدا و رسولش را دوست ندارد.
2:38
پیامبر (صلیاللهعلیهوسلم) فرمود:
2:41
چنین مگو.
2:44
آیا ندیدی که او گفته است: «لا إله إلا الله»؟
2:48
با آن، خشنودی الله را میخواهد.
2:51
و همانا الله آتش را بر کسی که «لا إله إلا الله» بگوید حرام کرده است،
2:57
که با آن خشنودی الله را طلب کند.
3:00
متفق علیه.
3:03
و از کعب بن مالک رضیاللهعنه در حدیث بلندش
3:08
در داستان توبهاش
3:10
که در باب توبه گذشت
3:13
گفت:
3:14
پیامبر (صلیاللهعلیهوسلم) فرمود
3:17
در حالی که در میان قوم در تبوک نشسته بود:
3:20
کعب بن مالک چه کرد؟
3:23
مردی از بنی سلمه گفت:
3:26
ای رسول الله،
3:28
او را دو چادرش و نگریستن به پهلوهایش بازداشته است.
3:32
پس معاذ بن جبل رضیاللهعنه به او گفت:
3:36
بد گفتی.
3:38
به خدا سوگند ای رسول الله،
3:40
ما درباره او جز نیکی نمیدانیم.
3:43
پس رسول الله (صلیاللهعلیهوسلم) سکوت کرد.
3:47
متفق علیه.
3:49
«عطفا» یعنی دو پهلو.
3:52
و این اشاره است به خودپسندی او.
3:56
باب آنچه از غیبت مباح است
4:03
بدان که غیبت برای غرضی درست و شرعی مباح میشود،
4:08
که رسیدن به آن جز با آن ممکن نیست.
4:12
و آن شش سبب است.
4:14
نخست: شکایت از ستم.
4:17
پس برای ستمدیده جایز است که نزد حاکم و قاضی و دیگر کسانی که ولایت یا توان دادخواهی از ستمگرش را دارند، شکایت کند.
4:27
پس بگوید: فلانی به فلانگونه به من ستم کرد.
4:33
دوم: یاری خواستن برای دگرگون ساختن منکر و بازگرداندن گنهکار به راه درست.
4:40
پس به کسی که امید دارد توانایی زدودن منکر را داشته باشد میگوید:
4:44
فلانی چنین میکند،
4:47
او را از آن بازدار و مانند آن.
4:50
و مقصودش رسیدن به زدودن منکر باشد.
4:54
اگر این قصد را نداشته باشد، حرام است.
4:58
سوم: پرسیدن فتوا.
5:01
پس به مفتی میگوید:
5:04
پدرم یا برادرم یا همسرم یا فلانی به فلانگونه به من ستم کرده،
5:09
آیا او را چنین حقی هست؟
5:11
و راه رهایی من از آن چیست؟
5:14
و برای به دست آوردن حقم و دفع ستم و مانند آن.
5:18
پس این برای نیاز جایز است.
5:21
اما محتاطتر و برتر آن است که بگوید:
5:24
درباره مردی یا شخصی یا همسری که کارش چنین بوده چه میفرمایی؟
5:31
زیرا با آن، غرض بدون تعیین نام حاصل میشود.
5:35
با این حال، تعیین نام نیز جایز است،
5:38
چنانکه در حدیث هند، انشاءالله تعالی، خواهیم آورد.
5:43
چهارم: هشدار دادن به مسلمانان از شر و خیرخواهی برای ایشان.
5:49
و آن به چند وجه است.
5:51
از جمله: جرح کسانی که در راویان و گواهان مجروحاند،
5:55
و این به اجماع مسلمانان جایز است.
5:59
بلکه برای نیاز واجب است.
6:01
و از جمله: مشورت درباره وصلت با کسی یا شراکت با او،
6:06
یا سپردن امانت نزد او یا معامله با او یا همسایگی او.
6:12
و بر مشورتشونده واجب است که حال او را پنهان نکند،
6:16
بلکه عیبهای او را در مقام خیرخواهی بیان کند.
6:20
و از جمله: آنکه ببیند فقیهی به نزد بدعتگذاری یا فاسقی رفتوآمد میکند که از او علم میآموزد،
6:25
و بیم آن دارد که آن فقیه از این کار زیان ببیند،
6:28
پس بر او لازم است که با بیان حالش او را نصیحت کند،
6:31
به شرط آنکه قصدش خیرخواهی باشد.
6:35
و این از چیزهایی است که در آن اشتباه میشود،
6:38
و گاه گوینده را حسد برمیانگیزد،
6:41
و شیطان آن را بر او میآراید.
6:44
(پایان ترجمه این بخش)
6:47
و چنان به نظرش میآید که این نصیحت است.
6:50
پس باید از این کار پرهیز کند.
6:53
و از جمله آن است که کسی مسئولیتی داشته باشد و آن را چنانکه باید انجام ندهد،
6:58
یا به این سبب که شایستگی آن را ندارد،
7:02
یا به این سبب که فاسق یا غافل است و مانند آن.
7:07
در این صورت، باید آن را به کسی یادآوری کرد که بر او ولایت عامه دارد،
7:12
تا او را برکنار کند و کسی را که شایسته است بر کار گمارد.
7:15
یا آن را از او بداند تا با او بر پایهٔ حال او رفتار کند و فریبش را نخورد.
7:21
و باید بکوشد تا او را به استقامت برانگیزد،
7:25
یا او را جایگزین کند.
7:29
این در مواردی است که او فسق یا بدعت خود را آشکار کند،
7:33
مانند کسی که آشکارا شراب مینوشد و مردم را مصادره میکند،
7:37
و مکس میستاند و اموال را به ستم میستاند،
7:41
و متصدی امور باطل میشود.
7:44
در این صورت، یاد کردن او به همان چیزی که آشکارا انجام میدهد جایز است،
7:47
و یاد کردن او به عیوب دیگر حرام است،
7:50
مگر آنکه برای جواز آن سببی دیگر از آنچه یاد کردیم وجود داشته باشد.
7:58
هرگاه انسانی به لقبی شناخته شده باشد،
8:01
مانند اعمش و اعرج و اَصَم،
8:04
و اعمی و احول و دیگران،
8:07
شناساندن آنان با آن لقب جایز است.
8:09
ولی به قصد تحقیر، آن لقب را به کار بردن حرام است،
8:13
و اگر ممکن باشد که او با غیر آن لقب شناسانده شود، چه به این شکل باشد یا نه، بهتر است.
8:18
این شش سبب است که علما برشمردهاند،
8:22
و بیشتر آنها مورد اتفاق است،
8:24
و دلایل آنها از احادیث صحیح و مشهور است.
8:29
از جمله آنها:
8:31
از عایشه رضیاللهعنها روایت است
8:36
که مردی بر پیامبر (ﷺ) اجازهٔ ورود خواست،
8:41
پس فرمود: «به او اجازه دهید که بد برادر قبیله است.»
8:46
متفق علیه.
8:48
بخاری به آن برای جواز غیبت اهل فساد و اهل ریب استدلال کرده است.
8:56
از فواید حدیث:
8:58
جواز یاد کردن از اهل فساد و ریب است.
9:02
و بدین سبب بخاری چنین بابی گشوده است و گفته:
9:05
«باب آنچه از غیبت اهل فساد و ریب جایز است.»
9:11
کسی که به فسق و شر آشکارا باشد،
9:13
آنچه از او یاد میشود از غیبت نکوهیده نیست.
9:19
سخن پیامبر (ﷺ) دربارهٔ امتش به اموری که آنان را با آنها نام میبرد
9:26
و آنها را به ایشان نسبت میدهد از امور ناپسند،
9:28
از غیبت نیست.
9:30
هر کس که فحشایی را در دیگری بداند
9:34
و ببیند که شخص سومی به سبب این فاحشه فریب خواهد خورد،
9:38
بر او لازم است که او را نصیحت کند و موعظه نماید و از او برحذر دارد.
9:44
و از عایشه رضیاللهعنها روایت است که گفت:
9:47
رسول الله (ﷺ) فرمود:
9:51
«گمان نمیکنم فلان و فلان چیزی از دین ما را بشناسند.»
9:57
روایت بخاری.
9:59
لیث بن سعد، یکی از راویان این حدیث، گفته است:
10:04
این دو مرد از منافقان بودند.
10:09
از فواید حدیث:
10:11
پیامبر (ﷺ) همهٔ منافقان را نمیشناخت،
10:18
زیرا این سخن را از روی گمان فرمود.
10:21
بیان اینکه برخی از گمان جایز است،
10:24
زیرا در مقام هشدار قرار دارد،
10:27
مانند حال آن دو مرد.
10:30
و بدین سبب بخاری در کتاب الادب برای آن باب گشوده است:
10:34
«باب آنچه از گمان جایز است.»
10:37
جواز آشکار کردن حال کسی که به نفاق شناخته شده است.
10:42
گمان نهیشده
10:44
تنها گمان بد به مسلمانی است که در دین و آبرویش سالم است.
10:52
و از فاطمه بنت قیس رضیاللهعنها روایت است که گفت:
10:56
نزد پیامبر (ﷺ) آمدم و گفتم:
11:01
«ابو جهم و معاویه مرا خواستگاری کردهاند.»
11:05
پس رسول الله (ﷺ) فرمود:
11:09
«اما معاویه، پس مردی تهیدست است که مال ندارد.
11:14
و اما ابو جهم، پس عصا را از دوش خود فرو نمیگذارد.»
11:19
متفق علیه.
11:21
و در روایت مسلم آمده است:
11:23
«و اما ابو جهم، پس زنها را بسیار میزند.»
11:28
و این تفسیر روایت «عصا را از دوش فرو نمیگذارد» است.
11:33
و گفته شده که معنایش آن است که بسیار سفر میکند.
11:37
صعلوک یعنی فقیر.
11:43
از فواید حدیث:
11:46
جواز شنیدن سخن زن و مرد نامحرم در استفتاء و مانند آن،
11:52
و جواز خواستگاری بر خواستگاری دیگری،
11:55
هرگاه پاسخ مثبتی به خواستگار اول داده نشده باشد،
11:59
و جواز یاد کردن از غایب به عیوبی که در او هست و آن را ناخوش میدارد،
12:04
هرگاه برای نصیحت باشد،
12:06
و در این صورت غیبت حرام نخواهد بود،
12:10
زیرا کسی که از او مشورت خواسته میشود،
12:12
ملزم است که به حق سخن گوید و نصیحت را ادا کند،
12:16
و این از باب غیبت نیست،
12:19
زیرا از این کار قصد عیبجویی و خالی کردن خشم یا آزار نداشته است.
12:25
استحباب راهنمایی انسان به مصلحتش هرچند آن را ناخوش دارد.
12:30
پذیرفتن نصیحت اهل فضل،
12:33
و تسلیم شدن به اشارت ایشان،
12:36
و اینکه سرانجام آن ستوده است.
12:40
استحباب ترجیح ازدواج مرد توانگر بر ازدواج با دیگران.
12:46
استحباب تقدیم ازدواج مردی که کمزن است یا کمسفر است،
12:52
بر تفسیر «عصا را از دوش فرو نمیگذارد» به «بسیار سفر میکند».
12:58
جایز است که مشاور به غیر کسی که از او مشورت خواسته شده اشاره کند،
13:03
زیرا پیامبر (ﷺ) به اسامه اشاره فرمود،
13:07
در حالی که برای او جز ابو جهم و معاویه ذکر نشده بود.
13:12
و از زید بن ارقم رضیاللهعنه روایت است که گفت:
13:17
با رسول الله (ﷺ) در سفری بیرون رفتیم که مردم در آن دچار سختی شدند.
13:25
پس عبدالله بن ابی گفت:
13:28
«بر کسانی که نزد رسول الله (ﷺ) هستند انفاق نکنید تا پراکنده شوند.»
13:33
و گفت:
13:34
«اگر به مدینه بازگردیم، قطعاً آن که عزیزتر است، آن که خوارتر است را از آن بیرون خواهد کرد.»
13:40
به رسول الله (ﷺ) رسیدم و ماجرا را به ایشان خبر دادم.
13:46
پس ایشان به سوی عبدالله بن ابی فرستادند.
13:49
او با سوگند شدید انکار کرد که چنین کاری نکرده است.
13:52
پس (حاضران) گفتند:
13:53
زید رسول الله (ﷺ) را تکذیب کرده است.
13:58
پس از آنچه گفتند، سختی بزرگی در دلم افتاد،
14:02
تا آنکه الله تعالی تصدیق مرا نازل فرمود:
14:06
«چون منافقان نزد تو آیند...»
14:09
سپس پیامبر (ﷺ) ایشان را فراخواند تا برایشان طلب مغفرت کند،
14:14
اما آنان سرهای خود را برگرداندند.
14:18
و (ابن عمر فرمود:) علی (این را) همراه (با آن) آورد.
14:21
«ینفضوا» یعنی از گرد او پراکنده شوند.
14:25
«شدة» یعنی اندوه و سختی بزرگ.
14:28
«لوّوا» یعنی با رویگردانی، سر را برگرداندند.
14:32
از فواید این حدیث:
14:36
جواز چشمپوشی از مؤاخذه بزرگان قوم در لغزشها،
14:40
تا پیروانشان پراکنده نشوند،
14:43
و اکتفا به سرزنش ایشان و پذیرفتن عذرشان،
14:47
و تصدیق سوگندهایشان،
14:49
هرچند قرائن به خلاف آن راهنمایی کند،
14:53
به سبب آنچه در این کار از انس گرفتن و الفتآفرینی است.
14:58
جواز رساندن سخنی که دربارهاش گفته شده نباید رسانده شود،
15:02
و این سخنچینی به شمار نمیآید،
15:04
مگر آنکه از آن قصد فساد مطلق شود.
15:09
(الله) او را به خود وانگذاشت،
15:11
بلکه او را نیرومند ساخت و از اتهام تبرئه کرد
15:13
و برای او گفتاری قرار داد،
15:16
همانگونه که الله این آیات را درباره منافقان نازل فرمود،
15:20
تصدیقی برای زید بن ارقم رضیاللهعنه،
15:23
و آشکار ساختن رسوایی منافقان.
15:27
و از عایشه رضیاللهعنها روایت است که فرمود:
15:32
هند همسر ابوسفیان به پیامبر (ﷺ) گفت:
15:37
ابوسفیان مردی بخیل است،
15:40
و آنچه مرا و فرزندانم را کفایت کند به من نمیدهد،
15:44
جز آنچه از او بیخبرش برمیدارم.
15:48
(پیامبر) فرمود:
15:50
آنچه تو و فرزندانت را به اندازه کفایت و به شیوه پسندیده کفایت کند، بردار.
15:54
متفق علیه.
15:56
«شح» یعنی بخل همراه با حرص.
16:01
«بالمعروف» یعنی
16:03
به میانهروی، بیاسراف و بیتنگگیری.
16:07
از فواید این حدیث:
16:11
جواز یادکردن انسان به آنچه او را خوش نمیآید،
16:14
هنگامی که به قصد پرسش شرعی یا مانند آن باشد.
16:18
جواز شنیدن سخن یکی از دو طرف دعوا در غیاب طرف دیگر.
16:24
جواز شنیدن سخن زن نامحرم در باب حکم و فتوا.
16:29
گفتار زن درباره دریافت نفقه پذیرفته است،
16:34
زیرا پیامبر (ﷺ) از او گواه نخواست.
16:39
وجوب نفقه شوهر، و اینکه مقدار آن به کفایت است.
16:44
وجوب نفقه فرزند زن بر شوهر.
16:49
جواز قضاوت بر غایب.
16:52
جواز اینکه زن به نگهداری فرزندانش برخیزد و ایشان را کفالت کند و بر آنان انفاق نماید.
16:58
بهکارگیری عرف در اموری که شرع حدی برای آن تعیین نکرده است.
17:05
هنگامی که مرد انفاق نکند،
17:07
زن حق دارد بدون اجازه شوهر، از مال او به اندازه کفایت خود و فرزندانش بردارد.
17:16
جواز خروج زن از خانه شوهرش برای نیازی،
17:20
در صورتی که شوهر به او اجازه دهد یا رضایت او را بداند.
17:24
ریاض الصالحین