از مجموعهٔ ریاض الصالحین (باغهای صالحان) (مجموعه کامل شد)
· درس 40 از 190
ریاض الصالحین | قسمت (50) | فصل تکریم والدین و حفظ پیوندهای خانوادگی (2)
صوت ترجمهشده برای این درس هنوز در دسترس نیست — ضبط اصلی عربی پخش میشود. متن زیر بهطور کامل ترجمه شده است.
0:000:00
متن کامل
ترجمهٔ ماشینی — ممکن است خطا داشته باشد
0:00
ریاض الصالحین از کلام سید المرسلین (صلیاللهعلیهوسلم)
0:09
باب نیکی به والدین و صله رحم
0:18
و از عبدالله بن عمرو بن عاص رضیاللهعنهما
0:22
از پیامبر (صلیاللهعلیهوسلم) روایت است که فرمود
0:26
واصل کسی نیست که (بهسبب نیکیهای دیگران) پاداشدهنده باشد.
0:29
اما واصل کسی است که هرگاه پیوند خویشاوندیاش بریده شود، آن را برقرار میکند.
0:34
روایت بخاری
0:38
«الواصل» یعنی کسی که پیوند خویشاوندی و صلهرحماش با خانواده و نزدیکانش کامل است.
0:43
پاداشدهندهای که به ارتباط و نیکی آنان پاداش میدهد
0:49
از فواید حدیث
0:53
بر مسلمان لازم است که با پیوند رحم خود آغاز کند و بر این کار پایدار بماند.
0:58
و اگر کار او با احسان جبران نشود،
1:02
وجوب اخلاص اعمال برای الله
1:05
حتی اگر خیر فوری و عاجلی در دنیا از آن حاصل نشود
1:09
و آن در آخرت خیری پایدار است
1:12
آزار رساندن به مسلمان، او را از بخشیدن نیکی به آنکه بدی کرده است باز نمیدارد
1:18
صلهٔ رحم معتبر از نظر شرع
1:22
این است که با کسی که از تو بریده پیوند برقرار کنی، و از کسی که به تو ستم کرده درگذری.
1:27
و به کسی که تو را محروم کرده، ببخشی
1:29
و صلهٔ مقابله و مجازات نیست.
1:32
اگر این امر از خویشاوندان (ذویالارحام) بدون قصد و چشمداشت (استشراف) رخ دهد،
1:37
این فضل الله است که به هر که بخواهد میدهد.
1:41
و الله دارای فضل بزرگ است.
1:44
و از عایشه رضیاللهعنها روایت است که گفت
1:49
پیامبر (صلیاللهعلیهوسلم) فرمود:
1:53
رَحِم به عرش آویخته است و میگوید
1:57
هر که پیوند برقرار کند، الله به او پیوند برقرار میکند.
2:00
و هر که از من ببرد، الله از او ببرد.
2:03
متفق علیه
2:05
از امالمؤمنین میمونه بنت حارث رضیاللهعنها
2:12
آنکه کنیزی را آزاد کرد
2:14
و از پیامبر (صلیاللهعلیهوسلم) اجازه نخواستی
2:19
و چون نوبت روز او فرا رسید که در آن نوبتِ او بود،
2:23
عایشه گفت: ای رسول الله (ﷺ)، آیا آگاه شدی؟
2:27
من کنیزم را آزاد کردم
2:30
آیا این کار را کردی؟
2:33
گفت: بله
2:35
گفت: «آگاه باش که اگر آن را به داییهایت میدادی، پاداشت بزرگتر میبود.»
2:42
متفق علیه
2:44
یعنی احساس کردی، یعنی دانستی و آگاه شدی
2:49
کنیز، یعنی مادرش
2:52
از فواید حدیث
2:55
جواز تصرف زن در مال خویش
3:00
مرد در روز آنان بر خانوادهاش میگردد
3:03
و آنچه مربوط به ایشان است را در آنچه برایشان مقرر شده است میشنود
3:07
از ابزارهای تقویت پیوندهای زناشویی
3:11
اینکه زن، شوهرش را از آنچه انجام داده آگاه کند
3:14
یا آیا دوست نداری آن را انجام دهی؟
3:17
صدقه به خویشاوندان برتر و بزرگتر است.
3:22
زیرا آن صدقه و صلهرحم است.
3:24
مسلمان باید از آرای اهل علم و ذکر راهنمایی بگیرد
3:30
تا اینکه کارها را در جایگاههای خودشان قرار دهد.
3:33
یا آنکه خیری بیشتر از آن برسد
3:36
از اسماء بنت ابوبکر صدیق رضیاللهعنهما روایت است که گفت:
3:43
مادرم در حالی که مشرک بود، نزد من آمد.
3:46
در دوران رسول الله (صلیاللهعلیهوسلم)
3:50
از پیامبر (صلیاللهعلیهوسلم) فتوا خواستم
3:55
گفتم: مادرم نزد من آمد، در حالی که مشتاق بود.
3:59
آیا با مادرم صلهرحم کنم؟ فرمود: «بله، با مادرت صلهرحم کن.» (متفق علیه)
4:07
و قولش «راغبة» یعنی طمعکننده؛ یعنی از من چیزی میخواهد.
4:13
گفته شده که مادرش از نسب (خویشاوندی نسبی) بوده است، و گفته شده که از رضاعت (خویشاوندی شیرخوارگی) بوده است، و قول صحیح همان اول است.
4:22
در زمان رسول الله (صلیاللهعلیهوسلم)
4:27
این پیمان او با مشرکان قریش در حدیبیه است.
4:32
از فواید حدیث
4:36
جواز نیکی به والدین مشرک
4:39
تا زمانی که (با مسلمانان) در حال جنگ نباشند
4:42
وجوب پرسیدن از اهل ذکر
4:44
اگر پرسنده عالم نباشد
4:47
از این رو اسماء در امر دین خود جستجو و تحقیق کرد.
4:51
در این عبارت دلالتی است بر اینکه علم مقدم است بر گفتار و عمل.
4:58
جواز صلحومتارکه با اهل حرب
5:00
و معاملهٔ آنان در زمان آتشبس (هدنه)
5:04
و از زینب الثقفیه
5:08
همسر عبدالله بن مسعود رضیاللهعنه و عنها
5:12
عایشه (رضیاللهعنها) گفت: رسول الله (ﷺ) فرمود:
5:17
ای گروه زنان، صدقه بدهید.
5:20
و اگر از زیور شما باشد
5:23
گفت: پس نزد عبدالله بن مسعود بازگشتم و به او گفتم
5:28
تو مردی هستی که دستات از مال خالی است.
5:31
و همانا رسول الله (صلیاللهعلیهوسلم)
5:35
به صدقه دادن فرمان داده شدهایم
5:37
پس نزد او میروم و از او میپرسم.
5:39
پس اگر آن کار از من کفایت کند
5:42
وگرنه آن را به غیر شما برمیگردانم.
5:45
عبدالله گفت
5:47
بلکه تو خودت به نزد او برو
5:49
پس رفتم
5:51
ناگهان زنی از انصار را دیدم که کنار در خانهٔ رسول الله (صلیاللهعلیهوسلم) ایستاده بود.
5:57
حاجتی حاجتها
5:59
و رسول الله (ﷺ) بود که
6:03
هیبت بر او افکنده شده است
6:06
بلال بر ما بیرون آمد
6:08
پس به او گفتیم
6:10
نزد رسول الله (صلیاللهعلیهوسلم) آمد
6:14
او را خبر داد که دو زن پشت در از تو میپرسند.
6:18
آیا صدقه از طرف آن دو بر همسرانشان تقسیم میشود؟
6:22
و (بر) یتیمانی که در سرپرستی آن دو هستند.
6:25
و به او نگو که ما چه کسانی هستیم
6:28
بلال بر رسول الله (صلیاللهعلیهوسلم) وارد شد
6:33
از او پرسید
6:35
پیامبر (صلیاللهعلیهوسلم) به او فرمود:
6:39
از آن دو
6:41
گفت
6:42
زنی از انصار و زینب
6:45
پیامبر (صلیاللهعلیهوسلم) فرمود:
6:49
ایّ الزیان به
6:51
گفت
6:53
همسرِ عبدالله
6:55
پیامبر (صلیاللهعلیهوسلم) فرمود:
6:59
برای آنها دو پاداش است
7:01
پاداش خویشاوندی و پاداش صدقه
7:04
متفق علیه
7:07
خفیفالذاتالید
7:10
یعنی کممال
7:12
هیبت
7:15
هیبت و بزرگداشت
7:18
در دامان آن دو
7:20
در ولایت آن دو
7:23
از فواید حدیث
7:25
جواز صرف صدقه
7:28
اگر زکات واجب
7:31
به همسر و فرزندان
7:33
کسانی که نفقهشان بر زکاتدهنده واجب نیست
7:37
همچون همسر
7:38
جواز بیرون رفتن زن از خانهاش برای نیازش
7:42
و پرسش از امر دین آن (زن).
7:45
طلب علم بر مسلمانان و مسلمانانزن واجب است.
7:50
وجوب پرسیدن از اهل علم و ذکر
7:53
اگر پرسنده عالم نباشد
7:56
جواز گرفتن مال توسط زن، کمتر از مرد
8:01
و اگر چه فقیر و نیازمند باشد.
8:04
صدقه دادن به خویشاوندان دو پاداش دارد
8:08
صدقه و صله
8:10
جواز پرسیدن از مفتی
8:13
پرسندهای که درباره نامش استفتا میکند
8:16
و شناختن شخص او
8:19
هر که در هنگام پرسش (از دانشی) شرم کند
8:21
او حق دارد آنچه را میخواهد به شخص دیگری خبر دهد
8:25
تا آن را به جهان برساند
8:27
سپس از او پاسخ را میگیرد
8:30
و از ابوسفیان
8:34
صخر بن حرب رضیاللهعنه
8:37
در حدیث طولانی او در داستانش، «رقل»
8:40
ابوسفیان را گفت که (هرقل) ...
8:44
پس او شما را به چه چیزی فرمان میدهد؟
8:46
یعنی پیامبر (صلیاللهعلیهوسلم)
8:49
گفت: گفتم، میگوید
8:52
الله را یگانه بپرستید.
8:54
و به او چیزی را شریک قرار ندهید.
8:57
و آنچه پدرانتان میگویند را واگذارید
9:00
و ما را به نماز و راستگویی فرمان میدهد.
9:03
و پاکدامنی و صِلهٔ رحم
9:06
متفق علیه
9:08
و از ابوذر رضیاللهعنه روایت است که گفت:
9:11
پیامبر (صلیاللهعلیهوسلم) فرمودند:
9:15
بهزودی سرزمینی را فتح خواهید کرد که در آن از «قیراط» یاد میشود.
9:20
و در روایتی دیگر
9:22
بهزودی مصر را فتح خواهید کرد
9:24
این سرزمینی است که در آن قیراط نامیده میشود.
9:28
پس با اهل آن (مصر) به نیکی سفارش کنید.
9:31
زیرا برای آنان پیمان (ذمه) و رحمت است
9:34
و در روایتی
9:36
پس هرگاه آن را فتح کردید، با اهل آن نیکی کنید.
9:40
زیرا برای ایشان پیمان (ذمه) و رحمت است.
9:44
یا فرمود
9:46
ذمه و خویشاوندی (با او)
9:48
روایت شده توسط مسلم
9:50
علما گفتهاند
9:52
خویشاوندی که برای آنان است
9:54
هاجر، مادر اسماعیل (علیهالسلام)، از آنان بود.
9:59
و خویشاوندی از راه ازدواج (صهر)
10:01
ماریة، مادر ابراهیم فرزند رسول الله (صلیاللهعلیهوسلم)، از ایشان بود
10:07
قیراط
10:10
او نصف دانق است
10:12
دانق یک ششم درهم است.
10:15
ذمه، یعنی حق و حرمت
10:18
صهر
10:20
هر خانوادهای از زن
10:22
از فواید حدیث
10:26
معجزهی پیامبر (صلیاللهعلیهوسلم)
10:29
با خبر دادنِ او از اینکه امتش مصر را فتح خواهد کرد
10:33
امام باید لشکر را به تقوای الله سفارش کند.
10:38
و عدم فساد در زمین
10:41
و همینگونه بود خلفای راشدین پس از رسول الله (صلیاللهعلیهوسلم)
10:48
اسلام برای جهانیان رحمت آمد
10:51
تا الله را یگانه بپرستند
10:53
او رسول الله (ﷺ) است.
10:57
لشکر مسلمانان به مردم مصر سفارش میکند که به آنان نیکی شود.
11:01
استحباب نیکیکردن به خویشاوندان نزدیک، ارحام و دامادان و خویشاوندان سببی
11:07
و اگرچه مشرک باشند
11:09
تا زمانی که با الله و رسولش نجنگد
11:12
مفهوم «رحم» گستردهتر از خویشاوندی نزدیک است.
11:17
پس مقصود از «رَحِم»
11:19
هاجر مادر اسماعیل (علیهالسلام)
11:23
ورود خویشاوندان از جانب مادر در مفهوم «رحم»
11:28
و از ابوهریره رضیاللهعنه روایت است که گفت
11:33
هنگامی که این آیه نازل شد
11:36
و خویشاوندان نزدیکت را بیم ده
11:40
رسول الله (ﷺ) قریش را فرا خواند.
11:45
پس گرد آمدند؛ عام و خاص.
11:48
و فرمود:
11:49
ای فرزندان عبد شمس،
11:51
ای فرزندان کعب بن لؤی،
11:54
خودتان را از آتش نجات دهید.
11:57
ای فرزندان مرة بن کعب،
12:00
خودتان را از آتش نجات دهید.
12:04
ای فرزندان عبد مناف،
12:06
خودتان را از آتش نجات دهید.
12:10
ای فرزندان هاشم،
12:12
خودتان را از آتش نجات دهید.
12:15
ای فرزندان عبدالمطلب،
12:18
خودتان را از آتش نجات دهید.
12:21
ای فاطمه،
12:23
خودت را از آتش نجات ده،
12:26
که من در برابر الله برای شما هیچ اختیاری ندارم،
12:30
جز این که شما خویشاوندی دارید که من آن را با تریاش (با نیکی و پیوند) تر خواهم کرد.
12:35
روایت مسلم.
12:37
گفتار پیامبر (ﷺ):
12:40
«ببلالها» (با تریاش)،
12:42
«بلال» همان آب است،
12:44
و معنای حدیث این است:
12:46
«سأصلها» (آن را پیوند خواهم داد)؛
12:48
قطع پیوند با خویشاوندان را به آتشی تشبیه کرده که با آب خاموش میشود،
12:52
و این (پیوند) با صِلَه (صله رحم) خنک میگردد.
12:56
از فواید حدیث:
12:58
پاداش در آخرت به ایمان و عمل صالح است،
13:03
و خویشاوندی و نسب سودی نمیرساند،
13:06
وجوب صله رحم و توجه به خویشاوندان،
13:10
و کوشش برای اصلاح آنان و راهنماییشان به خیر،
13:15
قطع رحم آتشی است که حسد و کینه و دشمنی را در دنیا شعلهور میسازد،
13:21
و در آخرت عذابی دردناک است،
13:24
پس شایسته است که انسان با تریاش (با پیوند) تر شود،
13:27
و آن همان صِلَه است،
13:29
که کینهها را خاموش و سختیها را برطرف میکند.
13:33
نخستین وظیفه بر دعوتگر به سوی الله،
13:37
هشدار دادن به خانواده، سپس به عشیرهاش است،
13:40
زیرا آنان به خیر سزاوارترند از دیگران،
13:43
سپس کسانی که پس از آنان هستند،
13:45
تا آنکه خیر همه مردم را فراگیرد.
13:49
بیان اینکه عشیره مرد، اهل شهر و قوم او هستند.
13:55
هر کس بخواهد قومی را هشدار دهد، همگان را شامل میشود،
13:58
سپس آنان را با نامشان بهطور خاص مخاطب میسازد،
14:01
زیرا ذکر نام، بر دل تأثیر بیشتری دارد.
14:04
بر دعوتگر به سوی الله شایسته است
14:07
که به مردم شدت محبت و حرص خود بر آنان را نشان دهد،
14:12
و نگرانیاش از سرانجام ایشان را.
14:15
و از ابو عبدالله عمرو بن العاص رضیاللهعنهما روایت است که گفت:
14:22
از رسول الله (ﷺ) آشکارا و نه پنهانی شنیدم که میفرمود:
14:29
«خاندان فلانها دوستان من نیستند،
14:33
دوست من تنها الله و مؤمنان صالحاند،
14:37
اما ایشان خویشاوندی دارند که من آن را با تریاش (با نیکی) تر خواهم کرد.»
14:42
متفقعلیه.
14:44
و لفظ از آنِ بخاری است.
14:46
«ولی» یعنی یاور من که در همه امور او را سرپرست خود میدانم.
14:54
از فواید حدیث:
14:58
میان مسلمان و کافر هیچ ولایتی (دوستی و سرپرستی) نیست،
15:01
اگرچه پیوند خویشاوندی با مشرکِ غیرِ محارب جایز است،
15:06
برادری دینی و پیوند اسلام از پیوندهای خون و نسب و منفعت بزرگتر است،
15:14
مسلمانان دوستان یکدیگرند،
15:18
خویشاوندی که به پیوستن به آن دستور داده شده و قطع آن تهدید شده،
15:24
همان است که الله آن را مشروع کرده است،
15:27
و اما کسی که الله به قطع آن، به خاطر دین، فرمان داده،
15:31
از این حکم مستثنا میشود،
15:33
و وعید (تهدید) برای کسی که آن را قطع کرده، شامل او نمیشود.
15:37
و از ابو ایوب،
15:40
خالد بن زید انصاری رضیاللهعنه روایت است
15:44
که مردی گفت: ای رسول الله،
15:47
مرا از عملی آگاه کن که مرا به بهشت وارد کند و از دوزخ دور سازد.
15:53
پیامبر (ﷺ) فرمود:
15:56
«الله را بپرست و چیزی را با او شریک مگردان،
16:00
نماز را برپا دار،
16:02
زکات را بپرداز،
16:04
و صله رحم کن.»
16:06
متفقعلیه.
16:08
از فواید حدیث:
16:12
توحید و برپایی نماز و پرداخت زکات،
16:16
و صله رحم،
16:18
از اسباب موجب ورود به بهشت و دوری از دوزخ است.
16:23
شناخت خیر با آموختن حاصل میشود،
16:28
و علم جز با طلب آن به دست نمیآید،
16:32
و آغاز آن پرسش است.
16:34
و از سلمان بن عامر رضیاللهعنه روایت است
16:40
که از پیامبر (ﷺ) نقل کرد که فرمود:
16:44
«هرگاه یکی از شما روزهاش را افطار کرد،
16:46
پس با خرما افطار کند،
16:48
زیرا آن برکت است.
16:50
و اگر خرما نیافت،
16:52
پس با آب (افطار کند)،
16:54
زیرا آن پاککننده است.»
16:56
و فرمود:
16:57
صدقه بر مسکین یک صدقه است،
17:00
و بر خویشاوند دو (ثواب) است:
17:03
صدقه و صله.
17:05
روایت ترمذی.
17:07
از فواید حدیث:
17:10
استحباب افطار با خرما است؛ و هرکس خرما نیافت، با آب (افطار کند).
17:14
و این سنت از فعل پیامبر (ﷺ) نیز ثابت شده است.
17:17
صدقه و نیکی به خویشاوندان دوچندان است،
17:21
زیرا در آن هم صدقه است و هم صله.
17:26
(ادامهی فواید)
17:29
از ابن عمر رضیاللهعنهما نقل است که گفت:
17:34
زنی زیر نکاح من بود،
17:36
و من او را دوست میداشتم،
17:38
اما عمر او را ناپسند میداشت.
17:40
پس به من گفت:
17:42
او را طلاق بده.
17:44
اما من نپذیرفتم.
17:45
پس عمر رضیاللهعنه نزد پیامبر (صلیاللهعلیهوسلم) آمد
17:50
و این ماجرا را به او گفت،
17:52
پس پیامبر (صلیاللهعلیهوسلم) فرمود:
17:56
او را طلاق بده.
17:58
روایت ابوداود و ترمذی.
18:02
از فواید حدیث:
18:04
وجوب اطاعت از پدر در اموری که اسلام بر فرزند واجب میگرداند.
18:11
جواز ناپسند داشتن مرد یا زن مسلمان
18:14
به سبب وجود خصلتی ناپسند در او،
18:17
به شرط آنکه این ناپسندی از این صفت فراتر نرود.
18:21
وجوب اطاعت از پدر
18:25
هنگامی که به کاری فرمان دهد که دین آن را تأیید میکند.
18:28
ابن عمر همسرش را از روی محبت طبیعی دوست میداشت،
18:32
و عمر او را ناپسند میداشت،
18:35
ناپسندیای دینی.
18:37
از این رو به طلاق دادنش فرمان داد،
18:40
و پیامبر (صلیاللهعلیهوسلم) بر آن تأیید فرمود.
18:44
و ابن عمر فرمان یافت که در طلاق دادن او از پدرش اطاعت کند.
18:48
و اگر عمر به آن زن ستم میکرد،
18:51
پیامبر (صلیاللهعلیهوسلم) با او در این کار موافقت نمیفرمود.
18:56
و از ابوالدرداء رضیاللهعنه (روایت است)
19:01
که مردی نزد او آمد و گفت:
19:04
همسری دارم و مادرم مرا به طلاق دادنش فرمان میدهد.
19:09
پس (ابوالدرداء) گفت:
19:10
از رسول الله (ﷺ) شنیدم که میفرمود:
19:15
پدر میانهترین درهای بهشت است.
19:18
پس اگر خواستی، آن در را رها کن یا نگه دار.
19:23
روایت ترمذی.
19:26
«اوسط أبواب الجنة» یعنی:
19:29
بهترین درهای آن.
19:32
از فواید حدیث:
19:34
نیکی به پدر و مادر سبب ورود به بهشت و گشوده شدن درهای آن است.
19:40
خشنودی پدر و مادر بر خشنودی همسر مقدم است.
19:45
هرکس چیزی را دوست بدارد،
19:48
و پدر و مادرش یا یکی از آن دو از او بخواهند که آن را ترک کند،
19:52
و او بر آن (ترک) اندوهگین شود،
19:54
آنگاه بهترین کاری که انجام میدهد،
19:56
مشورت با اهل علم است.
19:59
و از براء بن عازب رضیاللهعنهما (روایت است)
20:04
که پیامبر (صلیاللهعلیهوسلم) فرمود:
20:08
خاله به منزله مادر است.
20:11
روایت ترمذی.
20:13
از فواید حدیث:
20:17
خاله مانند مادر است
20:19
در مهربانی نسبت به فرزندان خواهرش،
20:22
و همچنین در حضانت ایشان.
20:25
وجوب نیکی به خاله و احسان به او،
20:29
همانگونه که انسان به مادرش نیکی میکند.
20:32
خاله در حضانت بر عمه مقدم است.
20:37
این حدیث مخصوص حضانت است،
20:40
و دلیلی ندارد برای کسی که گمان میبرد خاله ارث میبرد،
20:44
زیرا مادر ارث میبرد.
20:47
ریاض الصالحین