از مجموعهٔ ریاض الصالحین (باغهای صالحان) (مجموعه کامل شد)
· درس 24 از 190
ریاض الصالحین | قسمت (34) | باب امر به معروف و نهی از منکر (3) و باب امر به امانت (1)
0:000:00
متن کامل
ترجمهٔ ماشینی — ممکن است خطا داشته باشد
0:00
ریاض الصالحین از کلام سرور فرستادگان (صلیاللهعلیهوسلم)
0:09
باب امر به معروف و نهی از منکر
0:18
از ابن مسعود رضیاللهعنه روایت است که گفت:
0:21
رسول الله (ﷺ) فرمود:
0:25
نخستین چیزی که نقص (در دین) بر بنی اسرائیل وارد شد این بود که
0:29
مردی با مردی دیگر دیدار میکرد و به او میگفت:
0:33
«ای فلانی، از الله بترس و آنچه را انجام میدهی رها کن،
0:37
زیرا این کار برای تو روا نیست»،
0:40
سپس روز بعد او را میدید و آن مرد همچنان در همان حال بود،
0:43
ولی این امر مانع نمیشد که او همدم خوراک و نوشیدنی و همنشین او باشد.
0:49
چون چنین کردند، الله دلهای برخی از آنان را به دلهای برخی دیگر دچار ساخت،
0:55
سپس فرمود: «لعنت شد کسانی از بنی اسرائیل که کافر شدند»
1:01
«بر زبان داوود و عیسیٰ بن مریم،
1:04
این به سبب آن است که نافرمانی کردند و از حد میگذشتند.
1:08
آنان از زشتیای که انجام میدادند باز نمیایستادند.
1:13
چه بد بود آنچه انجام میدادند.
1:16
بسیاری از ایشان را میبینی که با کسانی که کفر ورزیدند دوستی میکنند.
1:21
چه بد است آنچه نفسهایشان برای ایشان پیش فرستادند.
1:24
«تا آنجا که فرماید: فاسقون».
1:27
سپس فرمود: «نه، سوگند به الله، باید امر به معروف کنید
1:33
و باید از منکر نهی کنید،
1:35
و باید دست ستمگر را بگیرید،
1:38
و باید او را بر حق وادار کنید، با وادار کردنی (سخت)،
1:41
و باید او را به حق محدود سازید، با محدود ساختنی (جدی)،
1:45
یا الله دلهای برخی از شما را به دلهای برخی دیگر دچار خواهد ساخت،
1:49
سپس شما را لعنت خواهد کرد، چنانکه آنان را لعنت کرد».
1:53
روایت ابوداود و ترمذی.
1:56
این لفظ ابوداود است.
1:58
و لفظ ترمذی این است:
2:00
رسول الله (ﷺ) فرمود:
2:04
چون بنی اسرائیل در گناهان فرو رفتند،
2:08
علمای ایشان آنان را نهی کردند،
2:10
ولی باز نایستادند،
2:12
پس با آنان در مجالسشان همنشین شدند،
2:14
و با ایشان خوراک خوردند و نوشیدند،
2:17
پس الله دلهای برخی از آنان را به دلهای برخی دیگر دچار ساخت،
2:21
و بر زبان داوود و عیسیٰ بن مریم لعنتشان کرد،
2:25
این به سبب آن است که نافرمانی کردند و از حد میگذشتند.
2:29
آنگاه رسول الله (ﷺ) نشست،
2:33
و تکیه داده بود،
2:35
پس فرمود: «نه، سوگند به آنکه جانم در دست اوست،
2:39
تا آنکه ایشان را بر حق وادار کنید، با وادار کردنی (سخت).
2:43
گفته او «تأطروهم» (ایشان را وادار کنید)،
2:46
یعنی ایشان را به سوی حق متمایل سازید.
2:48
و «لتقصرنه» (او را محدود سازید)،
2:50
یعنی او را باز دارید.
2:52
«النقص» (نقص)
2:55
یعنی نقص در دین.
2:57
«أکیله و شریبه و قعیده» (همدم خوراک و نوشیدنی و همنشین او)،
3:00
یعنی همخوراک و همنوشیدنی و همنشین او.
3:04
از فواید حدیث:
3:08
یهود میان انجام منکر و آشکار ساختن آن جمع کردند،
3:12
و نهی از آن را ترک گفتند؛
3:14
خاموشی در برابر انجام گناهان،
3:18
در حقیقت تشویق به انجام آنهاست،
3:21
و موجب گسترش آنها میشود.
3:23
حرمت نشستن با کسی که مرتکب منکر میشود.
3:27
انکار قلبی منکر، جدایی از اهل آن را ایجاب میکند.
3:32
امت مرحومه (مورد رحمت)
3:34
همان است که یکدیگر را به حق و صبر سفارش میکنند،
3:37
و از منکر باز میدارند.
3:40
صرف نهی از منکر با زبان کافی نیست،
3:45
با وجود توانایی بر منع با دست و وادار ساختن به حق.
3:49
از ابوبکر صدیق رضیاللهعنه روایت است که گفت:
3:55
«ای مردم،
3:57
شما این آیه را میخوانید:
4:00
ای کسانی که ایمان آوردهاید، خودتان را (از گمراهی) نگه دارید.
4:05
اگر شما راه یافته باشید، گمراهی کسی به شما زیانی نمیرساند.
4:09
و من از رسول الله (ﷺ) شنیدم که میفرمود:
4:14
«همانا مردم چون ستمگر را ببینند و دستش را نگیرند،
4:19
نزدیک است که الله همگان را به عقابی از جانب خود فرا گیرد».
4:23
روایت ابوداود و ترمذی و نسائی.
4:28
از فواید حدیث:
4:31
واجب بودن تدبر در کلام الله تعالی و فهم آن،
4:36
حرمت سخن گفتن در قرآن به رأی و نظر شخصی،
4:39
بر امت مسلمان است که میان خود همبستگی داشته باشد
4:45
و یکدیگر را به حق و صبر سفارش کند،
4:48
عقاب الله شامل ستمگر به سبب ستمش،
4:52
و غیرستمگر به سبب رضایت او (از آن) نیز میشود.
4:58
باب شدت عقوبت کسی که امر به معروف یا نهی از منکر میکند
5:03
و سخنش با عملش مخالف است.
5:07
الله تعالی فرمود:
5:09
آیا مردم را به نیکی فرمان میدهید و خودتان را فراموش میکنید؟
5:14
با آنکه کتاب را تلاوت میکنید؟
5:17
آیا تعقل نمیکنید؟»
5:19
و فرمود:
5:21
ای کسانی که ایمان آوردهاید، چرا چیزی میگویید که انجام نمیدهید؟
5:26
نزد الله بسیار خشمآور است که چیزی بگویید که انجام نمیدهید.
5:32
و الله تعالی از شعیب علیهالسلام خبر داد که فرمود:
5:37
و نمیخواهم در آنچه شما را از آن باز میدارم با شما مخالفت کنم.
5:42
از ابوزید،
5:46
اسامة بن زید بن حارثه رضیاللهعنهما روایت است که گفت:
5:51
از رسول الله (ﷺ) شنیدم که میفرمود:
5:55
روز قیامت مردی را میآورند،
5:58
سپس در آتش افکنده میشود،
6:00
پس رودههای شکمش بیرون میریزد،
6:03
و او با آنها میچرخد، چنانکه خر گرد آسیاب میچرخد،
6:07
پس دوزخیان نزد او گرد میآیند و میگویند:
6:11
«ای فلانی، تو را چه شده است؟
6:14
آیا تو امر به معروف و نهی از منکر نمیکردی؟»
6:18
او میگوید: آری.
6:20
من امر به معروف میکردم، اما خودم انجام نمیدادم،
6:24
و از منکر نهی میکردم، اما خودم مرتکب آن میشدم.
6:27
(متفق علیه)
6:29
سخن او «تندلق» (بیرون میریزد)
6:31
یعنی بیرون میآید.
6:33
«الأقطاب» (دندهها / محورها)
6:35
«الأمعی» (رودهها)
6:36
یکواحدش «قتب» است.
6:38
«الرحی» (آسیاب)
6:41
یعنی سنگ آسیاب.
6:43
«آتی» (میآورم / انجام میدهم)
6:44
یعنی آن را انجام میدهم.
6:46
از فواید این حدیث:
6:49
بیان کیفر کسی که گفتارش با رفتارش مخالف است،
6:53
به سبب نافرمانیاش با وجود علمی که مقتضی خشیت و دوری از مخالفت است.
6:59
از امور غیبی است که پیامبر (ﷺ) از آن خبر داده است.
7:05
توصیف آتش و توصیف عذابشوندگان در آن.
7:09
انجام دادن معروف و ترک منکر.
7:12
این دو از ورود به آتش جلوگیری میکنند.
7:16
مردم روز قیامت یکدیگر را میشناسند،
7:20
و برخی با برخی دیگر رودررو سخن میگویند،
7:22
پس از کنار رفتن پرده و آشکار شدن امور غیبی.
7:28
باب: امر به ادای امانت.
7:33
الله تعالی فرمود:
7:35
«إن الله یأمرکم أن تؤدوا الأمانات إلی أهلها» — «بیگمان الله به شما فرمان میدهد که امانتها را به صاحبانشان بازگردانید.»
7:41
و فرمود:
7:43
ما امانت را بر آسمانها و زمین و کوهها عرضه کردیم.
7:48
«فأبین أن یحملنها وأشفقن منها» — «پس از برداشتن آن سر باز زدند و از آن هراسیدند،»
7:52
«وحملها الإنسان» — «و انسان آن را برداشت،»
7:55
«او بسیار ستمکار و نادان بود.»
7:59
از ابوهریره رضیاللهعنه روایت است
8:04
که رسول الله (ﷺ) فرمود:
8:08
نشانههای منافق سه چیز است:
8:11
هنگامی که سخن میگوید، دروغ میگوید،
8:13
و هنگامی که وعده میدهد، خلف وعده میکند،
8:16
و هنگامی که امانت به او سپرده شود، خیانت میکند.
8:18
(متفق علیه)
8:20
و در روایتی دیگر آمده است:
8:22
«و اگرچه روزه بگیرد و نماز بخواند،»
8:24
«و گمان کند که مسلمان است.»
8:26
«آیة» یعنی نشانه،
8:29
یعنی علامت.
8:31
«أخلف» یعنی:
8:32
به آنچه وعده داده، وفا نمیکند.
8:34
«و إن زعم»
8:36
یعنی: «و اگرچه ادعا کند و دعا کند.»
8:38
از فواید این حدیث:
8:42
نفاق عبارت است از مخالفت ظاهر با باطن.
8:46
و نفاق دو قسم است:
8:48
نفاق در اعتقاد،
8:50
که بزرگتر است،
8:52
و آن کفر است.
8:53
و نفاق در اعمال،
8:55
که کوچکتر است،
8:57
و آن ریاست.
8:59
و منافق کسی است که اسلام را برای اهلش آشکار میکند،
9:02
و غیر آن را در باطن پنهان میدارد.
9:04
اقتصار بر این نشانهها (از سوی پیامبر ﷺ)
9:08
به این دلیل است که این نشانهها بر غیر آنها تنبیه میکنند،
9:11
و بر فساد سایر موارد دلالت دارند،
9:15
زیرا اصل دین در سه چیز منحصر است:
9:18
گفتار، کردار و نیت.
9:21
پس با دروغ، بر فساد گفتار تنبیه کرده،
9:24
و با خیانت، بر فساد کردار،
9:27
و با خلف وعده، بر فساد نیت.
9:31
کسی که این صفات در او جمع شود،
9:34
در نفاقی قرار میگیرد که ادعای اسلام او را سودی نمیبخشد.
9:38
مسلمان باید گفتارش با کردارش مطابق باشد.
9:43
نماز و روزه عبادتاند،
9:45
که نفس را تهذیب و پاک میکنند،
9:48
و آن را به مکارم اخلاق فرا میخوانند.
9:51
از حذیفه بن یمان رضیاللهعنه روایت است که گفت:
9:57
رسول الله (ﷺ) دو حدیث برای ما بیان فرمود:
10:02
یکی از آن دو را دیدهام،
10:04
و منتظر دیگری هستم.
10:06
فرمود:
10:08
امانت در ریشه دلهای مردان نازل شد،
10:12
سپس قرآن نازل شد،
10:14
پس از قرآن آموختند و از سنت آموختند.
10:18
سپس درباره برداشته شدن امانت برای ما سخن گفت و فرمود:
10:22
مرد به خواب میرود، خوابی،
10:24
پس امانت از دلش گرفته میشود،
10:27
و اثر آن مانند اثر تاول باقی میماند،
10:30
سپس میخوابد، خوابی دیگر،
10:32
پس امانت از دلش گرفته میشود،
10:35
و اثر آن مانند اثر تاولی باقی میماند،
10:38
همچون اخگری که آن را بر پایت غلتاندهای و آبله زده است،
10:42
پس آن را برآمده میبینی، در حالی که در آن چیزی نیست.
10:46
سپس سنگریزهای برداشت،
10:48
و آن را بر پایش غلتاند.
10:51
صبح مردم داد و ستد میکنند،
10:54
اما نزدیک نیست کسی امانت را ادا کند،
10:57
تا آنجا که گفته شود:
10:59
در میان بنی فلان مردی امین است،
11:03
و تا آنجا که درباره مردی گفته شود:
11:05
چه زیرک است!
11:07
چه خوشمشرب است!
11:08
چه خردمند است!
11:10
با آنکه در دلش ذرهای ایمان نیست.
11:12
ذرّهای از ایمان، به اندازهٔ دانهٔ خردل
11:16
و قطعاً زمانی بر من گذشت
11:19
و برایم مهم نبود که با کدامیک از شما بیعت میکردم،
11:22
اگر او مسلمان بود،
11:24
قطعاً او را به دینش بازمیگرداند،
11:27
و اگر نصرانی یا یهودی بود،
11:31
قطعاً او را به کارگزار (مأمور وصول) خود بازمیگرداند،
11:34
امّا امروز،
11:36
با هیچیک از شما بیعت نمیکنم
11:38
جز با فلانی و فلانی.
11:41
متفقعلیه.
11:43
گفتهٔ او: «جذر»
11:45
جذر،
11:46
یعنی اصل هر چیز است.
11:48
و «وقت»
11:49
یعنی اثر اندک.
11:51
و «مجل»
11:53
یعنی برآمدگی و تاول در دست و مانند آن،
11:56
از اثر کار و غیر آن.
11:58
گفتهٔ او:
11:59
«منتبراً»،
12:01
یعنی برجسته و برآمده.
12:03
گفتهٔ او: «ساعیه»،
12:05
یعنی والیِ او (کارگزار جمعآوری زکات).
12:07
«تُقبض»
12:10
یعنی از او گرفته شود.
12:12
از فواید حدیث:
12:16
گفتهٔ او:
12:17
«امانت در ریشهٔ دلهای مردان فرود آمد»
12:21
این سخن افاده میکند که اخلاق در اسلام
12:24
هرگز روکشی طلایی نبوده که مردم برای به دست آوردنش به یکدیگر هجوم آورند.
12:27
(اخلاق در اسلام)
12:30
اخلاق در اسلام
12:32
بزرگتر از مفهوم «انسانیت» است
12:35
که نهادها
12:37
و جمعیتهای جاهلیّت معاصر آن را برافراشتهاند،
12:40
و با زرقوبرق سخن
12:42
و آرایش آن، اقوام و قبایل را فریفتهاند.
12:45
اخلاق در اسلام
12:47
گسترده میشود تا جانوران و گیاهان را نیز دربرگیرد،
12:51
و مقرر میدارد که پیوند مسلمان با دیگران
12:54
مودّت و رحمت را ایجاب میکند،
12:56
حتی در کشتن و ذبح کردن.
12:59
پیامبر (صلیاللهعلیهوسلم) فرمود:
13:02
«همانا الله احسان را بر هر چیزی مقرر فرموده است.
13:06
پس هرگاه کشتید، نیکو بکشید،
13:09
و هرگاه ذبح کردید، نیکو ذبح کنید،
13:12
و باید هر یک از شما تیغ خود را تیز کند،
13:15
و ذبیحهٔ خود را آسوده گرداند.»
13:17
اخلاق در اسلام
13:20
ژرفتر از مفهوم «انسانیت» معاصر است،
13:24
زیرا از ظواهر و محسوسات فراتر میرود
13:27
و به باطن و اسرار جانها میرسد.
13:30
اخلاق در اسلام
13:32
پایدارتر از مفهوم «انسانیت» معاصر است
13:36
که پایان میپذیرد
13:37
با پایان نسل بشر بر این زمین.
13:41
امّا اخلاق، مسلمان را به آخرت پیوند میدهد،
13:45
جایی که با رحمت پروردگارش جاودانه میماند
13:48
در باغهای نعیم،
13:50
و بهشت برین را به میراث میبرد،
13:53
به اندازهٔ بهرهاش از اخلاق،
13:55
چنانکه پیامبر (صلیاللهعلیهوسلم) فرمود:
13:59
«همانا محبوبترین شما نزد من و نزدیکترین شما به من در مجلس
14:03
روز قیامت،
14:05
نیکوخویترین شماست.»
14:08
مرجعیّت اخلاق اسلامی
14:12
به فقه در دین بازمیگردد،
14:14
پس هرچه انسان در دین خود فقیهتر شود،
14:18
معیارش در اخلاق بیشتر میشود.
14:21
گفتهٔ او:
14:22
«مرد خوابی میکند،
14:24
پس امانت از دلش گرفته میشود،
14:27
و اثر آن مانند اثر «وَقت» باقی میماند»
14:30
تا آخر حدیث.
14:33
و حاصل آن این است که از برداشته شدن امانت هشدار داده شده است،
14:37
و اینکه کسی که به امانت توصیف شده، آن را از دست میدهد،
14:40
تا جایی که پس از آنکه امین بود، خائن میشود.
14:44
و این امر واقع میشود
14:47
بر آنچه در کسانی که خصلت خیانت در آنها آفریده شده، مشاهده میشود،
14:51
زیرا او خائن میشود،
14:53
چون همنشین از همنشین خود پیروی میکند.
14:56
از اخلاق، برخی غریزی است
14:59
و برخی اکتسابی است.
15:02
این مرد امانت را کسب کرده بود
15:04
و امین شده بود،
15:06
امّا چون آن را پاس نداشت،
15:09
به طبع خیانتکارش بازگشت.
15:12
اخلاق قابل تغییر است،
15:16
و اگر چنین نبود،
15:18
برای موعظهها و پندها فایدهای نداشت.
15:22
گفتهٔ او:
15:23
«گفته میشود: در بنی فلان مردی امین است»
15:27
و به مرد گفته میشود:
15:29
«چه عاقل است! و چه زیرک است! و چه نیرومند است!»
15:34
امّا در دلش
15:36
ذرّهای از ایمان، به اندازهٔ دانهٔ خردل نیست.
15:39
این افاده میکند که اخلاق و ایمان
15:42
با یکدیگر همراهاند،
15:44
پس هرگاه یکی از آنها برداشته شود،
15:46
رفع آخر (آن) را
15:48
و بر این دلالت دارد فرمودهٔ پیامبر (صلیاللهعلیهوسلم)
15:52
زندگی و ایمان با هم قرین شدهاند، همهشان
15:56
پس چون یکی از آن دو برداشته شود
15:58
دیگری نیز برداشته میشود
16:00
سخن او
16:01
«علیرغم زمان (بد) و برایم اهمیتی ندارد که کدامیک از شما را بیعت کردهام»
16:05
دلالت دارد بر وجوب وجود بازدارندهای
16:08
که مردم را از زشتیها باز دارد
16:10
و آنان را به کار شایسته برانگیزد
16:13
و این اشاره دارد به ضرورت سپردن امور به اهل علم و صلاح و فضیلت و اولوالامر
16:19
برای راست کردن و اصلاح مردم
16:22
وگرنه رشتهٔ کارشان از هم میگسلد
16:24
اخلاق در تصور بهترین قرون، عقیدهای بود
16:30
و در زندگیشان جایگاهی بلند یافت
16:34
پس کتابهای تاریخ، سیرت آنان را با حروفی خوشبو نوشتند
16:38
که زندگی را از فضیلت و خیر سرشار میکرد
16:41
و از صلاح و اصلاح
16:44
اما چون زمانه دگرگون شد
16:46
و زندگی و ایمان برافتادند
16:49
میبینی که مردی را
16:51
و میگویی
16:52
چه عاقل است، چه زیرک است، چه چابک است!
16:56
اما او، بر تختهای خود تهی است
16:59
در دلش به اندازهٔ دانهای خردل از ایمان نیست
17:04
این حدیث از نشانههای نبوت پیامبر (صلیاللهعلیهوسلم) است
17:10
که امانت از سینهها برافتاد، جز اندکی از آن باقی ماند
17:15
و در معاملات مردم برافتاد، جز در اندکی از مردم
17:20
همانا نابودی امانت میان مردم
17:23
نفاق و فریبکاری را جای آن مینشاند
17:26
و ارزشهای اصیل تباه میشوند
17:28
و ظاهرهای فریبنده جای آنها را میگیرند
17:32
و این به ویرانی و هلاکت امت میانجامد
17:37
ریاض الصالحین